LIVRE I, CHAPITRES XX
P. 100, 1. I. Ciccio). Il est à propos de rappeler que cette opinion platonicienne est développée dans VÉlogi- de la Folie, vers la fin : « Proinde philosophiam définit (Plato) esse mortis meditationem quod ea uientem a rébus visibilibus, ac corporels abducat, quod idem utique mors facit. »
P. loi, 1. 23. Sa qiiesie est scuhrciise). Rapprocher l'essai I, xxvi, p. 209, 1. 6.
P. 102, 1. 17. Omiies eodem). Lire : « ... par la barque de Caron dans la mort éternelle.» Le mot aier-nuiii est coupé, comme chez Montaigne, dans les éditions de Lambin, dont la première date de 1561; la leçon exitium, au lieu de cxiliiiiii ou exiiliiim, est indiquée comme autorisée par plusieurs manuscrits dans les éditions de Lambin et de Pulmannus.
P. 105, 1. 9. Aiiiiiliiis Lepidiis). Lire : Pline, Hisl. liât., VII, Liv.
P. III, 1. 23. Ce que dit César). Dans son exemplaire de César (p. 176) Montaigne a souligné ce texte : « Omnia enim plerumque, qux absunt, vehementius liominum mentes perturbant. »
P. 116, 1. 24. Licet). Le texte «quod vis» est bien celui de l'édition Lambin, 1563; mais Montaigne remplace « condere seçla » par « vincere secla » qu'il trouve ailleurs dans Lucrèce.
P. 117, 1. 21. 7>/ <7 uescit). Cette idée est longuement développée dans l'épître 93 de Sénèque.
P. 118, 1. 17. Chiron). Cf. Lucien, Dialogues des Morts, XXVI. Ce trait a été vulgarisé au xvr siècle en particulier par YÉloge de la Folie d'Erasme (xxxi, édition Frober 1522, p. 181).
P. 121, TITRE. Montaigne a utilisé pour ce chapitre l'ouvrage de Corneille Agrippa, De occulta philosophia. (Voir surtout les chapitres lxiii, lxiv et lxv du livre I. Cf. à ce sujet, dans la Revue d'histoire littéraire de la France de 1912, notre article intitulé : (' Une source inconnue d'un essai de Montaigne. »)
Qiiomodo passioiies aiiiiiii mutant corpus proprium pennutiimlo acàdeiitia, et iiun'eiido spiritnni.
Passionum anim;v quando sensualcni apprehensionem sequuntur, vim regitivam habet phantasia, seu virtus imaginativa. Hxc enim de sua potentia
juxta passionum diversitatem primo diverso modo altérât et transmutât corpus proprium transmutatione sensibili, mutando accidentia in corpore, et movendo spiritum sursum vel deorsum, ad extra vel ad intra, et diversas qualitates producendo in membris... Anxietas inducit siccitatem, et nigredinem, quantos etiam colores cupido amoris concitet, in hepate et in pulsus noscunl medici, eo judicio nonien amat* in passione heroica deprehendentes. Sic Naustratus cognovit Antiochum amore Stratonicse captum... Quid etiam tristitia possit, omnibus notum est. Scimus etiam canes nimia tristitia de morte dominorum suorum sxpe mortuos fuisse... Sic singultus, febres, morbi comitiales quandoque sequuntur, quandoque vero recedunt, quandoque mirabiles quidam efiectus proveniunt, ut in Crœsi filio, quem genitrix mutum ediderat metus vehemens aviditasque vocem excussit, quam natura diu negaverat. (Liber I, caput Lxiii.)
Oiioiiiodo piissioin-i animi immutaiit corpus per iihnhini iiintotiouis a siniililiidinc. Item de transformât loue ac translatioiw homiuum, et quas vires vis imaginativa non sohini in corpus, sed etiam in auimoiii ohliiieal.
Passiones supradictx' quandoque altérant corpus per modum imit^tionis, propter virtutem quam habet similitudo rei ad transmutandum, quam vehemens movet imaginatio, sicut in stupore et congelatione dentium ex visu vel auditu aliquo, vel quia videmus vel imaginamur alium comedere res acres. Sic videns alium oscitare etiam oscitai, et aliqui cum audiunt acida nominare, lingua acescit. Molestia etiam tetri alicujus spectaculi gustum inficit, et provocat nauseam. Qiiidam sanguinis humani aspectusyncopantur. Nonnulli cum aliqui amarum cibum afFerri vident, sentiunt in ore salivam amaram. Et narrai Giilielnuis Parisiensis se vidisse Jmninem qui solo aspeclii medicinx uiovebalirr qnoties opus erat moin expnrgationis, cum tameu ncc suhstanlia medicina-, uec sapor nec odor ipsius ad ipsuin penenis.'^el, sed sola similitudo apprehensa Hac ratione sommantes se ardere, vel esse in igné, quandoque cruciantur intolerabiliter, lanquam si vere ardeaui, cum tamen veritas et suhstantia ignis apud eos non est, sed