‹ Les origines de l'ancienne France (volume 2)Chapitre 49 sur 91 · CHAPITRE III · texte numérisé non relu

CHAPITRE III

Le caractère religieux s'accentue et finit par prédominer. Une église est construite, un monastère est créé1. Les bâtiments qui servent au culte, l'espace de trente à soixante pas8 qui l'entoure, l'aître ou cimetière, ne sont pas seulement fermés à toute poursuite et soustraits à toute violence par les capitulaires, les décisions des conciles et des papes, ils le sont encore par la crainte habilement entretenue de

1 « Isembertus, sanctae PicLavensis ecclesiae episcopus, construxit ecclesiam... in convalle castri sui Calviniaci, deditque eidem ecclesiae aqueduc tum... omnemque terram in circuilu ecclesiae... ut edificareotur in aqueductu raolendina, ia terra vero burgum, quem ita statuit liberum ut neque preposituram neque rapinam, neque aliquam prehensionem vel consuetudinem nec episcopus nec ciericus neque prepositus vel aliqua persona inibi unquam auderet requirere... » (CartuL de Saint-Cyprien de Poitiers, p. 436-137 (1019-1027)).

* « De conûniis cœmeteriorujn , sicut antiquitus asanctis Patribus statutum est, statuimus ita : ut major Ecclesia per circuitum 60. passus h abeat ; cappella vero, sive minores Ecclesiae 30. Qui autem confia ium eorum infringere tentaveritvel personam hominis, aut bona ejus inde abstraxerit, nisi publicus latro fuerit, quousque emendet etquod rapuerit reddat, excommunicetur » (Epistola Nicolai II ad episcopos GalUœ, Aquilaniœ, Vasconiœ (1059). Migne, t. 143, col. 1314-1315).

« Gotafredus Magalonensis Episcopus et Berengarius Agatensis Episcopus... constituerunt et laudaverunt, et dederunt ad Ecclesiam S. Vincentii sexaginta passus pedum versus omnes partes, et fecerunt 8alvacionem et posuerunt terminos et cruces, et totum quantum erat intra crucem dederunt Deo et Scto Vincentio... Ipsi vero predicti eicommunicaverunt eos et eas qui prœfatum cimiterium vel salvacionem irrumpere aut inquietare temptàverint , et responderunt omnes Amen... » (1098, Collection Dom Estiennot, MS. lat. 12745, p. 363-4).

l'intervention surnaturelle du saint auquel l'église ou Je couvent sont consacrés.

Voyez comme le livre des miracles de Saint Benoît prend soin de raconter les punitions célestes dont furent frappés les violateurs de l'asile. L'abbaye possédait sur l'un de ses domaines une église dont l'aître délimité par des croix inspirait une vénération singulière, et passait pour le plus sûr refuge1. Des chasseurs ont l'audace d'y prendre un setier de blé pour nourrir leur meute. Ils la trouvent morte le lendemain *. Un écuyer sur l'ordre de son maître se permet de fourrager dans un pré compris dans l'atrium, son cheval, qui avait mangé de l'herbe défendue, tombe et se tue en lui brisant la cuisse1.

1 « Est quoddato praediolum in Leomansi pago, quod voeatur Alsonia, patri Benedicto a Leotberto, viro probo, olim attributum... Cruces aliquantum excelsas per gyrum cœmeterii posuerunt, quas nemo suum persequens inimicum , quamvis exitiali ejus odio dctentus, transgredi audeat , si ad ecclesiam in eodem loco construotam confugium fecerit. Fugitivi denique, homieidse et quicunque, aliqua alia reatus sui anxietate cogente, ad eumdem confugerint locum, immunes existunt, quandiu infra cœmeterii terminos sese continuerifU. Nemo aliquid furari, seu aliquam fraudem de qualibet re alicoi facere in eodem audet atrio. »

2 « Conligit ergo die quadam, venatores Adelardi cujusdam, nobilis viri, advocati videlicet illius praedii, venatu redeuntes, fessos ibidem eu m suis resedisse canibus... Annonae quantum sîbt videbatur auferunt, attritu molarumin farinam redigunt, suis ezinde pas tu m bellois conficiunt... Diliculo autem de suis cubilibus ezsurgunt, solitam venationi operam dare eu pie n tes , adeuntesque cubiculum in quo suos recluserant canes, januam eis patefaciunt; et introspicientes, vident eos vita defecisse... Diu ergo stupidœ ad mi ration i vocibus questuosis immorati, tandem recedunt, domino suo infortunium quod sibi acciderat, et quam severus ultor pater Benedictus in eos exstiterat relaturi. »

1 « Alio quoque tempore, dum milites propter eumdem viculum hora jentandi iter carpe rent, diverterunt illuc... Unus eorum suo inquit armigero... « Vadein pratum S. Benedicti, quod huic adjacet villœ, et collée to herbœ fasce, quem solus valeas collo equi imponere, defer, et tuis appone animalibus »... Interea dum iile illicito instaret

Mais l'espace occupé par l'aître n'est pas toujours suffisant pour créer un vrai centre de population1. Il faut que les privilèges dont il jouit soient étendus à un territoire plus vaste.

Ils le sont par l'autorité religieuse. Des prélats réunis en concile, l'archevêque ou les évêques du diocèse consacrent le lieu, posent solennellement des croix pour l'aborner, prononcent l'anathème contre tous les téméraires qui oseront l'enfreindre, que ce soit pour mettre la main

operi, vidit eum quidam de pagensibus, et accurrens ocius, nuntiavit Isaac, villae prœposito : erat enim pratum illud contiguum domui ejus. Intuitus autem Isaao armigerum falce gramen prati prœcidentem, a longe excelsiori inclamat voce : « Quisoam es, o homo nefarie, qui contra fas temerator ingressus es sancti pratum Benedicti? egredere, pestifer, velocius, ne divina ultio celerius te disperdat. » Ille autem voces contemnens monentis, in bsc ludicra prorupit verba : « Sanctus, ait, Benedictus bac vice hoc modicum mihi indu lgebit facinus »...

Contemptor autem Benedicti patris... ut suis conjungeretur sociis, qui longiuscule jam aberant, equo calcaribus admisso, eos insequi conatur ; sed antequam de villa exiret, equus prseceps in terram cadens, collisa ce r vice, mortuus mit. Eques, qui ei insidebat, et ipse labitur ; confractoque femore, ab humo, nisi aliorum ulnis sublevatus, surgere nequivit. Concurrente turba ad tam subitamdiviniexaminisvindictam, et ipse Isaac adfuit, increpans miserum his verbis : « Nonne tibi dixeram , miserabilis, B. Benedictum suas injurias nequaquam diu diraittere inuUas? Sed, quia mihi credere renuisti , ecce contritis membris jaces inutilis » (Raoul Tortaire, un du xi* siècle, Miracles de Saint Benoit, livr. VIII, chap. 47-18, p. 300-303).

1 Parfois il l'est, puisqu'on autorise les moines à y établir un bourg :

« Ego Avesgaudus filius Fulcaudi quicquid in ecclesia Sancti Simpboriani et Sancte Marie de Conedrario habebam; medietatem... primitiarum... totumque cimeterium... In eodem autem cimiterio ewdem monachis licentiam faciendi burgum permisi, unde omnes redditus... libère habebunt, prêter teloneum tantummodo quod in vigilia festivitatis Sancti Simphoriani et in die craslina in foro meo reddetur... furaum quoque in ipso cimiterio, si voluerint facere faciant, de quo quicquid inde exierit babeant » (Cart. de Saint-Vincent du Mans, MS. (o 66, 1400).

sur les fugitifs qui s'y seront abrités, ou pour faire tort et nuisance aux hommes qui l'habiteront.

Ils le sont ensuite par les autorités séculières : princes et seigneurs renoncent à leurs droits de justice ou de souveraineté sur le lieu privilégié1, sanctionnent par des

1 La renonciation en règle rigoureuse devait être préalable, comme le montre notamment la charte suivante :

« Hanc concordiam prolocutus est domnus Ildebertus episcopus qui tune ad dedicationem ecclesie de Frumentariis perrexeral , quemque ab ipsâ dedicatione reverlentem rogaverunt monachi ut sibi cymiterium in quadam olca extra castrum de Basagers posita dedicaret. Qui respondit hoc fteri non posse nisi eadem olca ab omnibus consuetudinibus et ab omni vicaria libéra fier et. Quod monachi a Galebruno petentes impetraverunt. Predictam si quidem oleam ab omni coosuetadine et vicaria liberam fore in perpetuum Galebrunus concessit, sicque prefatus episcopus inibi cymiterium consecravit » (Cari, de Saint- Vincent du Mans, MS. P» «84, 1097- il 42).

Un principe général est formulé dans les coutumes de Bigorre, art. 7 : « Monasteria quibus salvitas consilio comitis et procerum terrœ jurata fuerit, capiatur; aliter minime, si a rectore monasterii judicio proponatur. » Des exemples caractéristiques de son application nous sont fournis par les deux chartes que voici :

« Ego Bernard us cornes... cognomento Tumapalerius notum fieri

volens hoc cunctis fldelibus nostris monasterium S. Montis

liberum esse cupiens a potestate cunctorum principum laicorum et omnium hominum iniquorum, et nisi Deo etapostolis Petroet Paulo et loco domini non esse subjectum, adstantibus his nobilibus , videlice t Austindo archiepiscopo ac nepote nostro Centullo... qui cum aliis ex pluribus vassallis feci ut daretur ei et juraretur salvatio taUs quam nullus deinceps mortalium sine magno detritnento auderet infringi vel violari. Juraverunt ergo monasterii salvationem cum omni honore suo acquisito vel acquirendo in circuitu et ubique, sive ecclesiis, sive terris, villis, silvis, aquis, pascuis majoris nos tri. Ita in primis Ego Bernardus cornes deinceps G. et A. B. fllii nostri G... etomne8 quam plurimi Arrniniaci meliores , ad ultimum vero juraverunt vicecomes Adhemarus Polesteomi cum filiis suis... Isti juraverunt nominatim splectum et peradventiam si I vas quae nominatur Barde ad omne opus Sancti Johannis monasterii S. Montis, intus et foris œdifficandi, sive domibus seu ponti seu clausuris igneis focis, seu in omnibus necessariis rébus ad prœf. monast. perlinentibus.

Hoc sacramentum et hoc placitum laudaverunt et obnixe affirmave-

peines exceptionnelles, et par la menace de leur intervention vengeresse, l'inviolable franchise du territoire et de ses habitants, font jurer par leurs vassaux qu'ils la respecteront et s'en constitueront les défenseurs1.

Telle est la sauveté. Ce n'est pas une immunité, c'est un asile, garanti à la fois par des peines ecclésiastiques et des peines séculières2. Le taux même de celles-ci suffi-

ruDt postea dux et cornes Aquitanorura et Guasconum Guilhelmus Centullus nepos meus, W. Astenove, Raymundus vicecomes Marciani , P. Rogerus vicecoffies Gavared tali tenore ut si quis ex hac hora in aotea hanc suprad. salvationem qualicunque modo infregerit vel violaverit coactus judicio novies centum solidos solvat et insuper bannum comitis Gasconix et damnum quod, fecit quadruplicatum reddat cui fort fecit. » (Cartul. de Saint-Jean-du-Mont, MS. f° 3 v°, mercred1 3 mars 1036).

« Ego Sancius... totius Gascon iœ Prînceps et Dux... constituo... CŒDobium... atque hune locum et villam et possessiones ad eam in circuitu pertinentes absolvo, et absolutas esse pronuncio, ab orani censu alicujus dominationis , ab arnica inquisitione ullius potestatis... « Scitis, inquit, strenuissimi viri , non esse convenions Apostolorum Principem in suis honoribus, quasi super habere sibi seculares principes, ideoque hune honorem ejus, ab impedimentis contingentas penitus absolvendum esse sensimus. Si igitur Abbas hujus loci , propter honorem, vel propter aliquam rem S. Pétri, causam vel querimoniam aliquam habuerit, justiciam inde recipiat. Et si eundem abbatem vel quem pro se misent, victum de causa esse contigerit, non... donationem alicui inde persolvat, nec aliquis ab eis inquirat, sed expectet pro merito retributionem a Domino.

Quapropter inprimis procédât mecum ad jurandum Garciâs Arnaldi cornes Vigorensis... Et veniant alii comités et vicecomites, ac totius Gascon iœ opti mates quos omnes esse deprecor hujus cœnobiiadju tores et sicut pridem est, juremus et jurando salvitatem hujus loci confirmemus; quam si quis unquam temerarius, quod absit, infregerit... facta inde justitia coram abbate et compléta pro malefacto digna emendatione , quingentas auri libras pro infractura abbati persolvat , vel quantum pro bis recipere voluerit abbas... » (Charte de fondation du monastère de Saint-Pé, 1032. Marca, Hist. du Béarn, Paris, 1640,

1 Voyez la note qui précède.

* Parfois un privilège du pape ou de son légat vient encore renforcer cette double sanction. — L'abbaye de Saint-Jean-du-Mont

rait presque à le prouver. Tandis que la violation de l'immunité entraîne une amende de six cents solidi, l'amende encourue pour la violation de la sauveté atteint le chiffre de neuf cents1.

obtint un pareil privilège, en 1073, du légat Gérard, cardinal d'Ostie : « Sahramentum quod infra limites constitutos ad securitatem eorum et immunitatem qui inhabitant vel ad id confugerint sub banno B. Pétri firmamus et corroboramus , ut quicunque temere et audacter terminos illos id est cruces infringere aut violare pnesumpserit aut invadere, B. Pétri banni reum et authoritale apostolica nisi resipuerit excommunicatum se cognoscat. Insuper si quid damni intulit infra XV dies plene restituât et componat , tum eUam satisfactiones et leges quse ecclesiastics prscipiunt saoctiones, id est nongentos solidos persolvat » [CartuL de Saint-Jean-du-Mont , f» 4 Ve).

1 « Quisquis aliquà temeritate violaverit, nongintos solidos ipsî ecclesiœ emendabit. Insuper excommunicatus est ab omnibus... » {Petit cartuL de ta Grande-Sauve, ch. 43. Cirot delà Ville, I,p. 283, note 2). — Voyez aussi aux notes précédentes les chartes tirées du Cartulaire de Saint-Jean-du-Mont, et infrà l'article 25 du For-d'Oloron , etc.

Page 1