POITIERS
1199. Niort.
Privilèges concédés aux habitants de Poitiers par la reine Eléonore,
A. Orig. Archives communales de Poitiers, A, i. — B. Cop. duxv^ siècle, Ms. 145 de la bibl. de Poitiers, fol. 35. — C. Cop. de Dom Fontenean. Coll. Fonteneau, t. 23, p. 231, d'ap. A. — D. Cop. de M. Rédet. Bibl. nat., mss. Fr. nouv. acq. 34ii, fol. 33, d'ap. B. — Publ., Thibandeau, Histoire du Poitou, éd. de 1840, t. II, p. 417.
Alienor Dei gracia regina Anglie, ducissa Normarmie, Aquitanie, comitissa Andegavie, archiepiscopis, episcopis, comitibus, vicecomitibus, baronibus, justiciis, prepositis, bailivis et omnibus fidellibus suis ad quos presens pagina pervenerit, salutem in Domino. Noverit universitas vestra nos reddidisse et presenti carta confirmasse dilectis et fidelibus hominibus nostris de villa Pictavis libertates et jura sua que antecessores eorum habuerunt et tenuerunt tempore avi et patris nostri et aliorum predecessorum nostrorum, videlicet de filiabus suis maritandis et de omnibus aliis feminis que maritande erunt in quocumque loco voluerint, aut extra villam Pictavis aut infra villam.
2. Et etiam concedimus eis ut quando aliquis eorum ad finem vite sue perveniens elemosinam suam divisam habuerit, plenarie et intègre teneatur ; et qui elemosinam illam violentiam fecerit, a domino ville Pictavis defendatur, custodiatur et teneri cogatur.
3. Adhuc vero eis concedimus quod nulli eorum qui fidejussores stare juri dare voluerint et potuerint de aliquo forisfacto quod in villa fecerint, nisi murtrerii vel proditores
seu latrones fuerint, capiantur nec vi retineantur neque manus in eis vel in rébus suis violenter mittantur.
4. Ad hec illis concedimus quod si aliquis extraneus in villam Pictavis venerit causa manendi ibi, bas predictas libertates habeat ita libère et quiète, sicuti alii homines in villa manentes habent et tenent.
Hujus vero donationis et quictationis testes sunt : karissima fllia nostra regina Johanna, Petrus Bertini senescallus Pictavie, Lonnus Ogerius, Kalo de Rupeforti, milites nostri, abbas Sancti Maxentii, P. abbas sancti Cypriani, Savaricus de Chiriaco, Ogisius fîlius suus, Vivianus Beidestrau, Petrus Bonini et frater ejus, Pascaudus de Rupela, David de Podio Liborelli, Santius de Rupela, Gaufridus de Calvinaco, capiscerius miles et multi alii.
Data apud Niorthium anno Verbi incarnati m" c** xc" ix°.
^ Cf. Pièces justif, II, art. 21, note.
' Cf. t. I, p. 65, n. 1 et 85.
1199. Niort.
Charte de commune octroyée avx habitants de Poitiers par la reine Eléonore,
A. Cop. de 1298. Arcb. communales de Poitiers, A 13. (Dans un vidimus sous le scel du garde du sceau royal dans la sénéchaussée de Poitiers.)
— B. Cop. du XV* siècle. Ms. 145 de la bibl. de Poitiers, fol. 35 v®. —
— C. Cop. de D. Fonteneau, coll. Fonteneau, t. 23, p. 235, d*ap. A.
— Publ., Thibaudeau, Histoire du Poitou^ t. II, p. 418.
Alienor Dei gracia humilis regina Anglie, dueissa Normannie, Aquitanie et comitissa Andegavensîs, archiepiscopis, episcopis, comitibus. baronibus, senescallis, prepositis, justiciariis, baillivis et universis tam futuris quam presentibus ad quos littere iste pervenerint, salutem.Sciatis nos concessisse in perpetuum et presenti carta confirmasse dilectis et fidelibus nostris universis hominibus de Pictavi et eorum heredibus communiam juratam apud Pictavim, ut tam nostra quam sua propria jura melius defendere possint et magis intègre custodire, salva tamen et retenta ridelitate nostra, salvis tamen juribus nostris et heredum nostrorum et juribus sancte ecclesie.
Volumus igitur et statuimus ut omnes libère et usitate consuetudines ville sue, quas antecessores eorum et ipsi, sub antecessorum nostrorum et nostri dominio, hactenus habuerunt, eisdem et eorum heredibus inviolabiliter observentur, et ut, ad ipsas manutenendas et ad jura sua et nostra et heredum nostrorum defendenda, vim et posse communie sue, quando necesse fuerit, contra omnem hominem, salva fidelitate nostra et jure nostro et heredum nostrorum, salvo etiam jure sancte ecclesie, excerceant et apponant. Ut autem ipsi et eorum heredes communiam suam libère et quiète manuteneant et libéras et usitatas consuetudines ville sue custodiant et défendant, nos, ad perpétue robur
GiRY, Établissements de Rouen. Tome II. — 10
auctoritatis, litteras istas sigillo nostro fecimus sigillari. Datum apud Niortum, anno incarnati Verbi millesimo c® xc® ix**. Testibus : Petro Bertino tune senescallo Pictavensi, Chalone de Rochaforti, Launo Ogerio, Gaufrido deChauvigné, domino capicerio, abbate Sancti Maxencii, Petro abbate Sancti Cipriani, Johanne Borser, Savarico, Arnaudo Pingui et multis aliis.
1204, novembre. Dixmont.
Confirmation par Philippe^Auguste des privilèges et de la charte de commune de Poitiers,
A. Copie contemporaine, reg. A de Philippe-Auguste, Bibl. du Vatican, Ottoboni 2796, fol. 25 ^ ~B. Cop. de 1241, Archives communales de Poitiers, A. 5 (Dans un vidimus d'Alphonse de Poitiers). — Cf. Delisle. Catalogue, n* 876.
In nomine sancte et individue Trinitatis. Amen. Ego Philippus Dei gratia Francorum rex. Noverint universi présentes pariter et futuri quod* Aliéner, regina quondam Anglie, reddidit et coniirmavit hominîbus de villa Pictavis libertates et jura sua que antecessores eorum habuerunt et tenuerunt tempère avi et patris et aliorum antecessorum ejusdem Alienor, videlicet de filiabus suis maritandîs et de omnibus aliis feminis que maritande erunt in quocumque loco fuerint, aut extra villam Pictavis aut infra villam.
2. Concessit etiam eis quod quando alîquis eorum, ad finem vite sue perveniens elemosinam suam divisam habuerit, plenarie et intègre teneatur ; et qui in elemosinam illam violentiam fecerit, a domino ville Pictavis defendatur, custodiatur et teneri cogatur.
3. Ad hoc etiam eis concessit quod nulli eorum qui fidejussores standi juri dare voluerint et potuerint de aliquo forifacto quod in villa fecerint, nisi mulctrarii seu proditores seu latrones fuerint, capiantur nec vi retineantur, nec manus in eos vel in res eorum violenter mittantur.
^ Comme pour les autres pièces empruntées au même registre, c'est grâce aux collations faites à Rome, en 1876, par M. Tuetey que nous pouvons publier le meilleur texte de ce document.
* Dans A, le début de l'acte est ainsi abrégé : < Carta communie piCTAVENSis. — Notum, etc., quod... » Bien que nous suivions pour le reste de l'acte le texte de A, nous en donnons le protocole d'après B.
4. Ad hoc, eisdem concessit quod si aliquis extraneus in villam Pictavis venerit causa ibi manendi, quamdiu ibidem manserit, has predictas libertates habeat ita libère et quiète, sicut alii homines in villa manentes habent et tenent *.
5. Insuper, concessit universis hominibus de Pictavi et eonim heredibus imperpetuum communiamjuratam apud Pict[avimj, ut tam ipsius jura quam sua propria melius defendere possent et magis intègre custodire, salva tamen et retenta fidelitate ipsius Alienor et salvo jure ejus et heredum suorum et jure sancte ecclesie.
6. Preterea, statuit et concessit predictis hominibus Pictavensibus ut omnes libère et usitate consuetudines ville Pictavis, quas antecessores eorum et ipsi, sub ipsius et predecessorum suorum dominio, hactenus habuerunt, eis et eorum heredibus inviolabiliter observentur, et ut, ad ipsas manutenendas et adjura sùa et ipsius Alienor et heredum suorum defendenda, vim et posse communie sue, quando necesse fuerit, contra omnem hominem, salva fidelitate ejusdem Alienor et salvo jure suo et heredum suorum et salvo jure sancte ecclesie, exerceant et apponant *.
7. Nos autem, ad petitionem predictorum hominum nostrorum de Pictavi, jura et libertates et omnia supradicta jura, salva fidelitate nostra et heredum nostrorum et salvo jure sancte ecclesie et nostro, eis concedimus in perpetuum.
Et ut hoc perpetuum robur' obtineat, sigilli nostri auctoritate et regii nominis karactere inferius annotato presentem paginam confirmamus. Actum apudDjmon*, anno ab incarnatione Domini m° cc^ rv**, regni vero nostri anno xxvi^. Astantibus in palatio nostro quorum nomina subscripta sunt et signa. Dapifero nuUo. S. Guidonis buticularii. Signum Mathei camerarii. Signum Droconis constabularii. Data vacante cancellaria, per manum fratris Garini.
« Ces quatre premiers articles sont la reproduction de la charte d'Eléonore, P. just., XXXII. Pour rendre la comparaison plus facile, nous imprimons en petit texte tout ce qui a été emprunté aux chartes antérieures.
' Les art. 5 et 6 sont la reproduction de la charte de commune d'Eléonore. />. jusL, XXXIII.
' La fin de l'acte est abrégée dans A de la manière suivante : « Et ■ ut hoc perpetuum robur, etc. Actum apud Dymon, anno Domini • millesimo ducentesimo quarto» regni nostri anno vicesimo sexto. •
* Nous rétablissons la date de lieu d'ap. A ; le texte de B porte : a apud Dïïn. »
1214 (entre le 30 mars et le 31 octobre). Châtelleraud.
Franchises accordées par Philippe^ Auguste aux bourgeois de Poitiers,
A. Orig. très endommagé, Arch. communales de Poitiers, A 3. — B. Vidimus de Tofficial de Poitiers de 1264. Arch. de Poitiers, Ibid, — Publ., Thibandean, Histoire du Poitou^ éd. de 1840, t. II, p. 419, d'après B. — Cf. Delisle, Catalogue, n° 1480.
In nomine sancte et individue Trinitatis. Amen. Philippus Dei gratia Francorum rex. Noverint univers! présentes pariter et futuri quod nos burgensibus nostris Pictavensibus damus et concedimus ut omnes burgenses qui manent apud Pictavim in domanio nostro, et deinceps in domanium nostrum venient ibidem mansuri, sint inmunes prorsus et liberi a venditionibus et pedagiis, salvis nobis exercitu, equitatione, talliata et omni alia justicia nostra.
2. Concedimus etiam eisdem qui manent et deinceps mansuri sunt in domanio nostro, quod nundinePictavis teneantur a prima dominica quadrageâime usque ad dominicam medie quadragesime, in illo puncto et constitutione quibus Richardus, quondam rex Anglie, illas nundinas eis concessit : videlicet quod omnes mercatores qui in domanio nostro non manebunt et venient ad nimdinas nostras Pictavis, de singulis pannis viridibus, brunetis, escarlatis, rubicondis et aliis hujusmodi tinctis, quos in eisdem nundinis vendent, dabunt, venditor xii. denarios, et emptorxii. denarios ; de aliis autem pannis, sicuti stanfortibus, sagiis, vergatis, burellis et hujusmodi, debebunt de singulis, venditor vi. denarios, et emptor vi. denarios. Mercatores autem foreuses qui non manebunt in domanio nostro, qui vendent pannes ad detallium lineos sive laneos sive pellipariam, dabunt, de singulis libris denariorum, ii. denarios, quandiu nundine durabunt ; transacto autem supradicto ter-
mino nundinarum, niercatores qui nunc manebunt in domanio nostro reddent antiquas consuetudines, videlicet de singulis solidis, singulos obolos. Quod ut perpetuum robur obtineat, sigilli nostri auctoritate et regii nominis caractère inferius annotato presentem paginam confirmamus. Actum apud Castrum Eraudi, anno incarnationis dominice m° cc° xini**, regni vero nostri anno tricesimo quinto. Adstantibus in palatio nostro quorum nomina supposita sunt et signa. Dapifero nuUo. Signum Guidonis buticularii. Signum Bartholomei camerarii. Signum Droconis constabularii. Data vacante {Monogramme,) cancellaria.
1222, novembre. Anet.
Privilèges accordés aux bourgeois de Poitiers par Philippe- Auguste^.
Orig. Ârch. communaleB de Poitiers A, 4. — Cf. Delislei Catalogue,
In nomine sancte et individue Trinitatis. Amen. Philippus Dei gratia Francorum rex. Noverint universi, présentes pariter et futuri, quod, pro bono pacis, concedimus et donamus dilectis nostris burgensibus Pictavensibus communiam infra muros Pictavenses, salvo jure ecclesiarum et dominorum qui terras ibi habent, et curias et justiciam'.
2. Concedimus eîs etiam quitanciam, quantum ad nos pertinet» de propriîs mercaturis suis per totam terram quam Henricus, quondam rex Anglie, tenuit, preterquam in comitatu Ebroycensi et in Vulcassino Normannie, et preterquam apud Paciacum, et preterquam in terra Hugonis de Gornayo, et preterquam apud Pontem Archie, et superius versus Franciam *.
* Ce diplôme, ainsi que nous l'avons dit, a été en grande partie calqué sur la charte concédée en 1207 aux bourgeois de Rouen (Pièces justif.f II), qui, elle-même, n'est guère composée que de dispositions empruntées à des chartes antérieures. Pour faciliter la comparaison et rendre plus sensibles les ressemblances des deux documents, nous imprimons en petit texte tout ce qui a été textuellement copié sur l'acte de 1207. Nous entendons par là les phrases ou parties de phrases qui reproduisent les mêmes mots dans le même ordre, encore qu'il y ait parfois entre les mots des variantes orthographiques ou même des dififérences de temps, de nombre ou de cas.
* M. Delisle ne signale pas une copie du milieu du xnp siècle (Arch. nat., J 192, n^ 3) d'après laquelle ce document a été depuis publié par Teulet dans Layettes du Trésor des Chartes, t. I, n^ 1553, p. 552.
' Ce premier article a beaucoup de rapports avec l'art. 3 de la charte de Rouen de 1207 sans en être cependant la reproduction.
* Cf. art. i de la charte de Rouen de 1207.
3. Concedimus eciam eis ut habeant placita de hereditatibus et catallis suis et convencionibus factis apud Pictavis, salvis curiis dominorum qui ibi terras habent; qui domini habent curias et justiciam hominum suorum in civitate Pictavensi tenendas *.
4. Super debitis mutuatis apud Pictavis, si cives Pictavenses debitorem infra Pictavis invenerint, ex quo de equo suo débiter descendent, catallum et harnesium suum per majorem, propter debitum suum, arrestare poterunt, quousque recognoverit debitum vel negaverit, nisî tamen ita sit quod per submonicionem nostram illuc venerit, vel in exercitum, vel nisi de familia nostra sit. Quod si debitum cognoverit, in communia de eo jus fiet ad diem ; si vero illud negaverit, jus de eofîet coram ballivo nostro apud Pictavis, et ballivus noster de eo securitatem accipiet ad diem veniendi et jus ibi coram ipso faciendi. Et si debitor, vel ille qui convencionem fecerit Pictavis, non venerit Pictavis ad diem, si in justicia et potestate nostra sit, ballivus noster compellet securitatem inde receptam ad veniendum Pictavis et super hoc juri parendum coram ballivo nostro Pictavensi*.
5. Nullus civium Pictavensium potest appellari ab aliquo latrone, confesse vel convicto, vel deprehenso, vel falsonario, vel ab aliquo qui legem non habeat'.
6. Contra omnes légitimes homines et légales testes respundebunt sicut alii de Pictavia*.
7. Preterea, cives Pictavenses cogère non poterimus ad custodiendum prisones in carcere, nec alibi, nisi tantummodo quousque illos tradiderint ballivo nostro, si eos ceperint ^.
8. Nullum insuper ipsorum cogère poterimus ad custodiendum monetam vel vicecomitatum, vel aliud ministerium nostrum, nisi id facere debeat ratione feodi quod inde teneat, vel aliquid habeat propter quod debeat ad hoc compelli •.
9. Nec nos cogemus eosdem cives ad reddendum nobis tailiam per consuetudinem, nisi sponte sua nobis dare voluerint ^.
* Cf. art. 3 de la ch. de Rouen de 1207.
* Cf. art. 5 ibid, ' Cf. art. 6 ibid,
* Cf. art. 7 ibid, » Cf. art. 8 ibid.
8 Cf. art. 9 ibid, ^ Cf. art. 10 ibid.
10. Preterea, vinum, quod apud Pictavis in tabernis capietur ad opus nostrum, ad forum capietur quo aliis vendetur. lUud aulem quod non erit in laberna, per quatuor legitimos homines civitatis super fidem et sacramentum eorum appreciabitur, et precium inde redditur K
1 1 . Preterea, cives predicti cum mercaturis suis, de quocumque loco venientes in domania nostra, poterunt eas licite vendere ad detalliumvel alio modo et eas chargiare et dechargiare, portare vel reportare ubicumque voluerint pacifîce et quiète, quantum ad nos pertinet, in tota terra quam Henricus, quondam rex Anglie, tenuit, preterquam in terris quas superius excepimus *.
12. Nullus nisi manens fuerit apud Pictavis poterit dechargiare vinum in cellario, vel in domo apud Pictavis , propter illud revendendum; sed nos poterimus ibidem vina dechargiare ad opus nostrum et garnisionum nostrarum et facere revendi vina garnisionibus pro renovando'.
13. De mercaturis que de ultra mare veniunt apud Pictavis, nullus extraneus poterit emere ad revendendum nisi per cives Pictavenses. Quod si quis fecerit, medietas mercature erit nostra, et altéra medietas civium Pictavensium, pro forisfacto*.
14. Item, nullum de civibus Pictavensibus cogère poterimus ad contrahendum matrimonium, nisi de voluntate sua *.
15. Volumus etiam quod nullus eorum possit reptari de u§ura, nec jureia fiât super eum, vel super heredes ejus post mortem suam*.
16. Preterea, si quis de communia fuerit in prisonia nostra vel monasterio, vel se absentaverit pro aliquo delicto, volumus quod major custodiat catalla ejus in manu sua, et ballivus noster inde habeat quoddam scriptum et major aliud, donec judicetur; et si da[m]pnatus fuerit, catalla erunt nostra^.
17. Item, major habebit omnes submoniciones hominum communie sue, et illos habebit ad jus ; nec aliquis in eos manum apponat, sine majore vel serviente suo, nisi hoc sit pro placito quod perti-
» Cf. art. 12 de la charte de Rouen de 1207.
» Cf. art. 13 ibid.
3 Cf. art. 15 ibid.
- Cf. art. 19 ibid.
= Cf. art. 21 ibid.
« Cf. art. 22 ibid.
7 Cf. art. 25 ibid.
neat ad comitem Pictavensem ; et tune ballivo nostro débet major auxilium impendere ad justîciam faciendam de hoininibus communie, si fuerit exinde requisitus*.
18. Item, non, nisi per marescallum nostpum, poterunt cives predicti volentibus hospitari apud Pictavis denegare hospicia nostra, nisi ipsi eis forisfecerint, vel nisi cives racionabîlem causam ostenderint quare id facere non debeant*.
19. Cives Pictavenses singulis annis eligere debent majorem et duodecim scabinos et duodecim juratos, qui omnes jurabunt coram nobis vel ballivo nostro quod fideliter custodient nos et vitam nostram et honorem nostrum et membra nostra et jura nostra. Et hec electio âet in termine quo solet hactenus fieri.
' 20. Et quando major electus fuerit, veniet ad nos fidelitatem prenotatam nobis facturus; vel si mandaverimus ballivo nostro Pictavensi ut fidelitatem ejus recipiat, major tenetur facere fidelitatem coram ballivo nostro Pictavensi, sicut predictum est.
21. Preterea, sciendum est quod cives predicti nobis debent excrcitum et equitacionem ultra Ligerim, in omnibus locis in quibus homines nostri de feodis Pictavie nobis debent exercitum et equitacionem.
22. Libertates autem et inmunitates premissas civibus predictis concedimus quandiu nobis et heredibus nostris adherebunt et quandiu nostram et heredum nostrorum observabunt fidelitatem, salva nobis justicia latronis, homicidii, sanguinis, raptus et multri et salvo conductu curie nostre.
Quod ut perpétue stabilitatis robur obtineat, presentem paginam sigilli nostri auctoritate et regii nominis karactere inferius annotato confirmamus. Actum Aneti, anno dominice incarnationis m** cc^ vicesimo secundo, regni vero nostri quadragesimo quarto. Astantibus in palacio nostro quorum nomina supposita sunt et signa. Dapifero nuUo. Buticulario nulle. Signum Bartholomei camerarii. Signum Mathei constabularii. Data vacante (Monogramme.) cancellaria.
' Cf. art. 26 de la cIi. de Rouen de 1207.
* Cf. art. 27 ibtd.
1242-1243, 14 février. Poitiers.
Jugement de la commune de Poitiers^,
A. Cop. du xv« siècle. Ms. 145 de la bibl. de Poitiers. Fol. 55. — B. Cop. de D. Fonteneau, Coll. Fontenean, t. 23, p. 259, d*ap. A.
Des amandes que le prevoust demandoit a aucuins de la COMMUNE. — Cum Johannes de Galardon, prepositus Pietavensis, peteret in jure coram nobis P. de Caritate, majore Pictavensi, emandam a Stéphane Picaut, P. Marchant, Stephanus Baysebon, quos dicebatidem prepositus verb[er]asse et amadissenndo [sic) gladio G. Anglicum ; et a Jousselino Carpenter de Platea emandam peteret, et quia emiserat sanguinem a quadam Remiscere de Anglia, et eciam a Mille Lobier, eo quod postserat Millum v[i]olent[er] in foro vendicionis Pict[avensis]; et eciam peteret emandam a Reginaldo Mausacre, eo quod excuserat sanguinem cuidam homini; et predicti Stephanus Picaut, Petrus Marchant, Stephanus Baysebont, Jousselinus, Millis Lobiere et Reginaldus Mausacre hec predicta et appellacionem a dicto preposito factam denegarent, et nos et scabini nostri, auditis racionibus hinc et inde, requisitis partibus et consencientibus, judicium dari adjudicavimus predictis juratis nostris jujurandis super predicta appellacione. Et in dicto sacramento dictus prepositus remisit et quiptavit eis sacramentum et adjudicavimus de consensu dicti prepositi, quod idem prepositus vel aliquis bailhivus non posset de cetero facere clamorem vel habere emandam a predictis super hoc, de quibus facta fuit appellacio, nec et posset eos de cetero super hiis molestare. Actum die veneris post octabas puriflcacionis béate Marie virginis, anno Domini M® ce** XL** secundo.
* Le texte de ce document et celui du suivant ont été très altérés; nous les reproduisons tels qu'ils se trouvent dans les mauvaises copies qui paraissent nous les avoir seules conservés.
1266. Poitiers.
Etablissement d'une confrérie entre les pairs de la commwie de Poitiers.
A. Cop. du XV* siècle. Ms. 145 de la bibl. de Poitiers, fol. 82 v». — B. Cop. de Dom. Fontenean i. Coll. Fonteneau, t. 23, p. 269, d*ap. A. — C. Cop. de M. Rédet. Bibl. nat. Ms. nouv. acq. Fr. 3412, fol. 39, d'ap. A.
Ordinacio confratrie. — Anno Domini millesimo ducentesimo sexagesimo sexto, majore Girardo de Remis, fuit facta confratria inter pares, et fuit concordatum et compositum inter ipsos quod quilibet ipsorum solveret singulis annis xii. denarios, tempore quo majore esset {?).
2. Item, fuit compositum quod quilibet ipsorum esset ad sepulturam alterius et offerret ad manum sacerdotis vel traderet servienti confratrie unum denarium.
3. Dictum eciam fuit et compositum quod de predictis denariis fiant iiii'*^ cerei boni et recipiales qui debent portari ad corpus cujuslibet ipsorum centum parium, quam cito serviens ipsius confratrie certus fuerit de morte ipsius, et enint ibi ardentes donec corpus tradatur sépulture ecclesiastice.
4. Item, dictum fuit quod octo clerici sint ibi qui legant Psalterium.
5. Dictum eciam fuit et compositum quod quilibet ipsorum centum parium, dum tainen submonitus fuerit per servientem confratrie, veniat ad vigiliam corporis et ad missaset ad sepulturam, dum tamen in villa fuerit, et nisi fuerit in villa, in adventu ejus tenetur reddere unum denarium pro oblacione corporis.
1 Cette pièce est extraite d'un ms. en vélin écrit en caractères presque gotliiques, appartenant à M. de Saint-Hilaire, gentilhomme de Poitiers. (Note de Dom. F'onteneau.) C'est aujourd'hui le ms. 145 de la bibl. de Poitiers.
6. Dictum eciam fuit et corapositum quod si quis ipsorum extra civitatem Pictavensem decederet, quod servitium ejus fiât apud Pictavis, ita honorifice sicuti mortui essent {sic) in villa Pictavensi.
7. Dictum eciam fuit quod si quis intraverit societatem parium, pagabit dimidiam libram cere pro cereis emandandis.
8. Dictum eciam fuit quod si quis ipsorum ad sepulturam corporis, prout ordinatum est superius, non venerit, quod ipse reddet dimidiam libram cere, et si major deffecerit, reddet dupplum, scilicet unam libram cere.
9. Dictum eciam fuit quod serviens confratrie habeat xii. denarios pro submouitionibus cui[us]libet corporis faciendis.
10. Item S die veneris, in festo sancti Marci evvangeliste, majore domino G. Domere, [xxv.] die mensis [aprilis], fuit concordatum quod quicumque voluerit esse de dicta confratria, dum tamen sit persona suflBciens, quod recipiatur, et quod femine recipiantur in confratria, et quod omnes congregentur in crastinum festi beati Hilarii in donio saccorura, vel alibi si voluerint, et ibi celebrabitur missa pro defifunctis confratrie, et tenebitur ipsa confratria in honore beati Ilarii celebrare.
* C^t article est d'une écriture postérieure dans le manuscrit (Note de D. Fonteneau.) — Cette disposition, qui est en effet d'une écriture plus récente que les autres dans le ms. 145, a dû aussi être ajoutée aux statuts primitifs postérieurement à la rédaction des articles précédents. Le maire qui y est cité paraît être Guillaume Doride qui occupa la mairie en 1286-1287 et 1288-1289. Elle serait dès lors du 25 avril 1287.
clericus et Philippus Poverelli, procura tores predicti, die sabbati ante festum omnium Sanctorum (29 octobre). Datum die sabbati, anno Domini millesimo ducentesimo sexagesimo septimo.
Qua die, Petrus Alemannus, clericus, procurator dictorum majoris et Philippus Poverelli, civis Pictavensis^ procurator dictorum capellani et Leprosorum, exhibuerunt coram nobis quoddam memoriale, sigillo curie nostre sigillatum, cujus ténor talis est :
Memoriale est quod de omnibus causis contentionibus et querelis quas habebant et habere poterant major et communia Pictavensis, ex una parte, et capellanus et fratres domus leprosorum Pictavensium ex altéra, occasione seu ratione nundinarum que appellantur nundine leprosorum Pictavensium, de quibus compromiserant dicte partes coram nobis in venerabilem virum subdecanum ecclesie Pictavensis et Guillelmum Barbitonsorem, civem Pictavensem, et promisenint dicte partes, flde data in manu nostra, attendere, prosequi et servare quicquid per dictos arbitres super premissis infra octabas Pasche dictum, factum, ordinatum pace vel judicio esset seu etiam arbitratum de consensu partium. Prorogatum fuit dictum compromissum coram nobis usque ad dominicam qua cantatur ; Misericordia Domini (/*'' mai), prout dicte partes coram nobis bec omnia et singula confesse fuerunt. Datum die sabbati post Pascha Domini (i?5 avril), anno Domini millesimo ducentesimo sexagesimo septimo ; et in hujus rei testimonium presentibus litteris sigillum nostrum duximus apponendum.
1335, 8 JuiUet. Poitiers.
Règlement municipal relatif à l' élection du maire.
A. Cop. du xv» siècle. Ms. U5 de la bibl. de Poitiers, fol. 24. — B. Cop. de D. Fonteneau, coll. Fonteneau, t. 23, p. 309, d*ap.A. —C.Cop. de M. Rédet, Bibl. nat, ma. fr. nouv. acq. 3412, fol. 51, d*ap. A«
Le jour du samedi avant la Saint Ciprien, Tan mil trois cens trente et cinq, lequel jour estoit assigné pour la eleccion du mayre, comme contens et débat fust en la eleccion entre les soixante quinze qui sont dessouz en la chambre des plaitz et les doze qui sont en la chambre dessus, sur ce que les doze de ladicte chambre dessus disoient que a eulx appartenoit a nommer le maire et la eleccion d'iceii par le tout, et icelli nommé et esleu entreulx il dévoient porter a ceulx de dessus ladicte eleccion, telle comme ilz Tavoient faicte et que ilz la vourroient recevoir ou ce que la personne fust suffisant ad ce, sans ce qu'il y puissant autre chouse dire au contraire. Ceulx de ladicte chambre de dessus disans que les autres dessouz ne dévoient mes que le nommer et ycellui nommé a leur rapporter, et s'il voyent que la personne soit suffisant et il n'y heust cause ne raison, il le dévoient recevoir, et si nom ilz leur dévoient ordonner. Ampres plusieurs altercacions heues sur ce, fut ordenné et declairé par sire Johan Guischart comme maire, Guillaume Coindé, sire Ytier Bernart, maistre Denis, Johan Morin, Gervaix de Tiffauges, Guillaume Gargoilhea, Guillaume Croleboys, Guillaume de Taunay, Barthomé le Lombart, esclavins de céans, en la manière qui s'ensuit :
1 . C'est assavoir que des ores en avant, le Cent se partira en trois parties, ainsi comme il est acostumé, et ceulx de la chambre des plaiz auront a nonmer la personne de celuy qu'ilz vouldront, qui sera maire, et ycellui nonmé de leur commun assentement et accort, ilz doyvent porter ladicte nommée a ceulx de dessus, lesquiex doyvent regarder et consi-
GiRY, Etablissements de Rimen, Tome ii. — 11.
Marvaud, Charles de Guy de Luêignan et de Charles d'Espagne en
faveur de la ville de Cognac, dans Bulletin de la Soc» archéoL de
la Charente, 3« série, t. III, 1863.
— Etudes historiques sur la ville de Cognac. Niort, 1870, 2 vol. in-8. Mas-Latrie (René de), Le droit de Marque. Paris, 1875, in-8. Mémoire sur les privilèges des Hochelois, en réponse au manifeste ou
discours de la prise des armes de M, de Soubise, dans Mercure
François, t. XI, 1626, in-12, pp. 311-335.
Menestrier (Cl.-Fr.), Histoire civile ou consulaire de la ville de Lyon. Lyon, 1696, in-foL
Meyer (Paul), La chanson de la croisade contre les Albigeois. Pari?, 1875-1879, 2 voL in-8. (Soc. de Vhist. de France.)
MiCHON (Fabbé J.-H.), Histoire de VAngoumois; par François Vicier de LA Pile, ... .^iuivie du recueil en forme d'histoire de ce qui se trouve par écrit de la ville et des comtes d'Angouléme, par François de CoRLiEU, annoté par Gabriel de La Chalouze, et des noms et ordre des maires, échevins et conseillers de la maison commime d'Angouléme, par M. J. Sanson. publiée avec des documents inédits. Paris, 1846, in-4.
MoLiNiER (Emile), Etude sur la vie d'Amoul d'Audrehem, maréchal de France (130.-1370), dans Mém. présentés par divers savants à VAcad. des inscr. et belles-lettres, 2« série, t. VI, 1" partie, 1883.
MoLiNiER (Victor), De la répression des attentats aux mœurs et du suicide suivant les anciens usages de Toulouse, dans Mémoires de l'Académie des sciences de Toulouse, 6" série, t. V, pp. 117-131, 1867, in-8.
MoNSNYER (R.), Celeberrimae sancti Martini Turonensis ecclesiae... historia generalis... De statu sancti Martini, s. 1. n. d. (1663),
in-fol.
MoNSTiER (Art. du), Neustria pia. Rouen, 1663, in-fol. MoRET (Jos.), Annales del reyno de Navarra. Pampelune, 1684-1715, 5 vol. in-fol.
Neuville (Didier), Le Parlement royal à Poitiers, dans Revue historique, t. VI, 1878.
Oesterlev, Gesta Romanorum. Berlin, 1871-1872, 2 vol. in-8.
Orderici Vitalis Historiae ecclesiasticae libri XIII, éd. Aug. Le
Prévost et L. Delisle. Paris, 1838-1855, 5 vol. in-8. (Soc. de Vhist. de
France.) Ordonnances des rois de France de la troisième race. Paris, 1723-
1847,22 vol. in-foL Orelli et Henzen, Inscriplionum latinarum selectarum amplissima
coUeclio. Zurich, 1828-1856, 3 vol. in-8.
Ouvré, Essai sur l'histoire de la Ligue à Poitiers, dans Mém, de la Soc. des Anliq. de l'Ouest, t. XXI, 1851.
— Essai sur Vhisloire de la ville de Poitiers, depuis la fin de la Ligue jusqu'au ministère de Richelieu, dans Mëm, de la Soc. des Antiq. de l Ouest, t. XXI, 1855, p. 367-528.
Pardessus, Collection de lois maritimes antérieures au xviii* siècle. Paris, 1828-1845, 6 vol. in-4.
Paris (Gaston), La légende de Trajan, dans Mélanges publiés par la section historique et philologique de VEcole des Uautes-Etudes. [Bibl. de VEcole des Hautes- Etudes, fasc. 35, 1878.)
Paris (Matth.), Abbreviatio chronichorum Angliae, t. III, de VHistoria Anglorum, p. 151-348, éd. de Fr. Madden.
— Chronica majora, éd. by Henry Richards Luard. Londres, 1876- 1882, 6 vol. in-8. (Collection du maître des rôles.)
— Historia Anglorum sive ut vulgo dtcitur historia minor, éd. by sir Frédéric Madden. Londres, 1866-1869, 3 vol. in-8. (Coll. du maitre des rôles.)
Pasquier (F.), Grands jours de Poitiers de 1454 à 1634. Paris, 1874, in-8. (Extrait de la Bévue de législation française et étrangère.)
Perroud (Cl.), Des origines du premier duché d'Aquitaine. Paris, 1881, in-8.
Port (Célestin), Dictionnaire historique, géographique et biographique de Maine-et-Loire. Paris et Angers, 1869-1^78, 3 vol. in-8.
— Inventaire analytique des archives anciennes de la mairie d'Angers. Paris et Angers, IH6I, in-8.
Privilèges (les\ franchises, libertés, immunités et statuts de la ville, faubourgs et banlieue d'Angouléme, confirmés par les rois et vérifiés parles lettres patentes. Angoulême, 1627, in-4.
Radulfus de Diceto, Imagines historiarum, dans Histor. de France, t. WW, p. 183-205.
Rayxal (Louis), Histoire du Berry depuis les temps les plus anciens jusqu^en 1789. Bourges, 1845-1847, 4 vol. in-8.
Recueil de fac-similés à Vusage de V École des Chartes, fasc. I <ît II.
Paris, 1880-1881, in-fol.
Recueil de lettres de Louis VII. Epistolarum régis Ludovici VII et
variorum ad eum volumen, dans Becueil des histor. de France,
t. XVI, pp. 1-1/0.
RÉDET, Cartulaire de V abbaye de Saint-Cyprien de Poitiers. Poitiers, 1874, in-8. (Arch. hist. du Poitou, t. III.)
— De quelque} établissements industriels formés à Poitiers au XV* siècle, dans Mém. de la Soc. des Antiq. de VOuesl, t. IX, 1842, pp. 349- 3^7.
— Documents pour V histoire de V église de Saint-Hilaire de Poitiers (768-1790). Poitiers, 1847-1852, 2 vol. in-8. {Mém. de la Soc. des Antiq. de r Ouest, t. XIV et XV.)
GiRT, Établissements de Rousn. Tome H. — 12
— Extraits des comptes de dépenses de la ville de Poitiers aux xiv* et xv« siècles, dans Mémoires de la Soc, des Antiq, de rOuest, t. VI, 1839, pp. 385-Ul et t. VU, 18i0, pp. 380-446.
— Mémoire sur les halles et les foires de Poitiers, dans Mém, de la Soc, des Antiq, de r Ouest, t. XII, 1845, pp. 61-97.
— Rapport sur les archives de la ville de Poitiers (8 octobre 1844), dans Mélanges historiques, t. III, pp. 230-Î57. (Documents inédits sur l'histoire de France.)
Registres cotisulaires de la ville de Limoges publiés sous la direction de M. Emile Ruben (l»-» partie, 1504-1552; S*^ partie, 1552-1581). Limoges, 1867-1869, 2 vol. in-8.
RiGORD, Gesta Philippi Augusti, dans Histor, de Fr,, t. XVII, pp. 1-
RiVAiN (Camille), Notice sur le Consulat et r administration consulaire d'Aurillac. Aurillac, 1874, in-8.
Roger de IIoveden, Rogerus de Hovedene chronica, vols. I-IV, éd. by
W. Stubbs. Londres, 1868-1871, in-8. {Collect, du Maître des Rôles.) Roman de la Rose, par Guillaume de Lorris et Jean de Meung, publ.
par J. Croissandeau. Paris, 1878-1880, 5 vol. in-16. (Bibliothèque
elzévirienne.) Rotuli chartarum in turri Londinensi asservati,, accurante Thoma
Duffus-Hardy, t. I, pars l (seule parue). Londres, 1837, in-fol. Rotuli litterarum clausarum in turri Londinensi asservati, accurante Thoma Duffus-Hardy, t. I (1204-1224), t. II (1224-1227). I^n-
dres, 1833-1844, in-fol.
Rotuli litterarum patentium in turri Londinensi asservati, accurante
Thoma Duffus-Hardy, t. l,pars I (seule parue. — 1201-1216). Londres,
1835, in-fol.
Royal and other historical letters illustrative ofthe reign of Henry III
(1216-1272), éd. by W. Shirley. Londres, 1862-1866, 2 vol. in-8.
(Collect. du Maître des Rôles.)
Rymer (Tli.), Foedera, conventiones, literae et cujuscnnque generis acta publica ... ab ineunte saeculo xii ad nostra usque tempora, 3« éd. La Haye, 1745, 10 vol. in-fol.
Salmon et Grandmaisox, Le livre des serfs de Marmoutier, Tours, 1864, in-8. (T. XVI des publications de la Société archéologique de Touraine.)
Salmon (André), Recueil de chroniques de Touraine, Tours, 1854, in-8. (Soc. archéol. de Touraine, t. I des Documents sur rhist. de Tauraine.)
Sanson, Les noms et ordre des maires, eschevins et conseillers de la maison commune dWngoulesme (1651), dans Michon, Histoire de VAngoumois, 1846.
Saudau, Saint-Jean-d' Angely en 1612 (1601-1631), dans Archives historiques de la Saintonge et de rAunis, t. IV, 1877, pp. 231-261.
Scripta de feodis ad regem spectanlibus ... c Pkilippi Augusti regestis excerpta, dans Histor. de Fr., t. XXIII, pp. 605-723.
SÉNEMAUD (Ed.), Documents inédits sur l'histoire de VAngoumois, dans Bulletin de la Soc. archéoL de la Charente, 3« série, t. 1, 1859, pp. 227-239.
SiCKEL (Th.), Acta regum et impêratorum karolinorum digestaet enarrata. Die Urkunden der Karolinger, Vienne, 1867-1868, 2 vol. in-8.
Strobel (A. G.), Vaterlàndische Geschichte des Elsasses. Strasbourg, 1841-1849, 6 vol. in-8.
Stubbs (W.), Dut Une itinerary of Henri II, dans Benoit de Peterboroughy t. II, pp. cxxix-cxlviij. {Collection du Maître des rôles,)
SuGER, Œuvres complètes, publ. par A. Lecoy de la Marche. Paris, 1867, in-8. {Société de l'histoire de France.)
— Fragment inédit de la vie de Louis Vil, publ. par J. Lair, dans Bibl de V Ecole des Chartes, t. XXXIV, 1873.
Tacite, Ger mania.
Tardif. (Joseph.), Coutumiers de Normandie. Première partie. Le très ancien coutumier de Normandie. Texte latin. Rouen, 1881, in-8.
Teulet (A.), Voy. Layettes du Trésor des Chartes.
Thib.\ude.\u, Histoire du Poitou. Niort, 1839-1840, 3 vol. in-8. {Bibliothèque poitevine, t. I-III.)
Thierry (Augustin), Considérations sur l'histoire de France (t. VII des Œuvres complètes). Paris, Fume, 1865, in- 12.
— Tableau de Vancienne France municipale (t. IX des Œuvres complètes). Paris, Fume, 1864, in-12.
ToCQUEViLLE (A. de). L'ancien régime et la Révolution^ 6« éd. Paris, 1877, in-8. (T. IV des Œuvres complètes.)
TuETEV (Mexandre), Journal d'un bourgeois de Paris (1405-1449). Paris, 1881, in-8. (Public, de la 5oc. de Vhist. de Paris.)
VvLERirs Maximus, De dictis et factis memorabilibus.
Vie de Louis VII. Historia gloriosi régis Ludovic i VII., dans Histor.
de Fr.,X. XII, pp. 124-133.
Vie de Saint-Eloi. Vita S. Eligii Noviomensis episcopi, auctore B. Au-
doëno Rothomagensi episcopo^ dans Histor. de Fr.^ t. III, pp. 553-
Vie de Saint-Léger. Vita S. Leodegarii^ dans Histor, de Fr., t. II,
pp. 611-632. ViGiER DE LA PiLE, Histoire de VAngoumois. Voy. Michon.
ViOLLET, Compte-rendu critique des ouvrages de M. Béchard, intitulés : Droit municipal au moyen-âge et Droit municipal dans les temps modernes^ dans Bibl. de V Ecole des Chartes, t. XXX, 1869.
Warnkcenio (L.-A.), Histoire» constitutionnelle et administrative de la ville de Bruges, trad. par A.-E. Gheldorf. Bruxelles, 1851, in-8.
Warnkcenig und Stein, Franzôsische Staats- und Rechtsgeschichle. Bàle, 1875, 3 vol. in-8.
Wauters (Alphonse), Les libertés communales; essai sur leur origine et leurs premiers développements en Belgique, dans le Nord de la France et sur les bords du Rhin, Bruxelles, 1878, 3 vol. in-8.
Yanguas y Miranda (D. José), Diccionario de anligûedades del reino de Navarra. Pampelune, 1840-1843, 4 vol. in-4.