Ibidem, p
MORTARA ET PAV1E 187
cum Adilgisi (var. Adalgisi, Adelgiso) proprio filio et exercitu Longobardorum, deferens secum et uxorem ac ûlios saepedicti quondam Carulomanni, necnon et Auctarium, qui ad eum, ut dictum est,fugam arripuerant, hic Romain properare nitebatur...
Résistance énergique du pape. Il faii appel à Chartemagne. Ambassade inutile envoyée par Char le magne a Désier. Carolus * Francorum rex direxit eidem Desiderio suos missos, deprecans ut easdem quas abstulerat pacifiée redderet ci vi ta tes et plenarias parti Romanorum faceret justitias, promittens insuper ei tribui XIII milia auri solidorum quanti ta te m in auro elargento. Sed neque deprecationibus, neque muneribus ejus ferocissimum cor flectere valuit.
Char le magne franchit le Mont Cenis. Désier fortifie les Cluses. Négociations. Tune a aggregans is ipse a Deo protectus Carulus magnus rex universam regni sui Francorum exercituum multitudinem, atque ad occupandas eu ne ta s Clusas ex eodem suo exercitu dirigens, ipse quoque cum plurimis fortissimis bel lato ri bus Francis per montem Cinisem ad easdem adpropinquavit Clusas ; et remotus in finibus Francorum cum suis exercitibus resedit. Jaindictus vero Desideri us et universa Longobardorum exercituum multitudo ad resistendum fortiter in ipsis clusis adsistebant ; quas fabricis et diversis maceriis curiose munire visi sunt. At vero qua hora... Francorum rex ad easdem adproximavit clusas, illico suos denuo missos ad praefatum direxit Desiderium, deprecans...
Dieu frappe les Lombards de panique. Désier et son fils Adalgis s'enfuient précipitamment des Cluses, poursuivis par les Francs. Désier s'enferme dans Pavie. Unde omnipo-
188 LES CHANSONS DE GESTE ET LES ROUTES D'iTÀLIE
tens Deus,conspiciens ipsius maligni Desiderii iniquam perfidiam aique intolerabilem proterviam, dura vellent Franci alio die ad propria reverti, misit terrorem et validam trepidationem in cor eius vel fil i i ipsius Adelgisis, scilicet et universorum Longobardorum. Et eadem nocte dimissis propriis tentoriis atque omne suppellectile, fugam omnes generaliter, nemine eos persequente, arripuerunt. Quod cémentes exercitus Francorum persecuti sunt eos et plures ex eis interfecerunt. Ipse vero Desiderius, quantocius cum suis judicibus velociori cursu fugiens alque Papiam conjungens, ibidem se cum multis ipsis suis judicibus et multitudine populi Longobardorum reclaudi studuit. Et muniens muros ipsius civitatis, ad resistendum Francorum exercitibus et propriam defendendum civitatem cum suis Longobardis se praeparayit.
773. Adalgis et Ogier, emmenant la veuve et les fils de Carloman, se fortifient dans Vérone. Adelgis vero ejus filius adsumens secum Autcharium Francum et uxorem atque filios saepedicti Carulomanni, in civilate quae Verona nuncupatur, pro eo quod fortissima prae omnibus civitatibus Longobardorum esse videtur, ingressus est.
Siège de Pavie. Marche de Charlemagne contre Vérone. Ogier se rend. Plus tard, Pavie est prise et Désier déporté en France. Et dum [Carolus] agnovisset fugam arripuisse in Veronam praenominatum Adelgis, relinquens plurimam partem ex suis exercitibus Papiam, ipse quoque cum aliquantis fortissimis Francis in eandem Veronam propera vit civitatem. Et dum illuc conjunxisset, protinus Autcarius et uxor atque iilii saepius nominati Carolomanni propria vol un ta te eidem benignissimo Garulo régi se tradiderunt. Eosque recipiens ejus excellentia denuo reppedavit Papiam. Etc.
Ce texte a été exploité de diverses manières, comme on va voir.
1. Vita $s. Amici et Amelii. — L'hagiographe d'Ami et Amile avait sur sa table la Vita Hadriani, et l'a copiée. Exemple :
Vita Hadriani % p. 493.
Carolus Francorum rex direxit eidem Desiderîo suos missos, deprecans ut easdem quas abstulerat pacifiée redderet civitates et plenarias parti Romanorum faceret justitias, promi tiens insuper ei tribui XII II milia auri solidorum quantitatem in auro et argento. Sed neque deprecationibus, neque muneribus suis ejus ferocissimum cor flectere valuit. Tunc..^
Et ainsi de suite.
Vita Amici, p. 107.
Karolus Francorum rex direxit eidem Desiderîo nuntios suos, deprecans ut civitates et reliqua quae beato Petro astulerat redderet et plenarias parti Romanorum faceret justitias, promittens insuper ei dari XII II millia auri solidorum quantitatem in auro et argento. Sed neque deprecationibus neque muneribus eius ferocissimum cor flectere potuit. Tune...
Il avait en outre sur sa table un second livre, les Annales regni Francorum, dites aussi Annales Laurissenses majores, et il en combinait diligemment les données avec le texte de la Vita Hadriani. Exemples :
Annales regni Francorum, éd. Kurze, p. 34.
Tune domnus Carolus rex perrexit ad hiemandum in villa quae dicitur Theodone villa ; ibique veniens missus domni Adriani apostolici, nomine Petrus,... ad domnum Carolum regem usque perjungens, invitando scilicet...
Vita Amici, p. 107.
Krat namque tune Karolus in loco qui dicitur Theodotionis villa. Ibi veniens domni apostolici missus Adriani, nomine Petrus, precibus pape eum rogat ut...
190 LES CHANSONS DE GESTE ET LES ROUTES d'iTAUE
Vita Hadriani, p. 494.
Ipse quoque cum plu ri mis fortissimis bellatoribus Francis per montem Ginisem ad easdem adpropînquavit clusas.
Annales regni Francorum , p. 36.
Perrexit ipse per montem Caenisium et misit Bernehardum avunculum suum per montem Jovem cum aliis ejus fîdelibus.
Vita Hadriani, p. 494.
Jamdictus vero Desiderius et universa Longobardorum exercituum multitudo ad resistendum fortiter in ipsis clusis adsistebant, etc.
Vita Amici y p. 107.
Ipse quoque rex cum plurimis bellatoribus Francis per montem Cynensem ad easdem adpropinquavit Clusas et
per montem Jovis avunculum suum Berna rdum cum ceteris fîdelibus Ytaliam intrare precepit.
Predictus vero Desiderius et universa ejus multitudo ad resistendum fortiter in ipsis Clusis assistebat, etc.
11 avait sur sa table un troisième livre, et c'était, comme nous l'avons vu, une rédaction de la chanson française d'Ami et Amile ; il a mêlé le tout, pour conférer quelque dignité historique à la légende de ses saints.
En résumé, il suit fidèlement la Vita Hadriani; il en supprime Adelchis et Ogier; il y ajoute * la fabuleuse bataille de Charlemagne à Mortara et les personnages d'Ami et Amile.
2. Chronicon Novaliciense. Nous avons cru reconnaître les même procédés dans la chronique de la Novalèse : là, ils sont seulement moins nets, parce que
i. Outre des fables sur saint Albin d'Angers, etc.
le chroniqueur de la Novalèse traite ses sources plus librement et sans les plagier. Mais, lui aussi, croyonsnous, il avait sur sa table la Vit a Hadriani ; lui aussi, il en a éliminé Ogier ; par contre, il a fait un sort à Adelchis.
3.* Pauli Diaconi continuât io tertia ! . C'est Y Histoire des Lombards de Paul Diacre continuée au xu e siècle par des emprunts à différentes sources et principalement au Liber Pontificalis.
Venu au récit de la guerre de Lombardie, le chroniqueur copie, en l'abrégeant, la Vita Hadriani; mais il l'interpole aussi, de la sorte :
Cum Carolus ipse cum suis se posse montes pertransire desperaret ac ad propria sequente die ad reditum disponeret, subito Longobardi divino timoré percussi nocle eadem, relielis munitionibns, que humana manu nullatenus expugnare potuissent, nullo persequente, juxla propheticum diclu fugerunt atque se in suis civitatibus munire ceperunt. Karolus autem, mane facto, cum vidissel munitiones désertas a Longobardis, collecto exercitu, ad plana descendit Ylalie sine ulla contradictions . Cui Desiderius rex cum suis Longobardis non formidavit occurrere, sed, volente Deo, commisso prelio, vincuntur Longobardi, adversarii ecclesie, vincentibus Francis, Desiderius rex fugam petiit. Karolus magnus^ Victoria potitus ipsumque Desiderium insequutus, Papie civitatem, quam Desiderius fuerat ingressus fugiens, undique obsidione vallavit. Sed, audiens quod régis Desiderii filius Adalgisus se cum uxore Karlomanni et fîliis Veronam recepisset, ipse cum sui exercitus robore illuc statim properavit. Qui cum venisset ad locum, dicta mulier, olim scilicet uxor
i. Publ. dans les Mon. Germ. hist., SS. rerum longobardicarum, p. 213.
Karlomanni, eu m fîliis suis propria vol un ta te illico ad regem venit; simul et Authcarius Francus ibidem latens se cum eis régi dédit.
C'est, comme on voit, la Vita Hadriani] les parties du texte imprimées en italique sont des additions légendaires. L'éditeur, Waitz, en dit à la note : « Haecfabulosa sunt ; cf. V. Amici et Amelii. »
L'addition consiste en effet à raconter la même bataille fabuleuse que narrent la Vita Amici, la Chevalerie Offier, etc.
4. Chroniconymaginis mundi *. — C'est une œuvre de l'extrême fin du xm e siècle 2 ; son auteur, frère Jacques d'Acqui, dominicain du couvent d'Alba, Ta compilée d'après toutes sortes de sources. D'après des chroniques latines ; à l'occasion aussi, d'après des légendes locales. Son récit de la Guerre de Lombardie, il le compose, lui aussi, en prenant comme base la Vita Hadriani. Exemples :
Vita Hadriani, p. 488. Chronicon ym&yinis mun-
di, col. 1448.
Desiderius abstulit civita- Re * Desiderius abstulit
tem Faventiam et ducatum Ecclesiae Faventiam in Ro- Ferrariae seu Comiacclum de mandiola et ducatum Ferraexarchato Ravennate... riensem et civitalem Coma-
.giam, que est in litore maris Adriatici supra Ravennam.
1. Publié dans les Monumenta historiée patriae, SS., t. III, p. 1357-1626. Cf. Ferdinand Gabotto, Les légendes carolingienne» dans le Chronicon de Frate Jacopo dWcqui (Revue des langues romanes, 1894, p. 251 et p. 354).