SOMMAIRE
Nonobstant la paix de Tours, les Brugeois, excités par les émissaires du duc Philippe de Olèves, ont levé l'étendard de la révolte. Conduits par un certain Georges Picavet, homme séditieux et entreprenant, ils se sont livrés à tous les excès et ont outragé leurs princes naturels, Maximilien,
roi des Romains, et l'archiduc Philippe, son fils. Les Brugeois repoussent les remontrances et les avertissements qui leur sont adressés par le comte Engelbert de Nassau, s^ de Breda et stadhouder ou gouverneur-général des États de ces souverains. Le duc de Saxe, accompagné des membres du grand-conseil et de nombreux gens de guerre, établit son quartier général à Damme. La lutte s'engage. Les rebelles sont battus; plusieurs sont faits prisonniers et
leurs chefs subissent le dernier supplice. Ils entretenaient des intelligences avec Philippe de Clèves, enfermé dans l'Ecluse, et leur chef Picavet tombe au pouvoir du vainqueur. Les Brugeois demandent grâce et nomment des députés qui se rendent à Damme auprès du comte de Nassau, dont ils implorent le pardon. Leurs prières sont exaucées ; ils font amende honorable et promettent obéissance et soumission à leurs souverains. Le comte de
Nassau, voulant éviter l'effusion du sang chrétien et la destruction de Bruges, reçoit les habitants à merci, aux conditions suivantes : les bourgeois de Bruges paieront, à titre de dommages, au roi des Romains et à son fils,
Tarchiduc Philippe, leurs seigneurs, la somme de 150,000 florins, dont 50,000 seront fournis par les bourgeois qui n ont pas quitté la ville pendant les troubles et qui se sont soumis à la domination de Picavet. Les autres 100,000 florins seront acquittés en trois termes, savoir : un tiers à la S*-Jean, 1491 ; l'autre tiers à la Noël suivante et le dernier tiers à la S^-Jean, 1492 (dispositions financières pour acquitter la somme de 50,000 florins en huit jours). Les conditions imposées par le comte de Nassau seront remplies. Le pardon est accordé à tous les habitants, sauf à ceux qui ont pris part aux troubles. Ceux-là seront jugés. Les privilèges, les biens et les marchandises confisqués par les rebelles seront rendus à leurs possesseurs
légitimes.
(Suivent les lettres de grâce).
Telles sont les bases du traité de paix que Maximilien et Philippe accordèrent aux Brugeois. Cette pièce est d'un haut intérêt pour l'histoire; elle est datée de Damme, du 7 décembre 1490, écrite sur parchemin et contresignée par le " secrétaire en ordonnance, '^ Pierre Anchemant. Voici ce document, que nous reproduisons in extenso :
Englebert, grave van Nassou ende van Vianne, heere van Breda, van Grimberghe, etc., eerste camerlinck vanden koninck, stadhouder generael vanden selven heere, ende van mpen heere den ertshertoghe van Oostrjck, hertoghe
van Bourgoingnen, etc., zynen zone, in hueren lande ende
graefscepe van Vlaenderen, allen den ghonen die dese lettren zullen zien of hooren lesen, salut. Alzoe die vander stede van Brugghe, zonder anscau thebbene op tgoede traictiet ende appoinctement, dat, by den payse laestwaerf gemaect te Tours, hemlieden gemaect es geweest, ende dat by den selven traictiete aile oirlogen, commocien, opstellingen, mesdaden, crymen ende delicten, by hemlieden ge-
daen, upgestelt, gecommicteert ende geperpetreert jegens
den coninck, mjnen voirseiden heere, zynen zone, huerer
hoocheit ende heerlicheit, hemlieden quytgescolden waren, geremicteirt ende vergeven, alst blycken mach by den brieven daerup geexpediert ; desen niet jeghenstaende zy, als mgraet ende ombekend vander gracie hemlieden gesciet, hebben gedaen ende upgestelt zekere commocien, vergadenngen ende conspiracien jegens den coninck ende mynen voirnoemden heere zynen zone, hebben gelaten incommen bmnen der voirseide stede eenen die binnen zynen levene
hem zeyde Ingheisman zynde, raetgaders zekere andere
dienaers ende adherenten van mer Philips van Cleven; ende gedoocht dat wylen meester Anthuenis De Witte, iii synen tyden secretaris ordinaire vanden coninck, van mynen voirseiden heere zynen zone, ende by hemlieden gemaeckt ende gecreert borchmeester vander course vander voirseider stede, de welke, omme tonderhoudene de selve stede m huerlieder goede obediencie ende te scuwene de opstellen, die de voirseide Ingheisman ende zyn medepleghers voorhauden ende geconspireert hadden omme die te destrueirne, hem upgestelt hadden in wapenen, metgaders
diversche goede mannen van eeren inde burch vander voirseider stede dootgeslegen heeft geweest inden voirseiden burch by den voirnoemden Ingheisman ende zynen medepleghers, zonder dat pugniere zulke als ten sticke behoorde van hemlieden ghedaen heeft geweest, ende naerderhand, hoewel dat van sconincx ende mynen voirseiden heeren zyns zoonsweghen hemlieden bevolen ende geordonneert heeft gezyn te becondeghene ende tonderhoudene de Ordonnancien laestwaerven gemaect angaende
der reductie vander munten, nochtans zy en hebben dies
met geacht, maer, onder tdexele te zegghene dat de voirseide ordonnancien gemaect hebben geweest jegens tge-
meene oirboir vanden lande, hebben gemaect, geconspireert ende upgestelt diversche nieuwicheden, cedicien, delicten ende offensien. Ende al eist zo dat, alzoe wel by diversschen onsen brieven ende anderssins, zy by ons versocht ende
geadmonesteirt hebben geweest dat zy achterlaten ende afgaen wilden van hueren voirseider ofïensien ende conspiracien, blivende inde goede obediencie vanden coninck ende van mjne voirseiden heere zynen zone omme te scuwene huerlieder destructie ende geheele verderffenisse ; nochtans, ende ons voirseider versouck ende admonestacien niet aclitende, zy hebben nieuwe aliancie gemaect metten voirseiden mer Philips van Cleven, wederroupende ende daerin
stellende de voirseide Ingheisman ende andere, die, omme den dootslach vanden voirseiden wylen meester Anthuenis, huerlieder borchmeester, ende omme andere zaken by hunlieden gecommicteirt, gebannen hadden geweest. Ende dat meer es, hebben genomen ende ontfanghen over huerlieder hooft ende capitein eenen geheeten Jooris Picavet, dienaer vanden huuse vanden voirnoemden mer Philips, rebelle ende desobedient den coninck ende mynen voirseiden heere zynen zone ; de welke zake by ons verstaen zonderlinghe omme de groote ende singulière begheerte die wy hadden om dat de voirseide stede zoude mogen wedergestelt zyn in goeder justicie ende policie ende inde geheele onderdanicheit van mynen voirseiden heeren, ter welvaert vanden gemeenen oirboir; danof by den zaken voirschreven zoe ontweecht was ende in zorghen van verdervenessen, hadden wederom gescreven by onsen lieven aen die van Brugghe voorseit omme te publierne ende uute te roupene de voirseide ordonnantie vander munten , den voirseiden
Picavet, Ingheisman, ende andere huere adherenten ende
medepleghers, te doen vertreckene vander stede, ende als vander mesdaet ende ofFensie by hunlieden in dese zaken ende in allen anderen gecommicteirt dat wy daerin doen zouden in zulkerwys dat wy believen zouden; dat de
coninck ende myn voerseiden heere zyne zone princen zyn goedertieren ende ontfermertich. Maer continuerende van quad in nergher, zy zyn formelick gerebelleert ieghens myne voirseide heeren, hueren landen ende ondersaten; adhere-
rende metten voirnoemden mer Philips, hebben doirloghe
gedaen, hebben gezeit ende geprofereert diverssche oneer-
bare ende versmadelicke woirden jegens myne voirseiden heeren, huerer hoocheit ende heerlicheit; ende hebben zovele gedaen als dat, by ordonnantie ende advese van myne voirseide heere, den ertshertoghe mynen heere den hertogh van Saxen, stadhouder generael van de coninck ende van mynen voirseiden heere en allen hueren landen van hierwaerts over ende van mynen heeren van hueren grooten raede zjn gecommen in persoone, verseiscipt van lieden van oiriogen m grooten getale binder stede vanden Damme;
ende eenige vanden selven volcke van oirlogen hebben gesonden binder stede van Oudemborch. Ende, om dies wille dat de voirseide van Brugghe gecontinueert hebben in huer rebellicheit ende inobediencie, doende de oirloghe, loopende pillerende, revende ende vangende op dieghone die zy wisten goed ende getrauwe zynde den coninck ende mynen voirseide heere zynen zone, hebben jegens hemlieden de
oirloghe gedaen. Ende, naer diverssche exploiten ende des-
troussen op hemlieden gedaen by ons ende dien van onsen geselscepe, ende dat groote menichte wan hemlieden ende vanden principaelsten van hueren bende gevangen hebben geweest, ende zonderlinghe de voirseiden Ingheisman geexecuteirt ende zyn laeste gerechte gegeven, de voirnoemde l^icavet ende die vander voirseider stede, in grooten getale ende machte contenderende ende in meeninghen in te bringhen by der rivieren vanden ouden Zwene, by hunlieden van nieux verheven ende vermaect, menichte van coirne
ende andere manieren van vitailgen om huere onderhoude-
nissen, metter selver vitailge wederkeerende vander stede vander Sluis, daer de voirseide mer Philips hem houdt hebben gevonden ende gerencontreert geweest by ons ende by eensdeels van dien van onsen geselscepe; ende ieghens hemlieden zoo hebben wy, mitgaders de voirseide van onsen geselscepe, zo crachtehck geexploitiert ende geresisteert als dat zy aile afgewoirpen hebben gezyn, ende onder andere de voirnoemde Picavet gevangen ende in onsen
nanden geleit; vanden welken wy gedelibereirt zyn zeer
goede justicie te doen, datter andere exempel an nemen
zullen. Ende al eist zo dat de coninck ende myn voirseide heere zyn zone, ende wy, als huerlieder stedehouder in dit land, wel cause ende materie hebben te procedeirne ter vulmaecter destructie vander voirseider stede ; ende dat, om de
zaken voirschreven, de inwonende ende poorters vander
selver stede verbuert ende geconfîsquiert hebben Ijf, goet, previlegen, wetten, vryheden ende aile liberteten ; desen niet jegenstaende, omrae te scuwene tsturten vanden men-
schelicken kerstenen bloede, ende andere quaeden ende inconvenienten die by faite van oirlogen daerop mochten achtervolgen, wy en hebben jegen die van Brugghe voirseit niet willen procederen by zulken rigeure als betamelick ende in goeder redene endejusticie wy hadden mogen doen.
Ende het zy zoe dat, onlancx leden, byder gracie vanden
helighen gheest, de voirseide van Brugghe gecommen zyn ende gekeert ten kennesse, berauwenesse hebbende van huerer mesdaet, ende hebben ons zeere oetraoedelicke te diversschen stonden ende by menichte van persoonen gedaen bidden omme eenighe van hemlieden te willen gheven saulfconduit ende geleede omrae by ons te commene, ten fyne ende omme den coninck ende mynen voirseide heere zynen zone te ghevene ende te doene aile obediencie ende
reparacie vanden zaken voirscreven ; twelke wj voir zekere
huera gedeputeirde hemlieden geconsenteirt hebben. De welcke gedeputeirde, by ons ende onsen gedeputeirden daertoe by ons gecommicteirt gehoort, zyn wedergekeert in de voirseide stede van Brugghe, ende, naer diverssche
vertoogingen by hemlieden gedaan den gemeenen volcke vander selver stede, zyn wederom gecommen by ons in dese voirseide stede vanden Damme. Ende, in presentie van diversschen persoonen vanden grooten raide, capiteinen ende hoofden van volcke van wapenen vanden coninck
ende van mynen voirseiden heere zynen zone, hebben ons, als stedehouder van mynen voirseiden heeren, in ziere grooter oetmoedicheit ende afflictien gedaen vertoogen dat zy waren ende zyn zoe bedruct in sulker onghenouchten
ende in sulken berauwe, als zy nemmermeer mochten, van
den mesdaden, crismen, delicten, wegen van faite, onneeren, scanden ende vituperen onvertillick, die, by huere rebellicheit, oirloge ende inobediencie, zy gecommicteirt
hadden jegens den coninck ende mynen voirseiden heere
zynen zone; ende dat zy nemmermeer blyscepe, welvaert noch prosperiteit hebben en zouden totter tyd dat sy hemlieden weder gestelt zullen hebben, alzo zy boven allen weerlicke zaken dat begheeren, inde obeissancie ende onderdanicheit van mynen voirseiden heeren; ende, omme daertoe te commene, hebben ons in sulker oetmoedicheit ende berauwe, als voirseit es, dat gesupplyerfc ende gebeden. Gehoort de welke supplicacie, ende naer dat
wy op de zaken voirscreven hebben gehadt tadvis van dien
vanden voirseiden Raide by ons wesende, begheerende te scuwene tsturten van allen meinsschelicken bloede ende ooc de destructie vander voirseider stede van Brugghe, de welcke vermaers heeft geweest eene vanden notabelsten in fait vanden coopmanscepe van al Kerstenede, genegen zynde ter supplicacie ende bede vander selven van Brugghe, hebben, indeij fiame ende als stadhouder generael vandeo coninck ende van mynen voirseide heere zynen zone, in dit voirseide land van Vlaenderen, geconcludeert ende gead-
yiseirt te traictierne ende te appoinctierne met hemlieden, in den voirmen ende manieren verclaerst in de articlen by ons geconcipieert by den advise, als bpven, vanden welken tinhouden hier naer volcht « Myn heere de grave van Nassou ende van Vianne , heere tôt Breda , etc. , stadhouder generael ons aldergenadichs heeren sRoomschs coninckx ende myns heeren shertshertogen zyns zoons in Vlaenderen, es te vreden, in den name van onsen voirseiden genadigen ' heeren, te ontfangene in gracien ende genade de stede van Brugghe ende de poorters ende inwonende van diere, mids de pointen ende articlen naervolgende. Eerst, dat de voirseide van Brugghe, achtervolghende huere presentacie, doen sullen heerlicke beteringhe, ter ordonnancie van mynen voirseide heere van Nassou. Item, dat zy voir scaden, costen ende civile beteringhe betalen zullen onsen voirseide
aldergenadichsten heeren den coninck endô raynen heere den ertshertoghe zynen zone hondert ende vyftich dujsent
guldenen van sint Andries : te wetene, de vyftich duust binnen achte dagen, die gheheven sullen zyn hy omme-
stellinghe op de poorters ende inwonende van de voirseider stede, waerinne niet contribueren en sullen die ghone die uuter voirseide stede vertrocken zjn ende hemlieden gehouden hebben in de onderdanicheit ons voirseide genadichs heeren eer dat Picavet angenomen was capitein
vander voirseider stede van Brugghe; ende dander hondert
duust zuUen betaelt zjn in drie termynen hier naer volgende : te wetene, teen derde Sint Jansmisse anno XCI°, tander derde te Kerstmisse daernaer volgende, ende tderde tSint Jansmisse anno XCII; de welke hondert dujst geheven zullen zyn by advise van mynen voirseiden heere van Nassou, ende vanden geheelen buyck vander voirseider stede ten minsten quetse van diere. Ende, omme dat de voirseide vyftich duust binder voirseide acht dagen gereet wezen moeten, ende dat de penningen zoe haestelick niet
vindelick en zyn, zo zullen de voirseide van Brugghe gestaen mids betalende voir elcken guldene een onche bruchs zilvers vanden nyeuwen teeckene of van anderen zelvere naer advenante. Item zullen volcommen al tghunt daerin zy gehouden zyn by den paeyse van Thours, ende betalen de penningen die zy ter cause vandien schuldich zyn ende wesen zullen, in zulke munte als cours heeft naar de reductie daarop gemaect; te wetene, voir elck pont eenen Andries guldene of de weirde van dien. Item, achtervolghende den selven paeys ende der acte by hueren gedeputeerde gegeven die over den paeys waren van Tours, sullen de voirseiden van Brugghe terstond publieren ende onderhouden de voirseide ordonnancie vander munte, zonder te gebruyckene
vander maent. Item, al tghunt dat gegeven of quytegescolden es by crachte van lettren van confîsc^cien, in behoorlicker voirmen of by cedulle geteekent metter hand van mynen voirseiden heere van Nassou, sal effect sorteren; ende en sullen de voirseide van Brugghe daerof nemmer-
fi
meer yed mogen heesschen. Item, zullen hebben générale abolicie ende verghevenesse van al tghunt dat zy mesdaen
hebben, uuytgesteken een zeker getal vanden principaelsten misdadigen cause geweest hebbende vander oirloghe. De
welke gereserveirt sullen wesen omme van hemlieden ende van hueren goede gedaen te zyne, naer de goede wille ende geliefte van mynen voirseide heere van Nassou, uutername van mynen voirseiden genadigen heeren ; de namen vanden welcken men hemlieden overzend in gescrifte. Ende, omdies-
wille dat myn voirseide heere van Nassou te vullen geinfor-
meert es datter eenige personen uuter stede van Brugghe zyii die hemlieden gemesuseirt hebben, tzichtent den voirseiden paeys van Tours, jegens de hoocheit van onsen alregenadichsten heeren den roomsch coninck ende van mynen voirseiden heeren den ertshertoghe, zoe zullen die persoonen ooc geserveirt worden uuyt den paeyse. Ende sal myn voirseide heere van Nassou, inden name als boven, jegens zulke mesdadighe mogen procederen by justicien, naar gele-
gentheit van huerer mesdaet. Ende mids desen, zo sullen de
voirseide van Brugghe geheelelick ende al gebruycken vander voirseide abolecie, ende stappants wederkeeren tôt hueren goeden, in zulken state als zyt vinden niet jegenstaende ghiften van confiscacien of andere provision die hemlieden daerinne zouden mogen beiegheven, ende zonder te deser cause eenige andere handlichtinghe te moeten vercrighene. Zullen ooc van nu voertan gebruycken vanden stapele vander coopraanscepe, vander vryhede, van coniSscacien ende voort van allen anderen hueren privilegien,
achtervolghende den voirseiden paeys van Tours, alzo zy deden ten overlyden van wylen zaligher gedachten den hertoghe Kaerle. Item, van nu voirtaen en zal nyemend den anderen mogen verwyten, noch injurieren of eenighe questien of clachten maken van al tgund dat voirleden ende geschiet es uuyt cause vander oirloghe ende diesser ancleven mach, up peyne van daerof gepugniert te zyne ter discrecie van mynen voirseide heere van Nassou, in exemple van anderen. Ende van allen anderen zaken den paeys
ende ooc den welvaert vander stede angaende, zullen de voirseide van Brugghe hemlieden gedragen inde wille ende discrecie van raynen voirseiden heere van Nassou, die daerinne zoe voirzien sal dat zy cause zullen hebben zyns te bedanckene. Aldus getejkent E. de Nassou. Ende als vanden naraen ende toenamen vanden tsestich persoonen
by ons gereserveirt, danof inde voirseide articlen mencioen
gemaect es, tverclaers hiernaer volcht. Van Wiemersch, deken vanden snieden, Jehan De Klerc, Joos Cabboot, Adriaen Floreins, Jacob Clais, Martin Bufkin, meester Ghjs Vander Hejde, Lenaert Casenbroot, Jehan Van Trajlo, Jehan Van Ranst, Jehan Van Galren, Jehan Reverdin, Jehan Marot, Pondfighe, Jacob De Clerc, Dierick Van Trojen, quade hamun inde Zonne, Willem Vander Bourguerie, Jude De Sloetmakere, Pieter De Donckere, Pieter De Cueninck, Jan Cools, Jan De Kejsere, Lauwers Vanden Velde, Anthuenis Tabreel, Jehan Arcke, Jehan Reineville,
Michiel Hebbrecht, Jehan Metinck, Jehan Vanden Keere, Anthuenis Lenaerts, Hendrick Vanderstrate, Jean Bullinck, Jehan De Witte, Donaes De Sukerzieder, Jehan Mathjs, Christoffei De Bruwaen, Jehan Njs, Turion Van Riebeke, Broeder Hannequin, Pierken Vander Poorte, Martin Vander Put, Jooris Vander Biest, Luuc Blootackere, Jooris Andries, Pieter Wjmaere, Eloj Hughe, Kaerle Fleeuwaert, Jehan de Lyndraejere, Coppin gezeit capitein Weytkin,
Jacob Van Riebeke, Hans Lieverteers, Denys Metteneye, Jooris Ridsaert, Wouter Hovin Sergant, Simoen De Grave, Jacob Bierman, Joosse Deynaert, Jacob Lievius ende Jehan Obelare. De welke articlen ende namen vanden voirseiden
gereserveirden gezien hebben geweest ende gepubliert inde voirseide stede, inde presencie van allen den poorters ende inwonende van der selver, ende by hunluyden overgenomen, ontfaen ende geaccepteirt. Ende hebben onsen in aller onderdanicheit doen bidden ende versoucken dat ons ge-
lieve hemlieden daerup te doene expedieren onse lettren
in behoirlicken voirmen.
Soe eist dat wy de zaken voirscieven overgemerct heb-
ben, uuten namen ende als stedehouder als boven, ende mids onderhoudende de voirscreven articlen ende elc zonderlinghe, aile de voirseide van Brugghe, alzo wel int générale als int particulière, mitgaders tgheheele lichame vander selver stede, uuytgedaen de tzestich persoonen boven genoemt ende andere die hemlieden geabsenteirt hebben
vander sdver stede, danof int sevenste vanden voirsede
articlen mencioen gemaect es, ontfaen ende ontfangen inde gracie vanden coninck ende van mynen voirseiden heere zynen zone. Ende met desen hebben hunlieden, uuyten name als boven, ende elcken van huurluyden zonderlinghe quyte ghescolden, geremicteirt, vergeven, geabolyert ende te nyenten gedaen, scelden, quyte, vergheven, abolyeren ende doen te nyenten, by desen onsen lettren, aile de mesdaden, crismen, rebellicheden, commocien, conspiracien, faiten van oirlogen, upstellingen ende desobeissancien voirscreven, in wat voirmen ende manieren dat zy gesciet ende by humluyden gedaen, gecomicteirt ende geperpetreirt ; metgaders aile peynen, boeten, amenden ende offensien,' lichamelick, criminelick ende civilick. Daer in, ter occasie ende by doene vanden zaken voirscreven ende van elcken zonderlinghe huere circumstancien ende deppendencien, z^, of eenich van hemlieden, hebben ende moghen mesdaen hebben ende gevallen zyn jeghens den koninck ende mynen voirseiden heere zynen zone, huerer hoocheit, heerlicheit ende justicie ; imposerende hierop, inden name als boven,
eeuweghe silencie an allen officiers vanden coninck ende van mynen voirnoemden heere zynen zone; ende, inde selve name, ende humluyden gerestitueirt, ende restitueren, by
desen jegenwoirdigen lettren, in huerer eere, goede famé ende renommée, in allen huerengoedingen, possessien, previlegien, wetten, vryheden, liberteten, goede costumen ende usaigen, alzo zy waren by den voirseide paeyse van Tours, ende al naer tinhouden ende achtervolghende den articlen
voirscreven, verbiedende,vanmynsvoirseideheerenweghen; allen officieren ende ondersaten van mynen voirseiden hee-
ren, alzoe wel int générale als int particulière, dat, ter cause
ende ter occasîe vanden stucken ende zaken voirscreven ende van elcken van diere huere circurastancien ende dependencien, zy ne beletten, mesdoen, messegghen of verwjten deen den anderen, in wat manieren dat het z^, op de peyne daer of gepugniert te zyne als inbrekers van payse. Ende hebben belooft ende beloven te doen ratifyerne
ende approuveirne by den koninck ende mynen voirseide
heere zynen zone al tinhouden vanden voirseide articlen ende van desen jegewoirdigen lettren ende dat tvoirseide heralieden sal onderhouden zyn van pointe te pointe zonder inbreken. Behouden dat ooc, omme die te onderhoudene van huèrent weghen, zy huere behoirlicke brieven gheven suUen van verbande inde welcke dese jegenwoirdige lettren sullen geinserreirt zyn, alzoe wel onder den grooten zeghel vander voirseider stede als onderzeghels vanden hooftmans ende
dekens vanden ambachten vander selver stede. Ontbieden
mids desen ende bevelen expresselick, van sconincx ende van mynen voirseide heeren zyns zons weghen, allen rech-
ters, justiciers, officiers ende ondersaten desselfs heeren. Bidde ende verzoucken, van onsen weghen, ende allen anderen wient angaet oft angaen mach ende elcken van hemlieden zonderlinghe ende alzo hem toebehoert, dat van onsen jegewoirdighen remisse, pardoen, quytscheldinghe, abolicie ende van al tinhouden van desen, gelyck ende inder manieren dat voirseit es, zy doen laten ende gedoghen de voirseide
van Brugghe vulraaectelick ende paisiveiicken useren ende
gebruycken teeuweghen daghen, sonder hunluyden te deser cause te doene oft laten mesdoene, nu noch in toecommende tyden, eenich hunder letsel, molestacie oft moyenesse ter contrarien in live noch in goede en eenigher manieren. In kennessen van desen, zoe hebben wy dese lettren gedaen zeghelen met onsen zeghel. Gegeven inde voirseide stede vanden Damme, den vij®° dach van décembre int jaer duust vierhondert ende tnegentich.
âSwr le pli à gauche on lit :
By mynen heere den grave van Nassou, stedehoudere generael in den lande van Vlaenderen, joncker Philips van
Nassou, mer Pauwels De Baenst, heere van Vormîsele, président van Vlaenderen, de heeren van Dinteville, van Forest ende van Montfort, mer Josse De Baenst, mer Cornelis Metteneye, scoutette van Brugghe, meester Jan le Sauvage ender meer andere jegenwoordich.
(Signé) Anchkmant.
Sur le pli à droite se trouve la mention : Colacy es ghedaen.
Au dos : L 4 Pais van Brugghe, anno XIIIP neghentich.
Pais van Brugghe vanden jaere XIIIP neghetich, by my F. Van Varssenare.
No IX.
Lettre missixe de Pierre Anchemant au Magistrat de Bruges, 'publiée far le ^°" Kervyn de Lettenhove dans ^Histoire de Flandre, t, VI, p. 541.
(Bruges. Groenenboeck. C. fol. 284) (1).
Mes très-honnourés seigneurs, je me recommande bien
humblement à vos bonnes grâces, et vous plaise savoir que
j ay receu vos lettres du vu du présent mois ; et pour ce qu elles me furent baillez le vendredi sainct, et que le roy d'Angleterre, ses serviteurs et aultres gens de bien estoient occupez en leurs dévotions, je ne peus lors guères communicquer du contenu en icelles à ceulx qu il appartenoit ; mais aux festes de Pasques, je l'ay fait mesmement audit seigneur roy, aux principaulx de son conseil et à aucuns marchands, au gouverneur desquels j'avoye baillé les lettres adressans à luy et à la compaignie; je croy que vous, monsieur le
(1) Voir la note p. 111.
bourgmaistre, aurez fait rapport à messieurs vos compaignons des causes des difficultez que lesdits marchans font de vouloir tenir leur résidence en la bonne ville, qui sont
pour le mauvais port, qu'ils ny pevent bonnement arriver
senon en esté ou en plaine lune ; que, quant ils y seront,
fauldra qu'ils deschargent leurs biens de leurs navires, et les mettent en autre, pour, du lieu de l'Escluse, les amener
à Bruges; que, la pluspart du temps de l'an, Feaue est close entre TEscluse et ladite ville, assavoir en esté par faulte d'eaue, et en yver pour les gelées; que, en icelle ville, leurs draps ne pourront estre tains, apointez, ne vendus à détail; que ceulx de Gand, d'Yppre et leurs adhérens leur pourront faire empêchement ou dommage à cause de leur venue en
Flandres ; que le tonlieu et le droit des makelars sont fort
grans et estroitz; que ailleurs, si comme en Anvers, en Berghes et en Zélande, ils mainent et conduisent seurement, et jusques à la kaye, leurs navires, illec les deschargent et treuvent incontinent marchans qui les lièvent et achatent. J aj, à toutes ces difficultez, respondu, assavoir : que, quant à l'eaue. Ton y besongne pour l'amander ; et quant ores le port ne seroit jamais reifait, si est-il souffisant pour beaucoup plus grandes navires que ne sont les leurs; que l'expérience l'a démonstré es flottes des Espaignars, des Ostrelins et d'autres, qui y abordent journelement, lesquels,
sans difficulté, amainent leurs biens en ladite ville à beaucoup moindres coustz et despens qu'ils ne les rendent en
Zeelande, ne ailleurs; quant à la tainture et apoinctement
de leurs draps, s'ils regardent l'escript en latin baillé par vous, monsieur le bourgmaistre, ils trouveront les raisons pourquoy c'est leur plus grant proffit de non la faire en ladite ville, avec aultres qui les doivent mouvoir de y tenir
leur résidence ; quant ausdits de Gand et d'Ypre, qu'ils sont
si obéissants au roy, nostre prince, qu'ils n'yront au contraire de ce qu'il aura acordé et octroyé ; et quant auxdits
tonlieux et makelars, qui est l'une de leurs grans difficultez, qu'ils ne s'en doivent tant soucier, car le droit est petit et raisonnable, et quel qu'il soit, j'ay entendu, sans l'affir-
>Sl
mer, qu'il se paye par les acheteurs et non par les vendeurs. Ils me dirent qu'ils ont entendu qu'il y en a au Dam, à l'Escluse et en quelque autre lieu où ils passèrent, et que des fardeaulx ou pacques, qu'ils feront des marchandises
qu'ils achèteront, ils ne pourront supporter les frais de paier ledit tonlieu selon qu'ils se liève, assavoir quatre gros pour livre; aussi que se les marchans, qui viendront pour
leurs draps et marchandises, ne sont doulcement trettez,
n'est point de doubte qu'ils ne facent grant difficultez de vouloir converser marchandement en ladite ville; à quoy j ay respondu que l'expérience leur donnera mieulx à congnoistre que exprimer ne sauroye quel bien, quel fruit,
quel plaisir et quelle commodité ils auront s'ils viennent
tenir leur résidence à Bruges et non ailleurs, et qu'il s'en sont bien peu percevoir à Calais, auquel lieu ils n'ont taint ne appoincté leurs draps, et néantmoings, nonobstant les deffenses et le florin ou deux d'or que l'on a payé pour chacun drap, plusieurs marchans y sont alez, etc.
Messieurs, ces devises et plusieurs autres ont esté entre aucuns des principaulx d'entre eux et moy, et espère de les avoir convertis et osté de leur erreur et oppinion, au moins
Ceulx à qui m'en suis devisé, combien qu'ils m'ont secrètement averti que ceulx d'Anvers, Berghes et Middelbourg font de grans poursuictes, offres et présentations pour les avoir, à quoy, comme ils dient, ils n'ont encores voulu prester l'oreille ; m'ont aussi dit et affermé que, quelque privilège, franchise, gratuité, ne autre chose que ceulx d'Anvers leurs puissent faire, jamais n'y hanteront marchandement; ne sçay toutesfois se toujours ils demeurront à ce propos.
Vous, monsieur le bourgmaistre, savez en quels termes, nous autres ambassadeurs, laissasmes avant les Pasques nostre matière de l'entrecours, par la copie de la lettre que nous en escrivismes à messieurs les lieutenant, chancelier et autres du conseil, laquelle je vous ay envoyée par une poste qui partit devant Pasques ; ne depuis avons eu aucune communication de ladite matière avec le roy, ses députez,
lesdits marchans ne autres, fors seulement mercredy derre-
nière que le roy nous manda à Grynnewyk pour prendre
congié de luy, et nous dit que, pour accomplir ung voyaige qu'il avoit pieça promis à Nostre-Dame de Walzinghen, distant de ce lieu environ cent milles d'Engleterre, il entendoit partir le jeudi ensuivant, car besoing luy estoit d'estre pardeçà à l'Assencion prochaine; que plus n'avions à faire pardeçà, sinon le fait dudit entrecours ; pour auquel entendre et trouver quelque bonne conclusion, il nous laisseroit, en ceste cité de Londres, messieurs les arcevesque de Cantorbery, chancelier, évesque de Wincestre, privée scel,
de Saint-Jehan, grant prieur d'Engleterre, et autres de son
grant conseil et privé conseil, lesquels nous trouverions tous raisonnables, car il ne désire riens plus que de complaire au roy, nostre seigneur, son bon fils, et que les subjets d'eux deux s'entre- ay ment et hantent les uns les autres, ainsi que subjects de bons allez et parens doivent faire. Après, nous dit beaucoup d'autres bons et honnestes langaiges qui touchoient le bien et honneur du roy, nostre seigneur, par lesquels il nous démonstra bien l'entière
amour et affection qu'il a à luy, et à son bien, son honneur et sa prospérité. Je vous certifie, messieurs, que en ses gestes, en ses paroles, en son gouvernement et en tous ses fais, il monstre estre l'un des saiges, prudens, magnanimes et vertueulx non-seulement roys et princes, mais gentilhommes qui soient aujourd'huy vivans.
Ce fait, nous prismes nostre congié, et quant nous fusmes partiz de iuy, il me feit rappeler seul, car je l'en avoye requis; aussi, il scet bien que monsieur de Sempi, qui est nostre chief, est aucunement favorable à ceulx d'Anvers, et c'est bien raison, attendu qu'ils sont ses prouchains
voisins. Je lui parlay du fait de la villç, en lui remonstrant l'amour singulière que le roy, nostre seigneur, son bon fils,
a au bien et ressource d'icelle, tant pour ce qu'il en est
natif, comme pour la beauté, bonté, honnesteté et loyaulté de vous, messieurs, et des habitans, et aussi pour les grans biens et services que ses prédécesseurs en ont eu; je luy
remonstray oultre l'amour que vous avez à luy et à ses subjects d'Engleterre, en le suppliant que leur voulsist ordonner et tant faire qu'ils y viennent tenir leur résidence et amainent leurs draps et marchandises, et que, sans faulte, ils se trouveront si bien, qu'ils auront cause d'eux en contenter et de l'en remercier ; je ne luy feis semblant du don gratuit que luy avez accordé par vos lettres, et pour cause, combien que je luy dis beaucoup d'autres bonnes paroles, servant à mon intention, qui trop longues seroient à escrire.
II m oyt bénignement et volontiers, et pour response me
dit les mesmes paroles qui s'ensuivent : « Monsieur le secrétaire, mon ami, j'ay pieça sceu que le roy, mon bon fils,
vostre maistre, ayme cordialement sa bonne ville de Bruges, et, tant pour ceste cause, comme pour la bonté et doulceur d'icelle, aussi que les habitans se monstrent enclins envers moi, je l'ay en singulier amour et recommandation, plus que nulle des aultres villes de pardelà. Vous savez que le fait de l'entrecours n'est point encores conclud, et que,
pour ceste cause, je vous laisse les principaulx de mon
conseil. Les marchans de mon royaulme font encores quelques difiîcultez, et surtout me requièrent liberté et qu'ils ne soient contrains d'aler senon où ils pourront mieulx trouver leur prouffit et leur commodité; je vous ay dit naguères que j'aloye acomplir mon voyage, et vous besongnerez avec lesdits de mon conseil dudit entrecours ; parfaites et concluez la chose avec eulx, car je leur ai baillé tout pouvoir. Ceulx de Bruges m'ont escript bien honnestement et gracieusement; je ne leur puis bonnement faire response finale jus-
ques à ce que ladite conclusion soit prinse; toutesvoyes je
leur escriray, et ay commandé que mes lettres vous soient monstrées avant que les signe; et si elles ne vous semblent bien, je les feray rescrire, car elles contiendront aucunement crédence sur vous; et, pour ce, leur direz ou escrirez que j'ay receu leurs lettres et que le contenu en icelles j'ay très-agréable; et quant à la venue et résidence de mes marchans en leur ville, encoires ne leur en puis respondre
amplement, pour les causes que je vous aj dit. Et néantmoings vous les poiirrez avertir que, quelques libertés et franchises qui soient baillez par 1 entrecours à mesdits subjects, je les tiens si bons, si lojaulx et obéissants envers moy, qu'ils accompliront mon désir, et que je suis résolu et délibéré de m'emploier en manière qu'ils yront faire leurs négociations, marchandises et tenir leur résidence en ladite ville, puisque je voj que le roj, mon bon fils, le désire. Mais
il faudra que ceulx de ladite ville parlent ou facent parler à
eulx et les contentent le mieulx et le plus gracieusement qu'ils pourront; et du surplus me laissez convenir, car je feraj tellement que lesdits de Bruges se loueront et bien contenteront de moy, dont je vous prie les advertir. » Tels furent ses mots et sa response, et je l'ay bien retenue; je lui feis les merciemens pertinens, et dis ce qui me sembloit servir à nostre cas. Après il m'envoya par son secrétaire, maistre Jehan Meantis, lequel solicite, jour et nuyct, ceste matière pour la ville, si comme en estes grandement tenu
à luy, les lettres qu'il vous escript; je les vis, et dis qu'elles
me sembloient bien ; aussi il ne m'apartenoit d'y faire aucune correction. Et sur ce, prins congé du roy, luy recommandant ladite matière au mieux qu'il me feut possible.
Messieurs, vous pourrez hardiement escrire audit seigneur roy, quant besoing sera, ce que dit est; et moy mesmes le luy réduiray en mémoire par mes lettres. Je le congnois si vertueulx, qu'il ne dira, ne fera jamais le quontraire; mais ay ferme espérance qu'il l'acomplira ; et, s'il ne le fait d'avanture, ce que je ne croy point, ce sera, comme il me semble, par faulte de remantenance.
Depuis, j'ay longuement devisé de la matière avec lesdits Meantis et Richemont, lesquels ne cessent de poursuire et
induire les marchans, par tous moyens et raisons, de venir à
Bruges. Ils m'ont dit que lesdits marchans vouldroient bien aler à Middelbourg, lieu à eùlx aisé et propice et auquels ils seront francs de tous tonlieux, et que ce nonobstant ils viendront à Bruges; et ainsi l'ont assez conclu, au moins la
pluspart d'eulx, que leur intention est de tenir leur pré-
sente foire à Calais, où les principaulx d'eulx se trouveront, espérans que vous y envoyrez aucuns vos députez pour communicquer avecq eulx; que, ce fait, ils retourneront pardeçà; et bientost aprez le roy renvoyra devers vous ledit Richemont et lesdits marchans, leurs députez, pour conclure sur leur résidence en la ville; ainsi ce m'a affirmé ledit Richemont, et requis de le vous escrire et certifier. J'eusse bien voulu que le gouverneur et les marchans vous
eussent escript; mais ils m'ont fait dire qu'ils ne sauroient
faire response à vos lettres, qui feust seure ne vaillable, jusques à ce que nous ayions conclu ledit entrecours.
Je trouve monsieur le président de Flandres bon et conclu
à nostre intention ; aussi il congnoit que c'est le bien général de tout le pays, car, par ce moyen, le train de la marchandise y pourra estre restitué.
Et certes encores fault que je vous die que ledit maistre Jehan Meantis a prins la matière à cuer, ainsi que se elle le touchoit seul, dont vous avez bien cause de le merchier par vos lettres, et, si elle sortist eifect au bien de la ville, le
recongnoistre.
De ma part j'en ay fait, fais et feray de bon cueur ainsi
que pourroie pour la chose que plus je désire en ce monde;
et ne fais senon mon devoir et ce que je dois, car je suis et me tiens petit bourgois et humble facteur de vous et de la bonne ville, que Dieu, par sa grâce, veuille aider et donner ce qu'il scet luy estre utile et nécessaire, en façon qu'il en
puist estre loué, servy et honnouré, et à vous, messieurs,
doint accomplir tous vos désirs. Escript à Londres, le xvme jour d'avril anno XV«VI, après Pasques. Vostre
humble serviteur et petit bourgois, Pierre A^xhemant.
Lettre de Varcliiduc Philippe -le -Beau à Thomas de Plaine, seigneur de Maigny^ chancelier de
BraloMt (^).