DU TOME PREMIER

PRIVILÉGE DU PAPE ZACHARIE EN FAVEUR DE L'ABBAYE DU MONT-CASSIN! (748).

Lacharias papa servus servorum Dei omnibus Ecclesiæ catholicæ filiis salutem et apostolicam benedictionem. Omnipotenti Deo, cujus melior est misericordia super vitas, gratias agimus, qui gloriosus in sanctis suis atque mirabilis est, et virtutes suas ubicumque vult ineffabili bonitate ostendit. Ipse quippe dignationis suæ potentia beatissimum Benedictum patrem omnium constituit monachorum. lpse eum monasticæ legis latorem, et operatorem esse disposuit. Ipse illius meritis Casinense monasterium in quo et sanctissime vixit et gloriosissime obuüt, omnibus per totum orbem monasteriis

1 Les archives du Mont-Cassin, d'où sont extraites la plupart des pièces suivantes, ne possèdent plus l'original de ce premier document. Elles n'ont gardé que le sceau en plomb qui s'y trouvait attaché; mais elles en con: servent plusieurs copies dont la plus ancienne date du onzième siècle. L'authenticité du privilége accordé par le pape Zacharie est altestée par la mention qui en est faite dans plusieurs documents très-anciens, et l’instrument primitif, bien que fort endommagé par le temps, existait encore au treizième siecle. À cette époque, les moines du Mont-Cassin priérent le pape Grégoire IX, vu l'état de détérioration où était alors l'original, de vouloir bien en reproduire le texte entier dans sa bulle en faveur du monastère, demande à laquelle le pontife consentit, comme on le voit par cette même bulle déposée aux archives du Vatican. — Regest. Gregor. IX, ann. V.

clementi benignitate præfecit. Qui Pater sanctissimus düm vitam heremiticam duceret divina revelatione monitus ad eumdem locum pervenit, duobus se angelis comitantibus, cum beatissimo Mauro ac Placido Tertulli patrien filio, aliisque nonnullis. Ubi templa idolorum destruens, monasteriumque construens, apostohcis illum decoravit vertutibus. Interque, dum ei revelatum fuisset quod supradictus locus esset destruendus, ob id inconsolabiliter fleret, omnipotentis Dei ad se vocem audivit dicentem : Noli, probatissime ac electissime Benedicte, pro his quæ huic eventura didicisti loco mœstum gerere animum, quoniam quod semel a Deo præfixum est, immutabile, atque irrevocabile est, solis tibi tuo merito concessis habitantium in loco animabus. Sed aderit omnipotentis consolatio Dei, quæ locum istum in ampliorem, et multo meliorem quam nunc est restituet gradum; et hujus ordinis doctrina de hoc iterum per Lotum orbem radiabit loco. Quod post ejusdem Patris olitum consummatum est. Nam a Longobardis pervasum, et igne crematum est; fratres autem ad Apostolicam Sedem venientes, ex concessione sancii prædecessoris nostri Pelagii juxta Lateranense Palatium monasterium construxerunt, atque per prolixum tempus habitaverunt. Sed cum jam omnipotens Deus censuisset Casinense cœnobium restaurare ac cœnobialem institutionem, quæ inde principium sumpseral, ex eodem loco propagare, a reverendissimo Gregorio tertio prædecessore nostro Petronax dilectus filius noster est ad restaurandum directus. Qui dum ad eumdum locum venisset, communis pater noster Gregorius ex hoc mundo migravit : sed post ejus excessum in Sede Apostolica cum parvitas nostra successisset, opus abillo cæœptum in restaurationem ejusdem cœnobii, adjuvante Deo, ad finem usque perduximus. Hoc autem eo die quo sanctissimi Patris ecclesiam dedicavimus, parvitas nostra obtulit libros scilicet sanctæ Scripturæ, et librum Regulæ quam sanctissimus Pater manu propria scripserat, pondus etiam libræ panis et mensuram vini, necnon diversa ad ecclesiasticum ministerium ornamenta, et possessiones apostolica liberalitate concessimus. Qualiter autem ejusdem Patris pignora sororisque ejus sunt posita perspicientes, ac intemerata invenientes, pro reverentia tanti Patris tangere minime ausi sumus. In dedicatione vero ejusdem dum illum una cum tredecim archiepiscopis, et sexaginla octo episcopis adessem, idem diectissimus filius noster postulare cœpit quatinus possessiones,

quæ eidem monasterio oblata sunt a quibusque fidelibus, per nostrum privilegium roboraremus. Ilorum desideriis, utpote amabillum, annuentes, hæc per præsens privilegium quæ a nobis aliisque fidehbus concessa sunt in eodem loco in perpetuum corroboramus. Ecclesias quæ sanctus Pater construxerat una cum omnibus pertinentus suis, castrum Casinum cum pertinentiis suis, villam quæ dicitur Eucheliam cum pertinentiis suis; monasterium, nec non decem et octo curtes quas Tertullus patricius una cum Placido filo suo beato Benedicto obtulit cum servis septem millibus et portu Panormitano et Messano. Ecclesiam sanctæ Crucis et sanctæ Mariæ in Tremiti cum pertinentiis suis ; Ecelesiam Sancti Cassiani, et Sanctæ Mariæ in Cingla cum omnibus ecclesiis et pertinentiis suis ; monasterium Sanctæ Mariæ in Plumbarola cum pertinentiis suis ; curtem de territorio Gentianæ cum pertinentiis suis ; nec non et portum Trajectensem, et Vulturnensem et totam piscariam de civitate Lisina una cum Ecclesia Sancti Focali, alisque ecclesiis 1b1 vobis pertinentibus. Concedimus etiam vobis atque in perpetuum confirmamus et corroboramus cuncla in circuitu tam campestria quam montana, quæ dilectissimus filius noster Gisulfus Beneventanorum Dux in perpetuum eidem monasterio concessit, per has videlicet terminationes et fines. Quemadmodum incipit ab ipso fluvio qui dicitur Carnellus, et ascendit per aquam quæ vocatur Bantra usque in rivum siccum; et sicut ascendit per ipsum rivum usque in furcam Sancti Martini, et idem ascendit per Serras et vadit in montem qui dicitur Tisinus, et sic inde pergit in Pesclum Corvarum et qualiter vadit per 1psas serras ad furcam quæ dicitur Poplum, et inde pergit ad locum qui vocatur Vitecosus, et inde vadit ad Aquamfundatam, et ascendit in montem de Sile, et vadit exinde in caput aquæ de Rapido, et inde ascendit in montem qui dicitur Caballus, et pergit in montem qui vocatur Rendenaria major, et inde per serras montium venit ad Rendenariam minorem, et qualiter imde directe vadit per pedes montium qui vocantur Freselonam, et pergit in aquam de Mellarino, et descendit per eamdem aquam cum utrisque ripis et vadit in parietes de Balnearia, et inde vadit per locum qui dicitur Anglone, et ascendit ad furcam de Valleluci; et quomodo vadit per ipsas serras montium et descendit ad petram scriptam et exinde ascendit ad serras montis qui dicitur Orticosa; et quomodo vadit per terras montium et pervenit ad Pesclora quæ

vocantur Falconara; et qualiter vadit per duos montes quorum unus vocatur Spinacius, alter Porcacius, et qualiter inde vadit per cristas montis qui vocatur Caira, et descendens venit ad petras super aquam Vivolam, et ascendit ad collem Genberuti, et descendit in quercetulum, et inde in fossatum juxta sanctum Damasum; et exinde directe pergit in silicem loco ubi dicitur arcus Gezzuh, et qualiter vadit ad locum qui vocatur Redeprandi; et quemadmodum inde pergit m Garnietum, et inde in rivum qui dicitur Maroze ; et qualiter descendit in ipsum fluvium Carnellum, et per eumdem fluvium ascendit in aquam quæ nominatur Cosa; inde per serras montis Sancti Donati, inde super monticellos de Parri descendens vadit ad pesclos qui sunt in pede montis qui dicitur Balba, inde per duos leones, et inde pergens ascendit per serras montis super Casale, et sicut descendit per ipsum montem usque ad villam Gariliam, inde ad pesclum qui nominatur Cripta imperatoris, et inde pergit usque ad jam dictum flumen Garillianum, atque per ipsum flumen ascendit usque ad priores fines, una cum omnibus castellis, vicis, domibus, ecclesiis, molendinis et aquis, cæterisque omnibus quæ intra prædictos fines habentur. Præterea corroboramus ac in perpetuum confirmamus eidem dilecto filio ejusque successoribus in omni conventu Episcoporum et Principum superiorem universis Abbatibus sedere, et in consiliis et judiciis priorem sui ordinis hominibus sententiam proferre, pro reverentia tanti loci qui primum et summum monasticæ legis latorem vivum et mortuum retinere promeruit, quique ipsius legislationem in eodem Gasmensi cœnobio scribens, verbo et exemplo cœnobitale propositum appetentibus in toto mundo sole clarius vibravit. Pro quæ, Casinense cœnobium exaltantes, decernimus ac in perpetuum confirmamus, ut supradictus locus dignitate, vigore, ac honorificentia præcellat omnia monasteria quæ constructa vel construenda sunt in toto orbe terrarum, Abbasque ejusdem loci celsior ac celebrior existat omnibus Abbatibus eamdem regulam tenentibus. Illicque lex monastici ordinis caput teneat ac principatum, ubi ejusdem legis descriptor Benedictus pater sanctissimus, eamdem describens, promulgavit Regulam, 1bique abbates et monachi honorem ac reverentiam deferant, et ibi usque ad diem judicii quærant doctorem ubi monachorum universalis magister et doctor Benedictus pater almificus corporaliter una cum sorore sua quiescens, gloriosæ resurrectionis diem expectat.

Defuncto autem Abbate, ex se ipsa congregatio secundum sanius consilium sapientium et seniorum fratrum sibi abbatem deligat, et Apostolicæ Sedis Pontifiei firmandum et consecrandum exhibeat, nec aliter 1bi Abbas constituatur aut aliunde illue intromittatur, nisi forte ex se aliquem tanto regimini idoneum non habuerint, et ob id saniori consilio extraneum sibi elegerint. Insuper autem præsenti privilegio supradictum locum una cum omnibus ibi pertimentibus ecclesiis et possessionibus per totum orbem roboramus, atque ut nullus alterius ecclesia nisi Romani Pontificis ditionibus submittatur, auctoritate apostolica interdicimus. Ita ut nisi ab Abbate vel a Præposito fuerit invitatus missarum solemnitatem nullus Episcopus celebrare præsumat in eisdem possessionibus, quod a præsenti prima indictione irrevocabiliter in perpetuum stabilimus retmendum et cum Dei timore servandum. Statuentes insuper apostolica censura sub divini judicii observatione, et validis atque atrocioribus anathematis interdictionibus, ut nullus unquam qualibet dignitate aut potestate præditus præsumat eidem monasterio vel omnibus ejus possessionibus vim inferre, vel aliquid de ïis aliquo modo auferre velalienare. Sed et nec pacis, nec barbarico tempore ibidem aliquam jacturam, aut molestiam inferre, dum perenniter illud firma stabilitate decernimus, subditione Sanctæ Romanæ Ecclesiæ permanendum, promulgantes quidem et hac auctoritate B. Petri apostolorum principis coram Deo et terribili examine per hoc nostrum apostolicum privilegium constitui sancimus atque decernimus, ut in omnibus provinciis per totum orbem commutata atque oblata, aut in postérum eidem cœnobio a qualibet persona concessa fuerint firma stabilitate sub jure ipsius monasterii existenda atque in perpetuum permanenda. Statuimus ne licentia sit, ut dictum est, cuilibet magnæ parvæque personæ aliquid ex his auferre, sed inconcusse, et irrevocabiliter in perpetuum ibidem permanere. Concessimus etiam hoc apostolico Privilegio ut pro oblatione vel ordinatione præsbyterorum, diaconorum, subdiaconorum, et altarium consecratione chrismseque acceptione in quibuslibet ejusdem monasterii possessionibus quemcumque voluerint Episcopum invitandum. Ymnum quoque angelicum in Dominicis, et festivis diebus concedimus in missarum solemmiis decantandum. In horis vero diurnis et nocturnalibus signum in ecclesia pulsandum; simili modo licentiam damus et corroboramus in præfato monasterio, et in omnibus ejus

ecclesiis per totum orbem terrarum constructis fontem benedici, et sacrum baptisma celebrari, et non solum ibi, sed in ïis quoque, quæ amodo in possessionibus prædicti cœænobn præsentibus vel futuris temporibus ecclesiæ edificandæ sunt, remota scilicet cujuscumque Episcopi interdictione. Addimus etiam ut nullus episcopus prohibeat Christianum populum ingredi ad easdem Ecclesias, vel in eisdem de suis rebus aliquid offerre, ut solet fieri religione pia. Observari quoque hanc nostram jussionem volumus ut nullus Episcopus in jam dicto cœnobio Casinensi et in omnibus ejus cellis per totum orbem terrarum constructis decimas tollat, sacerdotem excommunicet, vel ad synodum provocet. Simili etiam modo licentiam damus eidem dilecto filio ejusdem posteris Abbatis monachorum synodum congregrandi, et quemcumque clericum voluermt cum suis substantiis suscipere ad habitandum in omnibus Casinensis monasterii possessionibus, sive præsbyter sit, aut diaconus, vel cujuslibet ecclesiastici ordinis, et nullius Episcopi timere contradictionem. Et liceat eidem religioso Petronaci, ejusque posteris, et eorum Præpositis in perpetuum judicare prædictas ecclesias, curtes et possessiones per totum orbem terrarum; et omnem in eisdem possessionibus degentem clericum ad officium promoveri absque personæ sæcularis potestate, et cujuslibet Episcopi prohibitione. Si quis autem, quod absit, ea quæ ad laudem Dei pro stabilitate, ac Casinensis cœnobii conservanda dignitate, et possessionum ejus tutela a nobis statuta sunt, nefario ausu corrumpere, violare aut refragare præsumpserit, nisi resipuerit, sciat se anathematis vinculo mnodatum, et a regno Dei alienatum, et cum diabolo et ejus pompis, et Juda Jesu Christi domini nostri traditore, æterno supplicio, æternæque maledictioni deputandum. At vero qui pio intuitu hujus nostri apostolici constituti observator existit, benedictionis gratiam à misericordiosissimo Domino Deo nostro per intercessionem beatissimi Patris nostri Benedictr consequatur, et vitæ eternæ præmia adipisei mereatur.

Scriptum per manum Leonis Notarii et Regionarii, atque Scriniarii carissimæ Romanæ Ecclesiæ in mense Januario per indictionem supra scriptam primam.

Datum duodecimo calendarum Martiarum Aquini, per manum Benedicti Episcog S. Silvæ Candidæ Ecclesiæ, et bibliothecarii sanctæ Sedis Apostolice anno, Deo propitio, Pontificatus Domini nostri

Lachariæ summi Pontificis, et universalis Papæ in sanctissima Sede beati Petri apostoli primo, in mense Martio, indictione suprascripta.

bexpet Les

CONFIRMATION PAR CHARLEMAGNE DES DIVERSES POSSESSIONS DE L'ABBAYE DU MONT-CASSIN! (787).

In nomine Domini nostri Jesu Christi Dei eterni, Karolus gratia Dei rex Francorum, atque Langobardorum, ac Patricius Romanorum, omnibus Episcopis, Abbatibus, Ducibus, Comitibus, Judicibus, Gastaldis, actionaris, vicartis, centenarus, vel reliquis fidelibus nostris præsentibus atque futuris. Maximum regni nostri in hoc augere credimus munimentum si petitionibus Sacerdotum atque Servorum Dei, in quo nostris auribus fuerint prolatæ, libenti animo, obtemperamus, atque ad effectum perducimus, regiam consuetudinem exercentes ; et hoc nobis ad mercedis augmentum, vel stabilitatem regni nostri in Dei nomine pertinere confidimus. Quapropter noverit solertia vestra qualiter ob reverentiam sancti confessoris Christi Benedicti ad petitionem religiost Theodemari abbatis ex monasterio Casinensi tale beneficium in ipso monasterio visi fuimus concessisse; unde monachi Deo servientes pro nobis et pro cuncto populo Christiano exorantes vivere valeant, id est res pertinentes sacro nostro palatio per diversa loca, quæ genitor noster Pipinus una cum fratre

Au retour de l'expédition qu'il dirigea, de 686 à 687, contre Arichise, duc de Bénévent, Charlemagne s'arrêta au Mont-Cassin, et, par un premier diplôme, il confirma les donations que le duc Gisulfe avait faites précédemment au monastère. Avant de quitter l'Italie, le vainqueur des Lombards voulut accorder à l'abbé Théodemare et à ses moines de nouvelles faveurs consignées dans trois documents, portant le titre de Præcepla, et figurant au nombre des pièces du Regestrum de Pierre Diacre. C’est l'un de ces documents que nous donnons ici.

suo Karulo in eodem sancto cœnobio obtulerunt. Igitur sicut ab illis in eodem loco oblata et confirmata sunt, et nos in perpetuum habendum tenendum, et dominandum concedimus et confirmamus. Ecclesiam $. Jacobi in Tremiti ; S. Joannis in Veneri, quæ a Martino monacho ejusdem ecclesiæ constructore B. Benedicto oblata est. Dehinc ecclesiam $S. Liberatoris supra fluvium Læntum ; $S. Angeli in monte Plano, Castellum $S. Angeli; castellum S. Petri; curtem S. Januarii cum pertinentiis suis inter has fines : ab uno latere cripta latronis, quæ est sub monticello Sarracenisco, et inde ascendit in stafilum de Masella : de alio latere quo modo descendit in aquam frassmingam, et inde mittit in rivum bacinnum et vadit in puteum de Capetano; inde fossatum $S. Januarii et in rosentem. De alio latere finis Bisara in viam quæ vadit in lacuna super S. Donatum ; hinc in Ficarium, inde in fossatum de S. Lucia, et ascendit per aquam frigidam in limite de monte Plano, et sicut vadit sub ipsius limitibus in fossatu Garifuli, et ita vadit in Alento. Inter quos fines nulli homini aliquid dedimus sed fischo regali pertinebat; omania in eodem cœnobio obtulimus, dehine ecclesiæ S. Mariæ in Bacinno: S. Felicis in Pastoricio; S. Benedicti in Turri ; S. Viti supra flumen , Lavinium ; S. Heliæ in sclangario ; S. Comiti juxta rivum arulum ; S. Felici in pulverio; S. Calisti in illano, S. Mammetis ibidem ; S. Mariæ in Potiano, S, Marci ibidem. S: Eleutherï in Rupi, S. Pauli ibidem, una cum castro Calcaria ; S. Erasmi in cerritu planu ; S. Salvatoris et S. Martini ibidem : $S. Benedicti, S. Mariæ, et S. Comitii in Orno, $. Calisti; S. Petri in Albianellu ; $S. Mauri et S. Renati in Taratolano, et piczu Gorvarium; S. Galisti in valle supra Læntum ; S. Mariæ supra fara de Læntum ; $. Sabini in Trevanico ; S. Clementi in Plumbata ; S. Mariæ in fluvio foro ; S. Petri in Lolliano ; monasterium $S. Severini ; S. Menne in repi; S. Andreæ in colle de Alba: S. Petri in Ari; S. Angeli ante civitatem Ortonam ; castellum de Ango ; Castellum de Prata; S. Crucis in castro Casale; monasterium S. Pancratii ; S. Petri in civitate Teatina vetere ; S. Pauli ibidem ; S. Tecle in civitate Teatina nova ; S. Theodori, et S. Salvatoris in Aternu cum portu suo ; in Comitatu Pennensi ecclesiam S. Felicis in Stabulo; S. Benedicti in Lauriano, S. Scholasticæ juxta fluvium Tabe ; S. Angeli in Galbanico ; S. Felicis in Rosicole; S. Mariæ ad Paternum ; S. Martini in Genestrula; S. Petri et S. Ceciliæ in Castronlano; S. Petrus in Termule; S. Benedicti, et S. Mariæ in Maurinu

cum portu suo ; S. Victoris m silva plana ; S. Benedicti et S. Scholasticæ in Pinne; $. Mariæ et S. Benedicti, et S. Columbéæ in Alarino : S. Mariæ in Cosentia, et S. Benedicti im Bari; S. Severi in Sorrentu : S. Benedicti et S. Andreæ in Caudi; S. Sophiæ in Benevento; S. Ceciliæ in Neapolim ; S. Benedicti in Salerno; S. Benedicti in Gajeta ; S. Salvatoris ibidem; S. Laurentii im Majolifii; S. Mauri im Maranisi : S. Mariæ in Maritendulo; S$S. Agapiti, S. Scholasticæ in Teano: S. Joannisin Irpinisi ; S. Reparatæ ; S. Maximi in rivo Bulanu Campufriddu ; S. Martini in Vulturnu cum portu suo; S. Mariæ in Turcinu; S. Benedicti in Benevento; S. Angeli in Alefrid ; in Cominu S. Victorini ; S. Erasmi, S. Mariæ et S. Quirici in Arci; S. Comitii im Piscaria; S. Petri mn Ceccanu ; S. Liberatoris in Puscolle; S. Leopardi et S. Petri in Teczania; S. Angeli in Lalana; S. Benedicti in Casigenzana ; S. Benedicti in Lauriano; S. Benedicti in Cicilia; $S. Petri in Conca ; S. Benedicti in Pantanu; S. Vigilii in monte S. Angeli; S. Mariæ in Calvo; S. Mauri in Gualdo Liburiæ ; S. Scholasticæ in Padule; S. Martini in Cupuli; S. Benedicti in Atine. In Comitatu Mutinense monasterium S. Benedicti in Adi, monasterium $. Martini justam stratam petrosam; monasterium $S. Joannis in curte Frassenetula; monasterium $. Domnini in curte Argele; S.Vitalis in curte Calderaria ; S. Mariæ in Laurentiatico cum omnibus pertinentiis eorum in quibuscumque locis positis seu casalibus aut fundis tam domnicatum villis cum rusticis et colonis, et cum famulis utriusque sexus, per singulas curtes, et per simgula monasteria quæ superius leguntur una cum terris, vineis, pratis, pascuis, silvis, piscationibus, aucupationibus, cultum et incultum, divisum et imdivisum, arboribus fructiferis et infructiferis, et pomiferis ex diversis generis, et cum omnibus super se, et infra se habentibus in integrum in eodem monasterio Casinensi concessimus in perpetuum semper habendum. Pariter etiam in eodem loco concedimus cunctas res quæ in eodem loco oblatæ sunt per omnes regni nostri fines, seu et quæ amodo in antea qualiscumque homo donare vel offerre ex rebus suis; 1d est terris, vineis, casis, molendinis in prædicto monasterio sancto et venerabili loco voluerint, licentiam et potestatem habeant donare et offerre cum quali ratione voluerint suorum.sint licentiam sine contrarietate Principis, Archiepiscopis, Comitibus, Episcopis, Gastaldis, Judicibus: ut quemadmodum ad eumdem venerabilem mopasterium B. Benedicti possessæ tuere per hanc nostræ confirma-

tionis auctoritatem nostris, futurisque temporibus Abbas ipsius oc S. Benedicti firmiterque, inviolabiliterque, teneat et possideat, prout facultas vel utilitas ipsius venerabilis loci exigerit. Ita ut nullus Judex publicus quislibet ex judiciaha potestate in cellas et villas, aut agros, seu loca, sive reliquas possessiones nostri cœnobii S. Benedicti, quas moderno tempore in quibuscumque paginis, et territorio infra nostri regni ditione juste et legaliter possidet, vel quidquid etiam deinceps divina pietas ipso loco voluerit augere ; ad causas audiendas vel fredi, aut tributa exigenda, vel mansiones aut paratas faciendas, vel fidejussores tollendos, aut homines ipsius monasterii tam liberos, quam servos, seu cartulatos vel offertos, et qui super terram earumdem ecclesiarum resident, nulli liceat distringi redibitiones, vel illicitas occasiones in perpetuum requirere. Si quis autem hoc contradixerit, et hanc nostram oblationem infringere conaverit, sciat se pœnam persolviturum Abbatibus ipsius monasteri. Et ut hæc nostra auctoritas firmior habeatur, ac Deo auctore inviolata

conservetur, manu propria subter roborare decrevimus, et anulo nostro sigillare jussimus.

SIGNUM KAROLI [monogramma] GLORIOSSIMI REGIS.

Karolus gratia Dei imperator Augustus. — Jacob ad vicem Radonis. — Data octavo decimo calendas Martias anno vicesimo Regni

nostri. Indictione septima. Actum civitate Papia in Dei nomine feliciter. Amen.