Voir plus haut, pp. 380 et

Quotidie niane ubi primum evigilarunt, conferunt se in templum ad Christum Dominum in throno gratiœ suse salutandum. Neminem ab hoc pietalis officio, œtas aut sexus, non rigidus December, non aestuosa Ganicula, deterret. Ipsi pueri praevenire grandiores certant. Quis animarum cultor non facile omnium aerumnarum obliviscitur, cum imbellem turbam videt primo diluculo, et saepe ante.ipsum solis ortum, postratam anle aras, et Christi laudes ore lenero balbutientem ? Inveni non raro barbaros hyeme perfrigida genibus nixos et orantes ante ostium templi, expectantes dum aperiretur. Cum paturit, subeunt, et singuli seorsum precanlur; nonnulli per horam integram. Orto sole aut post paulo, signum dalur salutandae verbis Angelicis Deiparae : quod cavent ac religioni ducunt omiltere, ubicumque tune sint. Dimidia post hora, celebratur sacrum cui omnes intersunt. Idem concursus diebus profestis ac feslis, eadem alacritas : modestia vero singularis, quam praeier pagum iranseuntes Galli mirantur non sine pudore, dum se moresque suos cum barbaris comparant. Peracto sacro, discedunt, si dies profestus, ad opus domi, aut ruri, faciendum. Vesperè , obeunte sole, dalur precationi signum. Conveniunt omnes in sacellum, ubi pro toto communiter pago preces funduntur : suas privatim domi familia quaeque facit, quibus absolutis, sanctissimas Christi plagas pio singuli venerantur osculo. Eadem estdierum festorum ratio, ac profestorum, si laboriosum opus excipias, quod sanctitas festae lucis excludit. Intersunt cuncti mane sacrificio, quod ingratiam totius pagi celebratur : fere omnes dant operam alteri sacerdoti facienti nec pauci tertio, cum ejus est copia. Dum res divina omnium prima fît, quae Missionis Missa dicitur, sacra Gantica vernaculo conscripla sermone, et festis, quae tune celebrantur, accommodata cantant, pulcherrimo concentu et minime barbaro. Sub meridiem conveniunt in sacellum ad Vesperas, quœ concinendis pariter piis canticis continentur. In iis porro canticis numéros et modos Ecclesiastica praescriptos lege, et in Europaeis usurpari solilos templis adhibent. Ad vitandum autern otium, quo maxime vitio barbari laborant è viris alii flumen petunt ad fallendos hamo doloso pisces, alii sectantur feras in vicina sylva. Omnes unâ, priusquam sol occumbat, horâ recipiunt se in sacellum ad serotinas preces obeundas, et audiendarn concionem. Majoribus festis nullus è pago post vesperas discedit; intérim ne sit otio locus

vel taedio, sacerdos depromptas e sacris paginis aut vita sanctorum historias utiles juxtà et amœnas exponet, aut concertationem puerorum instituet de Ghristiana doctrina disputantium, et grato spectaculo agrestes oculos pascet; aut aliquid aliud ejus generis comminiscetur, quo teneri multitudo solet. Plusculum etiam temiporis impenditur publicis precibus : serotinœ paulo citius inchoantur, iisque finis imponitur solemni benedictione, quam sacerdos altollens sanctissimum Sacrarnentum veneranti populo impertit. Ita descriptum et ordinatum diem Hurones Lauretani, Rde Pater, habent, id quod praesertim rescire Ra Va cupiebat. Si quaerit quaenam sint illorum occupationes annuœ, varias sunt pro variis anni tempestatibus. Post collectas fruges, indulgent fibrorum venationi, quorum villosis el exquisitis pellibus praecipua -commercii Ganadici ratio constat. Haec venatio duos tresve menses occupât. Imminente festo Sanctorum omnium referunt se venatores domum ad frequentanda divina mysteria, et sublevandas piis precibus defunctorum animas, quod insigni pietate curaque ■praestant. Transactis diebus festis, continua silvas et venationem repetunt, et usque ad ineuntem Decembrem instant operi. Tune relictis silvis domum redeunt ad celebrandum Virginis sine macula conceptae diem festum, itemque S. Francisci Xaverii, quem peculiari studio, tanquam alterum à S. Josepho Missionum Canadensium pracsidem et patronum, colunt. Débita cum Deo contracta dissolvunt universi paenitentiae sacramento, idque aliquot ante festum ipsum diebus, ut otii plus habeant ipsi ad excutiendam conscientiam, et animum sacramento prœparandum ; et facilitas major sacerdoti sit ad singulos audiendos, quod minus commode utiliterquefitcumturmatim ad sacrum paenitentiae tribunal concurritur. Reliquum Decembrem ac Ianuarium usque ad sacram Deipara? in templo expiatae lucem, collocant partim in piscatu, partim in faciliori venatione perdicum, leporum, et aliarum id genus animantium : quo tempore vix pernoctant foris. Sin illos vel asperum frigus, vel irnber domi tenet, tune navant operam texendis reticulis, quibus utunlur ad calcandas impune nives, cum majores feras per nernora et contractos nivibus altis campos sectantur. Earum vestigia, aut lustra, cum deprebenderunt, eo migrant cum tota familia, nec prius revisunt pagumet notos lares, quàm vernus zephyrorum halitus nives solverc caeperit. Domum reversi, et Pascbali dape refecti, agros Indico trilico conserunt, inde flu-

minum ripas obsident captandis piscibus, aut annosas arbores in sylvis rimantur, quarum è corticibus cymbulas suas conficiant : iis compactis extremo ferè Sextili utilem medicamentariisherbam, nec levis in Europa pretii, colligunt, Gapillariara phnrrnacopolœ vocant. Intérim Indica seges maturescit, et circa Idus Septembres demetitur. Succedit Fibrorum venatio, quae, ut modo dixi, ad Galendas Novembres producitur. Elucet in iis occupationibu& eorum pietas, et summa qua sacerdotem Missioni praepositum observant, docilitas, quae ipsos maxime in concordia et omni virtutis officio continet. Priusquam e pago discedant ad opus in sylvis, agrisve faciendum, nunquam omittunt praeter sacellum irer ibique Ghristum in SS° Sacramento salutare : idem redeuntes ante prsestant, quam sua répétant mapalia. Si pernoctandum sit extra pagum, si iter aliquo capessendum, si ad venationem catervatim prodeant, certiorem faciunt sacerdotem, et ejus consilium exquirunt, neque cunctantur venationem aut opus aliud omittere,. si minus illi placere ac probari sentiunt. Parem in aliis omnibus erga illum obedienliam ac docilitatem adhibent, neque illum secus atque patrem recloremque venerantur et audiunt.

Sed hsec facilia, cum domi sunt, et mutuis foventur exemplis : plus multo difficultatis et negotii est, cum profîciscuntur Quebecum, unde non longé absunt. Tune ipsis occurrunt alii barbari, a quibus ad potandum invitantur : tune instant avari cauponesr a quibus paene in popinas pertrahuntur. Verum a quinque annis, ex quo hic sum, neminem vidi non dico ebrium, sed ne aspersum quidem levi suspicione hausti aut apud mercatores quibus cum negotiantur, aut apud caupones, barbarosve aliarum Missionum^ vini. Nonnunquam instant Galli, et religionem nimiam incusant : Enimvero, inquiunt, quid criminis est, si quis obiter, si de via lassus, si hospitis et amici causa, vini cyathum unum hauriat? Respondent isti Lauretani magna cum libertate, Ita est, ut dicis, frater; at Maria? promisimus, ne cyathum quidem unum a nobis unquam hauriendum. Ita vindicamus priora flagïtia, cum nos ignari verae pietatis ac religionis vino ingurgitare solebamus; nunc alios. mores, alios animos induimus. Vidi ego ex illis aliquos domi Gubernatoris et Proregis Ganadensis, vini scyphum ab eo porrectum penitus recusare, neque ante illum humere, quam Societatis sacerdos ut sumerent praeciperet. Nec ita pridem Gallusmercator hune mecum sermonem habebat : Non possumusr

mi pater, Lauretanorum Huronum temperantiam et constantiamnon admirari. Nuper in eorum turmam incidimus, et extructis pro more tuguriis omnes eodem in loco pernoctavimus. Adduc* nunquam a nobis potuere ut vini guttam primoribus labris gustarent, contenti pane ac pauxillo tabaci, quod libenter ipsis erogavimus.

Ceterum haec tam exacta, tam abstinens potionis ebriosae Lauretanorum pietas, nequaquam bellicosos, quibus barbari vulgo pollent, spiritus infringit : modum et certos dunlaxat ardori Marlio fines ponit. Quamobrem nunquam sumunt arma, nisi annuente Gubernatore : ubi dimicandum, reliquis popularibus exemplo, ac pudori saepe sunt. Itaque cum expugnaretur Anglorum quidam pagus, instaretque turma equitum ad propugnandum pagum submissa, soli Galli cum Lauretanis et Abnaquiis hostilem impetum sustinuerunt repuleruntque, ceteris barbaris in fugam turpiter effusis. Nec mirum, inquiebant nostri Hurones : Quis enim fortis esse possit, qui se hostem esse Dei, et amissa mortali vita subeundam sibi mortem immortalem sciât? Nullos vero milites, quàm Lauretano è pago, sibi libentius adjungunt Galli duces : Quippe, ut fatentur, certo scimus illos in acie nunquam signa deserturos, aut ingruentibus hostibus cessuros. At quanti fiunt a Gallis, tanti Gallos ipsimet faciunt, ac Ludovicum Galliae Regem in primis venerantur, tum ob egregia ipsius facinora, tum ob studium propagande ac tuendae religionis, quo praestare illum norunt. Priusquam ad bellum et ad deliberatam, si res ferat, necem gradiantur, Numinis amicitiam aut confirmare aut instaurare student, peccatis apud sacerdotem depositis, et acceptam in sacramento gratiam enixè tuentur, quemadmodum ipsemet in gesto nuperrimè bello comperi, cui cum illis interfui. Barbarus ex Anglorum elapsus castris, et Quebecum accurrens, nunciavit adesse hostem cum tribus hominum millibus. Marchio Vaudrevillius , rei bellicae prœfectus non expectandos Anglos censuit. Igitur quà Gallorum quà barbarorum duo millia properè colligit. Lauretani se praeteritos rati, quia cum popularibus suis conscripti non fuerant, unum è ductoribus suis ad me misère, qui de injuria, ut ipsi amicè interpretabantur, expostularet. Cui ego, brevi adfuturum a Gubernatore centurionem respondi : et ad fuit in tempore ipso, Lauretique incolas ad belli societatem invitavit. Ingens pago toto lactitia. Nemo qui per antatem militare

posset, defuit, ne senes quidem duo sexagenarii. Rurnor inter haec repentinus hostes in propinquo esse altulit. Gonclarnalum subito ad arma : Sed Hurones nostri, quos honoris ergo stipatores corporis sui, et excubitores Gubernator deligerat, non ante in viam se dederunt, quàm rei divinaî, licet nocte internpesta, omnes adfuissent. Eadem in iis ilinere toto pietas enituit, et magnam Gallis admirationem cum débita laude movit : eadem persévérant, postquàm acies tota Chamblyum attigil, quem in locum convenire copias omnes oportebat. Ibi matutinas ac serotinas obire preces, tum publicas, ut in pago Lauretano mos, tum privatas; fugere nocturna barbarorum aliorum conventicula, et choreas, licet afïinium etccgnatorum; visereduntaxat illos de die, et modestiae ac pietatis ubique spécimen edere, adeo ut, dimissis post victoriam copiis, non alio nomine Hurones Lauretani, quam sancti barbari, appellarentur, meque P. Vallantius, Residentiac Montisregalis superior, dum Quebeco transiret, ubi forte tune aderam, suavissime complectens, Gratulare tibi, mi Pater, inquit, totidem enim sanctos, quot Hurones Lauretanos habes. Sanè, cum nuper natali B. Virginis die omnes ad sacram accédèrent mensam, vix in plerisque necessariam sacramento paenitentiae materiam reperi, ac totus fermé pagus adiré sacrum epulum, omissa confessione peccatorum, potuisset. Quae porro vivis inest pietas, eadem in morientibus elucet. Per annos quinque, quos hic transegi, nemo unus aliter cessit e vita, quàm quo praedestinati modo soient : suae compotes mentis ad extremum usque spiritum; in exercendis ore atque animo virtutibus Chrislianis assidui, summa gaudentes tranquillitate, et è divinœ voluntatis nutu, seu vivere illos, seu mori juberet, omnino suspensi ; denique pronunciandis Jesu et Mariae nominibus sanctissimis, ac pie deosculandis Servatoris crucifîxi plagis immortui. Eandem quietae mentis serenitatem in casibus quamlibet asperis et inexpectatis retinent. Exemplo potest esse juvenis, Paulus nomine, quem imprudens et ignarus frater miserabili errore interfecit. Navigabant in cymbula, cùm anatum grex advolare conspectus est. Ambo ferreas displodunt fistulas, sed Pauli frater qui pone stabat, suam displosit in fratris caput, qui corruens et manans sanguine, deponi se rogavit in littore, ac sacerdotem acciri. Sed cum abesset longius, Evocate mihi, ait, Thaouvenhosum (Dux ille militum non arte bellica magis, qua pietate christiana, clarus et

notus erat). Quem ubi moriens juvenis aspexit, Avuncule mi (sic àjunioribus appellantur ductores copiarum) adjuva me, obsecro, ut paucis, qui supersunt mihi, momentis recte utar. Dici vix potest, quo affectu, qua vocis et animi contentione, Thaouvenhosus morientis auribus actum contritionis instillaverit, quibus eum verbis ad fidem, spem, caritatem, consensionem cum divina voluntate, excitavit. Oblatas Ghristi plagas cum pio et supremo libaret osculo, loqui ac vivere desiit. Visus est mortem instantem pnesensisse, adeo mutatus erat ab illo, qui prius fuerat ! diutius in aede sacra perstare; oblectamenta omnia etiam permissa et innoxia, fugitare; modum ac modestiam singularem, si quid ageret ac loqueretur, tenere : bellicam gloriam, et nescio quas barbarae mililise phaleras, quibus victores ornant se ac circumspiciunt, respuere; caelestia et œterna praemia crebris sermonibus usurpare. Sic animam sibi destinatam Deus praeparabat.

Et quoniam de Thaouenhoso rnentionem feci, quem omnis regio, tanquam exemplar Christianœ integritatis suspicit, nonnulla subjiciam, qua? virivirtutem eximiam déclarant. Barbarum nihil habet praeter originem. Ampla mens, excelsa , nihii humile, nihil homine probo et sapiente indignum cogitans : vultus ipse modestiam, dignitatem, probitatem spirat. Fama virtutis tanta ut ejus precibus commendare se cuncti non dubitentr et earum ope multa se divinitus adeptos esse fateantur : ejus conspectu accendi pietatem suam, dicunt, et extinctum aut sopitum caritatis ardorem reviviscere. Gallis œque ac barbaris incitamento est ad bene vivendum et ad bene pugnandum. Acceptis in acie vulneribus honeslis totus est coopertus, ac si decem taies in reliquis Canada? nationibus Mars Gallicus invenisset, jampridem nullus Gallorum hostis, nullus Iroquams foret. Insignis illa benignitas et mansuetudo, quam Christiana lex afflat, et qua vincit omnes, nihil de fortitudine bellatoris et Huronis ferocitate detrahit. Simul atque belli rumor increpuit, primus arma induit, postremus exuit. Quacumque incubuit, fuga hostium, clades, internecio : ejusque pars magna fuit in victoria de Anglis reportata, cum ingens eorum pagus, de quo suprà memini, expugnatus est. abducti ex illo pago captivi amplius centum, et in fa'deratas barbarorum nationes, quae pnelio interfuerant, distributi. E Lauretanis Huronibus dux j>rimarius in pugna ceciderat. Moris est apud Canadenses ut mortem ducum

suorum velut expient consolenlurque captivi cujuspiam nece. Adest affînis mortui, captivum postulat; concessum destinât flammis, et barbaram crudelitatem explere miseri supplicio parât. Ita fert gentis consuetudo. Mussare intérim ceteri ; senes, licet inviti, silere ; juvenes jus hoc armorum, victoria? mercedem, solatium primaria: et afflictae familiae unicurn clamitare. Tune vero assurgens Thaovenhosus, licet nondum ducis dignitate ac titulo auctus, verba facit in procerum cœtu, et pro vita captivi fidenter pérorât. Rogat, obtestaturque ut merainerint se Christianos «sse, ac Lauretani oppidi cives : non congruere nomini Christiano diram crudelitatem : Lauretanorum famae injuriam hanc inuri sine summo dedecore non posse. Instat mortui nepos, urgent cognati ; consuetudinem opponunt, exitio fore omnibus adhibitam in unum caput clementiam : hinc hostes ferociores et ad nocendum audaciores fore, spe impunitatis. Ego vero, ait vocem contendens, affînis quoque sum ejus Ducis, quem cœsum in acie lugemus, et cujus necem indigna crudelitate vindicare vultis : mihi quoque debetur iste captivus, hune mihi vindico, et mei juris esse pugno : si quis illum aliter ac volo, attingat, ultorem me habebit. Attonitus hac oratione cœtus obmutuit : neque quisquam ausus est durius quidquam in captivum statuere.

Sic auctoritate sua vir egregius ad miserorum salutem utitur : eandem strenue adhibet ad tuendam religionem, cujus tanto studio flagrat, ut Regem Galliae hoc nomine plurimi faciat, quod €um catholicae et avitae religionis eximium esse vindicem audiverit. In Lauretano autem pago strenuam sacerdoti Missionis prœsidi operam navat. Quidquid edixit Pater, quidquid utile coramuniter fore censel, huic mandat, et curandum atque efficiendum certo confidit. Ego vero nullus dubito quin orationis peculiari dono fruatur, ac Deum prje oculis semper habeat : sanctissimum quidem Jesu nomen in ore semper habet, ac licet tacitus illud pronunciet, facere tamen non potest, quin a praetereuntibus audiatur. En quas fruges hoc solum Ganadicum efferat ! Lœtiores multo essent atque uberiores, si triplex lolium abesset, quod, Gratia Deo, prorsus ex hoc Lauretano agro exstirpatum est, ebrietatem dico, superstilionem, et impudicitiam. Haec triplex Missionum nostrarum labes quarum ebrietas prima et omnium maxime capitalis est. Haec Missionem pulcherrimam, cui a

Saltu noraen factum, profligavit : haec reliquas evertet, nisi Régis providentia mercatorum avaritiae per quos vinum igné stillatum ac decoctum barbaris ingeritur, frenos injiciat. Si remedii nihil affertur huic malo, brevi non religionem solum amissam lugebimus, sed Gallicam quoque Coloniam penitus eversam. Quippe barbaros in Gallorum fide nihil continet prœter religionem ; hac deperdita confluent omnes ad vicinos haereticos, apud quos lucri multo plus, quam apud Gallos faciunt, et suas merces commodius distrahunt. Quominus ad eos se conférant obstat salutis aeternae ratio, cujus inter illos nullam sibi spem fore sciunt. Hoc vinculo abrupto , soluta per ebrietatem et comités ebrietatis pestes, cura salutis et religione, actum est de Canadensi Gallorum coloniâ, peribit tôt annorum, tôt bellorum, tôt sacerdotum, labor. Nosti haec, mi Pater : novit R. P. de Couvert, qui Lauretanae Missioni per annos septem decim praefuit : ex eo, cum jam Quebeci degat, plura cognoscere poteris. Faxint Superi, ut quae per eum inchoata féliciter, et ad eam quam videmus, maturitatem perducta sunt, tueri, ac si fas est, augere possim. Opus mihi sunt ad eam rem peculiaria gratiae caelestis auxilia, quae ut suis apud Deum precibus et SS. sacrificiis Ra Va mihi obtineat enixè rogo.

è Lauretano oppidulo R^V* nonis octobr. 1110.

Servus in X°

Ludovicus Davaugour.

Pis J. Gravier, missionarii apud Illinenses in ora occidentali Canada epistola ad R. P. Gêner alem, Thyrsum.