LIVRE II, CHAPITRES XII A XX
Voir Jacobi Peletarii tnedici et inalhaiiatici oratio Pictavli habita in prxdectioms mathcmaticas (Pictavii 1579). « Scripsi contra Pirrhoniorum opinionem, qui nihil sciri neque sentiri, denique niliil esse in natura, quod verani dici possit, contendebant. Quorum sententiam quamvis Cicero scribat jampridem esse explosam, eam tamen video hac nostra aetate a quibusdam renovatam : adeo nihil est in omni génère disputationis tam absurdum, tam alienum, tam falsum cui non reperiantur assertatores. Atque eadem opéra scripsimus contra academicos qui pirrhoniis proxinii verum quidem in natura esse non negant, sed illud verum perpétue inquirunt. » {Rcinie de la Renaissance, 1904, p. 286, texte édité par M. Laumonier.)
P. 326, 1. I. En la pins fameuse). Compléter ainsi la note ci-dessus (p. 265) : On peut citer en particulier : « Cum \\xc igitur deus ille qui semper est, de aliquando futuro deo cogiiaret, lenem eum effecit... corpusque ex corporibus totis et perfectis totum atque perfectum. Animam autem in ejus medio collocavit, perque totum tetendit, atque ea corpus ipsum etiam extrinsecus circuntexit, mundumque huncunum & solum solitariumque & circularem volvi in circulum siatuit, qui propter virtutem secum ipse facile coercere possit, nullius alterius indigens, satisque ipse sibi notus atque amicus. Itaque omnibus his de causis mundum opifex ejus beatum deum effecit... Postquam igitur secundum creatoris illius mentem tota animœ constitutio absoluta fuit, mox omne corporeum intra ipsam effinxit, mediumque média; accommodans apto modulamine copulavit... Et corpus quidem cœli spectabile factum est... ipsa quoque opiima omnium qu£e genita sunt effecta... Has ob causas nata sunt ea astra quœ pcr cœlum meantia conversiones habent, ut hoc omne animal quod videmus esset perfectissimo animali illi quod mente percipitur, harmoniœ imitatione simillimum... Horum vero deorum choreas, & inter ipsos concursiones, circulorumque ipsorum revolutioncs varias & accessus, quales prœterea fiant conjuncti sibi invicem vel oppositi, .sive ante inter se, sive rétro... quidve ex illorum série nobis proveniat... haie... absque diligent! simulachrorum, ipsorum inspectione
explicare velle, inanis est labor... Terras cœlique filii Oceanus et Tethys fuisse traduntur. » (Pp. 34-40; éd. de 1546, pp. 707-710.)
P. 332, 1. 20. Virga tua). Lire : «... consolé. »
P. 333, I. 20. Arislotc). Cf. Morale à Nicomaqiie, IV, III.
P. 334, 1. 25. Trois et quatre fois). En 1534, date à laquelle Henri Mil est proclamé chef de l'Église d'Angleterre; à l'avènement de Marie Tudor (1553); à l'avènement d'Elisabeth (1558).
P. 337, I. 22. Nihil itaque ainpliiis). Ce texte est une déformation d'un passage du De finibus (V , xxi) que voici : « Sed virtutem ipsam inchoavit : nihil amplius. Itaque nostrum est (quod nostrum dico, artis est) ad ea principia, qu£e accepimus, consequentia exquirere, quoat sit id, quod volumus, effectuin. » (Texte de l'édition de Paris, 1538.)
P. 361, 1. I. Nostre saline). Cette idée se retrouve chez Pline, VII, 11, 7.
P. 367, 1. 15. Sauf le sul Parmenides). Cf. Platon, Théêtète : « Et in hoc omnes per ordinem sapientes excepte Parmenide consenserunt... Homerus in tragœdia. Nam cum Oceano diceret deorum generationem et matrem Thetym, omnia ex fluxu motiique genita predicavit. » (xxvii, 180; éi de 1546, p. 152.)
P. 394, 1. 7. Ressamblance de l'ombre). \'oir aussi Sénèque, épître 79.
P. 423, 1. 7. Molliterj. Lire : « Le plaisir trompant l'austérité du labeur. »
P. 423, 1. 21. Ce naturel puisant, paresseu.x & fay néant). Rapprocher l'essai I, .\xvi, p. 228, 1. 19.
P. 426, 1. 4. l'ayme les malheurs). Montaigne avait rencontré une idée analogue dans son Quinte-Curce (IV, X, 263; éd. Froben, 1545, p. 44) : « Sa?pe calamitatis solatium esse, nosse sortem suam. » {Reinie d'histoire littéraire de la France, année 19 16, p. 426.)
P. 427, 1. 4. Spem pretio). Lire : III, 11, 11.
P. 435, 1. 2^. l'ay l'esprit tardif). Rapprocher l'essai I, xxvi, p. 227, 1. 2.
P. 453, 1. 13. // m'a falu). Rapprocher l'essai II, VI, p. 59, 1. 20.
P. 459, 1. 9. Iulian). Parmi les critiques que l'autorité religieuse adressa aux Essais, figure le reproche d'avoir «excusé Julian ». ÇJournal de iv\age, p. 250.)