‹ Les Essais de Michel de MontaigneChapitre 389 sur 449 · LIVRE m, CHAPITRE VI · texte numérisé non relu

LIVRE m, CHAPITRE VI

désirer, sans goûte, sans colloque, sans mal d'estomach, et sans aucune subjection : d'une nature douce peu se passionant des affaires du monde, grand batissur, et en cela il lairra à Rome et ailleurs un singulier honneur à sa mémoire. » (P. 212.)

P. 151, 1. 5. L'Empereur Galba). Cf. Plutarque, Vie de Galba : « Comme un Canus excellent joueur de flusles, eust joué durant son souppcr, pource que c'estoit une musique fort plaisante à ouyr, il la loua & prisa beaucoup, puis commanda que Ion luy apportast sa bougette, en laquelle il prit quelques escus, & les luy donna de sa main, disant que ce n'estoit point de l'argent public, ains du sien propre.» (v, f° 724 v°.)

P. 151, I. 14. La jitrisdiction ne se doue). Tout ceci est imité de Platon, République, I, p. 342.

P. 151, 1. 17. Nulla ars in se). «Nul art n'est renfermé en lui-même.» (Cicéron, Definibns, V, vi.) P. 152, 1. 1. Disait Je tyran Dionysius). Cf. Plutarque, Les dicts notables des anciens Roys : « (Dionysius) leur dit qu'ils faisoient mal d'oster le seul bien qu'il y a es tyrannies, de pouvoir donner. » (F" 190 v".)

P. 152, 1. 4. T-ji -/E'.pi cv.rr.v.oi'.'i). Vers de Corinne qu'on retrouve chez Plutarque dans le traité intitulé : Si les Atlkiiiens ont été plus excellents en arnws qu'en lettres, w; mais Amyot ne citant pas le texte grec, ce n'est pas chez Plutarque que Montaigne l'a pris. Il a pu le rencontrer dans un recueil d'élégiaques grecs qu'il possédait, Carmina novem illustriuni feuiinarum (AntverpicX-, 1568, p. 48); mais très probablement il le doit à Juste Lipse, De amphilbealro, vu, à la fin.

P. 152. 1. 17. Qiio in plures). « Plus on l'a déjà exercée, moins on l'a exercée. Quelle folie de se mettre dans l'impuissance de taire longtemps ce qu'on fait avec plaisir! » (Cicéron, De officiis, II, xv.) P. 153, 1. 9. Coulant assouvirait il). Cf. Sénèque, Epîlres : « Quibus nunquam tam plene occurrere ulla liberalitas potest, ut cupiditates illorum qure crescunt dum implentur exatiet. Quisquis autem de accipiendo cogitât, oblitus accepti est. Nec uUum habet malum cupiditas majus, quàm quod ingrata est.» (Ép. 73, p. 167.)

P. 133, 1. 17. Crœsus luy reprocijoit). Cf. Xénophon,

Cyropàiie : « Pulchrum etiam documentum Cyrus dicltur Crœso demonstrasse, quando ab eo admonebatur, fore ut in multa largitione pauper fieret, cum liceret ei uni viro quamplurimos auri thesauros domi reponere. Et Cyrum dicitur percunctatum : Et quot jam mihi pecunias futuras fuisse arbitraris si aurum collegissem... Crœsumque respondisse. Magnum quendam numerum. Mitte virum unà cum hoc Hystaspa... En verô Hystaspa circumadiens amicos, die eis me auro egere ad opus quoddam : etenim verô egeo : eisque jubé, mihi pntbeant pecunias quascunque singuli queant : scriptam autem obsignatamque epistolam dent ferendam Cn-esi fiimulo. Cum igitur amicos circuisset Hystaspas, & Crœsi famulus epistolas tulisset... Supputatis Crxsus pecuniis, multô plures invenit quam Cyro dixerat futuras fuisse jam in thesauris, si eas collegisset... Ego dum amicos divites reddo, hos' mihi thesauros esse puto, & custodes simul tum mei ipsius, tum meorum bonorum longe fidelioris, quam si priesidarios stipendiarios prœfecissem... Ego enim Crœse... insatiabilis sum pecuniarum quemadmodum alii. \'erum ego hoc mihi videor multitudini prœstare... qui parare quam plurimas potest & plurimis honeste uti, hune ego felicissimum arbitror. » (Éd. de 1545, VIII, 11.)

P. 154, 1. 13. Pecuniarum translatio). «Enlever de l'argent aux légitimes propriétaires pour le donner à des étrangers ne doit pas être regardé comme une libéralité. » (Cicéron, De officiis, I, xiv.)

P. 154, 1. 16. Philippus). Id., ibid. : « Prxclare in epistola quadam Alexandrum filium Philippus accusât, quôd largitione benevolentiam Macedonum consectetur. Quod te malum, inquit, rationis in istam spem induxit, ut eos tibi fidèles putares fore, quos pecunia corrupisses? An tu id agis ut Macedones non te regem suum sed ministrum & prasbitorem putent? Quo quid sordidius régi?» (II, xv; t. IV,

P. 154, 1. 19. Pratique les). Imité de Cicéron, De officiis : « Quanquam enim in utroque inest gratificandi liberalis voluntas, tamen altéra ex arca, altéra ex virtute depromitur. » (II, xv.)

P. 154, 1. 22. De gros arbres, tous branchus). Cf. Crinitus, De bonesta disciplina : « Probus autem

Imper, cuui de Germanis, Blemiis, ac Drungis, triuniphatums esset, venationem amplissimam Roma; in eirco exliibuit, ita ut rom. popu. oninia passim diriperet, sed ascribam verba Flavii \'opisci, quibus hoc totum, nec ineleganter prosequitur. Genus (inquit) spectaculi ejusmodi fuit in triumpho Probi Imperatoris. Arbores validœ per milites cum radicibus vulsœ, Gonnexis late longeque trabibus affixae sunt, terra dein superjecta, totusque circus ad silvK speciem eonsitus gratiam nobis viroris obtulit. Immissi deinde per omnes aditus structiones mille, mille Cer\i, mille Apri, mille Dama;, libycs omnes ferœ, & estera herbatica animalia, quanta vel ali potuerunt, vel inveniri. Immissi deinde populares, rapuit quisque quod volebat. Sequenti die adjecit in Amphitheatro una missione centum jubatos leones qui rugitibus suis tonitrua excitabant, qui omnes contis & sibinis tnterempti sunt & mox occisi, prsterea multi sunt, qui dirigere volebant sagittas, & immissi centum leopardi libyci, centum deinde syriace, centum dam.'e, & ursi simul trecenti, atque item sunt édita gladiatorum paria CGC blemiis plaerisque pugnantibus, qui per triumplium erant ducti cum Germanis, Sarmatis, ac multis latronibus Sauris. » (XII, vu.)

P. 155, 1. 7. Bâltheiis). «Voici la ceinture du théâtre ornée de pierres précieuses, voici le portique tout reluisant d'or. » (Calpurnius, Egh\^ues, vu, 47.) Citation prise chez Juste Lipse, De amphilhcatro, xiii.

P. 155, 1. ir. Exeat, inquit). «Qu'il s'en aille, dit-il, par pudeur, et qu'il quitte les sièges destinés aux chevaliers, lui qui ne paye pas le cens équestre fixé par la loi. » (Juvénal, Satires, m, 153.) Citation prise chez Juste Lipse, De amphitheatro, xiii.

P. 155, 1. 14. Cent mille hommes). Rapprocher Juste Lipse, De amphitheatro : « Et de gradibus tantùm intelligit, credo : in quorum polvillis sedisse commode vult octoginta septem millia hominum. At in ambitu illo superiore & circumjectis porticuum Aulis, non minus item spectarunt quam dena aut vicena potiùs millia : sive stante.s, sive in allatis cathedris sedentes. » (vu.)

P. 153, 1. 16. Représentant lies antres). Cf. Juste Lipse, De amphitlieatro : « Nec in solo solùm hase variatio, sed in Caveis ipsis. Quarum loco invenerunt

antra qu.-edam coëuntia & dcëuntia, qux velut è terra emitterent subito feras... Navim œdificare grandem aliquam soient in ipsa Arenâ, quœ solutilis esset, & subito luxata emitteret omne genus ferarum pro arbitrio magistri temperantis... Nec naves solùm ejusmodi induxère in Theatra, sed, quod magis admirère, quodammodo mare ipsum. Reperii enim qui hoc omne rotundum, per occultos quosdam ductus & meatus, subito aquâ replerent : & pro terrestribus feris, monstra maris ostenderent, & classes, & navalem pugnam... Aliquando, inquit (Dio), belluis Interfectis & \'enatione exhibità, subito aquam in Amphitheatrum induxit, & navale certamen ostendit. Rursûmque eà eductà, Gladiatores in loco praîbuit. Denique inductà iterùm, magni sumptus publicum epulum... » (x.)

P. 155, 1. 24. Oiioties nosj. «Que de fois avonsnous vu une partie de l'arène s'abaisser, & de l'abîme entrouvert surgir des bètes féroces et toute une forêt d'arbres d'or à Técorce de safran ! Non seulement j'ai vu dans nos amphithéâtres les monstres des forêts, mais aussi des phoques au milieu de combats d'ours et le hideux troupeau des chevaux marins. » (Calpurnius, Eglogiies, vu, 64.) Montaigne a pris cette citation dans Juste Lipse, De amphitheatro (x). On remarquera qu'il n'adopte pas la conjecture de Juste Lipse relativement au premier vers.

P. 156, 1. I. Une Imtite moutaigne). Cf. Juste Lipse, De amphitheatro : « Erat, inquit (Apuleius), mons ligneus... sublimi instructus tabula... eonsitus viretis & vivis arboribus, summo cacumine aquas eliquans. » (x.)

P. 156, 1. 4. Un grandi navire qui s'ouvroitj. Id., ibid. : « Navim quampiam in Amphitheatro conspicientes ita factam ut sponte solveretur, & belluis quibusdam emissis, rursus compingeretur & rediret in priorem statum, visum iis huic similem iedificare. Nec minus clarè in severo : Receptaculum autem omnium ferarum in Amphitheatro exstructum erat instar navis, quas capere simul & emittere posset ad feras quadringentas. Eâ autem de subito occulté soluta, exsiliebant ursi, leœ, panther:^... ita ut septingentas feras aut pecudes simul & currere liceret cernere & occidi. » (x.)

Page 1