L ÉPOQUE GALLO-ROMAINE. — LE PATRONAGE
a cessé*.
Les grands propriétaires gallo-romains se rendent plus indépendants encore que les fonctionnaires de l'État. Ce sont eux qui, dans chaque canton, répartissent Timpôt territorial , et ils font en sorte d*en détourner tout le poids sur les petits cultivateurs [possessoresy , Au besoin
rum potestatum apparitores, competentium titulorum exactione suscepta contra veterem morem per provincias discurrentes , enormibus exactionibus possessorem curialemque concutiunt, et ita omnia pro arbitrio suée depraedationis extorquent, ut, cum aliqua pars certa vel minima publias compendiis inferatur, duplum aut amplius spor-
tulis avidus et prsepotens exsecutor accipiat Nunc vero canonica-
rios superioris militiee auctoritate terribiles, et in provincialium viscera et damna saevientes nec arguere quisque apud provincialem judicem potest, cum resupina apparitori et totum sibi de superioris cinguli fastidio blandientes potestas provincialis examini subjecta famuletur, nec de longinquis provinciae regionibus cum magno sumptuum expensarumque detrimento ad comitatum nostrum venire audeat ille, qui queritur... Hinc est, quod per injuriam compulsorum destitutae ordinibus civitates idoneum nequeunt habere curialem , quod exigentium atrocitate perlerriti possessores propria rura destituunt, cum non jam amissio fortunarum, sed saeva custodia et suspendiorum crudelitas formidatur, qu8B immitis apparitor et exsecutio militaris pro commodo suae cupiditatis exercet. (Codicis Theodos., Supplementum. Ed. Haenel (1844), p. 296-297.)— Adde Salvien, De Gubernatione Dei, lib. IVet Vpassim. Monumenta Germanise, Auct. antiquissimorum , t. I (Berlin, 1877), Sidoine Apollinaire, Lettres, livr. II, lettre I, etc.
1 Salvien, op. cit., livre VII, chap. 21, § 92, p. 100 : « Illud gravius... quod hoc faciunt et privati isdem ante honoribus functi. Tanlum eis indeptus semel honor dat beneficii ut semper habeant jus latrocinandi. »
2 Novelle Valent., III, lit. 10 pr. : « Neque ultra manebit perpetuitas eorum manere paucis atque defessis imposita sarcina, quam potior detreclat, locupletior récusât, et validiore rejiciente solus agnoscit infirmier. » (Cod. Theod., Supplem., Ed. Hœnel, p. 160-161.) — Salvien, op. cit., livre IV, chap. 6, § 30, p. 41 : « Illud latrocinium ac scelus quis digne eloqui possit, quod, cum Romana respublica vel jam mortua vel certè extremum spiritum agens in ea parte, qua adhuc vivere videtur, tributorum vinculis quasi prœdonura manibus strangulata moriatur, inveniuntur tamen plurimi divitum , quorum tributa pauperes ferunt, hoc est, inveniuntur plurimi divitum quorum
ils s'entendent avec les agents du fisc*, ou bien ils obtiennent de l'État lui-même, soit par la collation de fonctions ou de titres honorifiques, soit par des privilèges spéciaux , Vimmunité d'impôts. Ils se mettent en dehors et au-dessus des lois^ : la justice cède devant eux^, ils résistent par la force à la perception des impôts dont ils n'ont pu se décharger*.
A côté d'eux , les chefs militaires et les soldats (recrutés surtout parmi les barbares) jouissent d'une immunité non moins complète des charges publiques; s'emparent ouvertement du bien d'autrui^; exercent déprédations et rapines ^
La masse du peuple, composée d'artisans, de cultiva-
tributa pauperes necant. Et quod invenire dicimus plurimos, timeo ne verius diceremus omnes. »
^ Gonst. Constantin (313). God. Just., G. 1, De censibus et censitoribus (H, 57) : « Quoniam tabularii civitatum jaer collusionem potentiorium sarcinam ad inferiores transferunt. » Adde G. 5, ibid. (393).
2 Salvien, op. cit., livre VII, ch. 21 , § 93, p. dOl : « Sanè ad parendum humiles abjectique coguntur, compelluntur jussis obtemperare pauperculi... Eandem enim rationem in bac re habent quam in tributis : Soli jussis publicis serviunt, sicut soli tributa solvunt. »
' Voyez au Gode les titres : Ne liceat potentioribus patrocinium litigantibus prœstare... et De his qui potentiorum nomine titulos jprœdiis affigunt (G. Just., 2, 14 et 15).
* Voyez infrà, p. 75, note 3.
^ Ulp., Dig., De offlcio prœsidis (1, 18), fr. 6 pr. : « Extortas metu venditiones et cautiones vel sine pretii numeratione prohibeat Praeses provinciae » § 2 : « Ne potentiores viri humiliores injuriis adfîciant. »
— Salvien, op. cit., livre V, chap. 8, § 43, p. 63 : « NonnuUi... domicilia atque agellos suos pervasionibus perdunt , etc. »
« Ulp., De offlcio prœsidis (1, 18), fr. 6, § 5 : « Ne tenuis vitae homines sub prœtextu adventus offîciorum , vel militum , lumine unico , vel brevi supellectili ad aliorum usus translatis, injuriis vexentur...
— Gonst. Constantin et Gonstans (353). G. 3, De veteranis (12, 47) : « Veterani qui ex negligentia vitae , nec rus colunt , nec aliquid honestum peragunt ; sed latrociniis sese dederunt. »
l'époque gallo-romaine. — LE PATRONAGE. 73
leurs, de petits propriétaires, n'échappe à l'oppression des exacteurs que pour tomber aux mains des soldats qui la dépouillent et des grands propriétaires qui la ruinent. Elle cherche alors une protection en dehors de l'État : la clientèle renaît.
Les uns, pour se dérober aux exigences du fisc, se mettent sous la protection d'un grand propriétaire; les autres, pour se soustraire aux empiétements d'un voisin puissant, ou aux violences des garnisaires, courent solliciter le patronage [patrocinium) d'un duc* ou d'un comte^. L'homme se livre à discrétion : il se donne un maître en même temps qu'un protecteur. S'il a déjà tout perdu , terre et maison , s'il est sans ressource , il se fait esclave ou colon ^ Il n'aurait d'autre alternative que de se réfugier chez les Barbares.
Les colons que leur maître pressure demandent au patronage un allégement à leur sort*. Les cultivateurs
^ (( Colonorum mullitudinem... dwcMm /jafrodma contulisse » (Code Théodos., C. 1, De patrociniis vicorum (41, 24) (360).
2 « Qui rusticis patrocinia praebere tentaverit, cujuslibet ille fuerit dignitatis, sive magistri utriusque militiae, sive comilis... » (Gode Théodcsien, ibid., C. 4 (399).
3 « Nonnulli... cum domicilia atque agellos sucs aut pervasionibus perdunt aut fugati ab exactoribus deserunt, quia tenere non possunt, fundos majorum expetunt et coloni divitum fiunt. Ac sicut soient aut hi , qui hostium terrore compulsi ad castella se conferunt , aut hi, qui perdito ingenux incolumitalis statu ad asylum aliquod desperatione confugiunt, ita et isti, quia tvsri amplius vel sedem vel dignitatem suorum natalium non queunt, jugo se inquilinx abjectionis addicunt » (Salvien, op. cit., livre V, chap. 8, § 43-44, p. 63) (Cf. Novelle Majorien, Cod. Theod., Suppl. Ed. Haenel, p. 315 suiv.).
^ Le patronage devenait ainsi, à son tour, une source d'abus. Il faut lire la curieuse harangue adressée à un empereur romain (probablement à Théodose, vers 392) par le rhéteur Libanius. Elle nous montre le patron s'interposant entre le propriétaire et le colon , intimidant le juge, et lui arrachant une sentence inique : « Dicta igitur sententia secundum quod galea et thorax seu lorica voluerat » (Libanii sophistae Oraliones quatuor, éd. J. Gothofredo (Col. AUobro-
qui ont pu sauver leur petit domaine se placent dans la clientèle {clientela), dans le patrocinhim , d'un grand. Ils lui abandonnent une partie de leurs terres, souvent la plus étendue, s'il faut en croire Salvien*, et ils conservent le reste, sous sa protection, à titre d'usufruit héréditaire^. Ils se recommandent [commendareY eux et leurs biens, tandis que d'autres ne recommandent que leur personne.
gum 1631 , I, :c£pl tcov TzçocxaQUMv , De patrocîniis , p. 12). — Cf. G. un. De colon. Thrac. (11, 51). « Nec recedendi quo velint, aut permutandi loca habeant facultatem (coloni), sed possessores eorum jure utantur, et patroni soliciludine et domini potestate. Si quis vero alienum colonum suscipiendam , retinendum que crediderit..., etc. »
^ w Tradunt se ad tuendum protegendum que majoribus , dediticios se divitum faciunt et quasi in jus eorum dicionemque trascendunt. Nec tamen grave hoc aut indigaum arbitrarer, immo potius gratularer hanc potentum magnitudinem , quibus se pauperes dedunt, si patrocinia ista non venderent, si quod se dicunt humiles defensare humanitati tribuerent non cupiditati. Illud grave ac peracerbum est, quod hac lege tueri pauperes videntur, ut spolient, bac lege defendunt miseros, ut miseriores faciant defendendo. Omnes enim hi, qui defendi videntur, defensoribus suis omnem fere substantiam suam priusquam defendantur addicunt, ac sic , ut patres habeant defensionem, perdunt filii hereditatem. Tuitio parentum mendicitate pignorum comparatur. Ecce quae sunt auxilia ac patrocinia majorum : nihil susceptis tribuunt, sed sibi. Hoc enim pacto aliquid parentibus temporarie attribuitur ut in future totum fîliis auferatur » (Salvien, De gubernatione Dei, livre V, chap. 8, § 38-40, p. 62).
^ G. ij Ut nemo ad suum patrocinium suscipiat rusticanos vel vicos eorum (11, 53) : « Si quis, post hanc nostri numinis sanctionem in fraudem, circumscriptionemque publicae functionis, ad patrocinium cujuscunque conditionis confugeret : id, quod hujus rei gratia geritur, sub prsetextu donationis, vel venditionis, seu conductionis , aut cujuslibet alterius contractus, nullam habeat fîrmitatem. »
3 L'expression est ancienne. Elle correspondait bien à l'idée de patronage (Cf. Ulp., fr. 12, § 12, Dig., Mandati (7, 1) : commendatum habere), et elle put servir, dès lors, dans la rédaction latine des lois barbares , à désigner indifféremment le patrocinium , Vobsequium et le mundium. Nous verrons, du reste, que ces trois formes de la protection se confondirent en une seule. Une synonymie complète s'établit alors dans les mots.