CONTINU A.TION. — LES PROPRIETAIRES DALLEUX
les occupants (et on les désigna |da nom technique d'A«bitatio , arbergamentum) devint la partie la plus lucrative du domaine forestier. En même temps toute une série de relations réciproques se créait entre les nouveaux habitants et nécessitait l'intervention d'une force régulatrice, d'une police et d'une juridiction. A qui ces fonctions, avec leurs avantages, allaient-elles être dévolues? Au propriétaire , à lui seul en principe.
Ouvrons les recueils de chartes du xi° siècle ; nous en trouvons un, le Cartulaire de Saint-Jean d'Angély, qui contient sur Vhabitatio une suite de documents singulièrement précieux. Tous nous désignent comme base du droit de juridiction la propriété du sol.
Le propriétaire cède-t-il la pleine propriété de la forêt? La justice sur les hommes qui l'habitent, ou l'habiteront un jour, est transmise en même temps que V habitation c'est-à-dire en même temps que le droit aux cens et aux prestations ^
Ne cède-t-il que Vhabitatio ? Une partie correspondante de la justice passe avec elle à l'acquéreur. Il se fait alors
^ « Ego Heldebertus cum uxore meâ Petronillâ.... contuli... Angeliacensi monasterio... terram simul ( cum ) nemore vetusto usque ad fluvium Quarantonem pertingentem ibique terminatam, mansiones quoque prœsentes sive futuras in eodem territorio cum hortis et areis omnibusque redditibus ad eas appendentibus , omnique vicaria , hœc quidem tota, ut ipsius sint propria, omni consorte absoluta. Terrae vero aratorie tam in censu quam in aliis, si qua sunt , medietatem j> {Cartul. de Saint-Jean-d'Angély, MS. fo 117 ro-yo, 1071).
2 S'il s'agit d'une propriété d'autre nature que de forêt, le propriétaire transmet de môme avec Vhabitatio le droit à la justice. Voyez, par exemple , la charte suivante :
« Ego Johannes Aimerici... dedi et concessi Deo et Scto Joanni... ecclesiam Sctae Maria? de Ternant cum cimitterio et fœdio presbiterali et omne arbergamentum quod ibi faciant excepta una domo quam retinui ad servandum panem meum et vinum, de quo (qua) censum reddam unum denarium senioribus. Presbiterum mittent monachi in
ecclesia. De hominibus arbergamenti erit justitia monachorum ^>
{Cartul. de Saint-Jean d'Angély, MS. f°« 176 v°-177 r»),
comme un partage de pouvoirs. Le propriétaire primitif continue à exercer la juridiction dans la forêt proprement dite (délits forestiers, etc.), le cessionnaire de Vhabitatio en hérite dans les territoires défrichés ^
Une fois commencé, le fractionnement ne s'arrête pas. Au lieu de céder la totalité de Vhabitatio, le propriétaire parfois en retient la moitié. On le voit garder aussi la propriété de son bien-fonds et n'aliéner qu'une partie du droit de juridiction sur les habitants de la friche ^ D'au-
* « Achardus de Borno concessit Deo Sctoque Joanni... pro GG solidis quos debebat sibi dudum accomodatis cum pararet ire in Hierusalem... habitationes omnes in foresta hortos et areas et quidquid unquam necessarium erit sumere de ipsa foresta in opus sive utilitatem habilanlium in ea, excepte quod vendere non eis permissum est. Dédit etiam de terra quae foris est pertinens ad forestantum quidquid in dorainio habebat, scilicet terragium. Sed et hoc tune statuit ut prsepositus suus seepedictœ forestae faceret fiduciam Scto Joanni ut fidelis esset in his quse sunt ibidem monachorum nec maie tractaret res eorum. Et de rusliciis statutum est ut ante monachum justiciarentur... » {Car lui. de Saint- Jean d'Angély, î° 62 r»).
« Ego Vuillelmus qui cognominor Jessaldus cum uxore mea nomine principis cognominata Valeneia filiis que meis Vuillelmo Gosselino et Lamberto donamus Deo et Beatse Mariée Virgini Sctoque Joanni Baptistae et glorioso Reverentio confTessori et monachis ibidem Deo servientibus unum mansum terrae in loco qui dicitur ad areas et habitationem sylvae quae vocatur Grana eâ conditione ut ab his qui ibi habitare voluerint nulla consueludo a nobis exigatur sed totum sit Scti Joannis et monachorum ejus quidquid consueludinis ex denominato loco debelur. Qui autem ibi habitaverint ad suos usus de ipsâ Sylva ut quid necesse fuerit accipiant, excepto quod de eâ nihil vendere preesumant. Ad coquendum vero in furno quantum opus fuerit monachus qui ibi fuerit accipiat, et ad caeteros usus. Porcos vero suos in pastionem ibi mittet et de eis nullam consuetudinem persolvet... » {Cartul. de Saint- Jean d'Angély, f° 74 r°-v°, 1074).
2 (( Carta Ainordis de Jarrigia.
» Domnae Ainordi et fîliis suis.... placuit donare beato Joanni Baptistae totius arbergationis medietatem quae in sylva ad Jarrigiam vocata fieri poterit nec non medietatem decimae tectorum tam ipsius villas ab hospitantibus aedificandae quam omnis parrochiae » (Cartul. de Saint-Jean d'Angély, MS. fo 50 v°).
CONTINUATION. — LES PROPRIÉTAIRES d'aLLEUX. 211
très fois, au contraire, il n'abandonne pas seulement toute la justice découlant de Vhabitatio, c'est-à-dire presque toute la justice territoriale, mais en outre une part de copropriété du sol, une moitié, un tiers, etc. *.
Ces combinaisons pouvaient se multiplier à l'infini et l'on comprend qu'en présence de ces mille rameaux qui s'entrecroisent en tous les sens et flottent dans l'incertain, on ait perdu de vue le tronc qui les avait portés et dont ils s'étaient détachés un à un; j'entends la propriété foncière , j'entends le libre alleu.
* (c Donavit Deo Sancto que Joanni Vuillelmus Paludellus terram de Areoncellis cum medietate sylvx et hominum harbergationem ex intégra , ubicumque fiât, vel in ipsa quam dédit vel in quam retinuit partent. Deinde vindicare volens quod fecerat donum constituit ne quisquam inhabitantium ab eo nec ab aliquo rectum facere competlatur pro quatibet injuria nisi ante prœsentiam monachi ad cujus curam pertinebit ipsos servare » (Cartul. de Saint-Jean d'Angély, f° 117 r°).
« .. Ego Beraldus Sylvani et uxor mea Aldeardis et Ysemburgis filia Hugonis de Gemarvilla et Guillelmus fîlius ejus donamus Deo et Dei
genitrici Mariae et beatissimo praecursori Christi Joanni omnem
habitationemterrae trium massorum quam Helias Ru fus de eodem Beato habebat Joanne in Gemarvilla, et hortos et areas hominum qui ibi habitabunt in dominicatu, absque ulla contrarietate et medietatem terrae, et pratorum et aquae et sylvœ. lUi autem homines qui ibi habitabunt boves habentes eosdem boves supradicto Beraldo tantummodo prestabunt semel in anno et servient illi, qui etiaoi in ipsa communi terra IV sextarias terrae arabilis in suo retinet dominicatu et duas domos et supradicta Ysemburgis tertiam et unaquaeque domus reddet censura duorum denariorum Scto Joanni. In ipsa autem terra quae communis est praepositus communiter missus erit... » [Cartul. de Saint-Jean d'Angély, f° 71 r^, 1060-1086).
« Gofredus dapifer de Auniaco cum fîliis suis et uxor Vuillelmi
Letgerii qui defunctus est.... donant Deo et Scto Joanni Baptistœ ad opus eleemosinae tertiam partem totius terrx de Curgeonio favore et consilio illorum a quibus habebant istud beneficium scilicet favore
Arberti de Roifec et Kalonis vicecorailis de Auniaco de terra, do
vineis, de pratis, de sylva Ilospitia id est arbergemens quœ
ibi fient omnia erunt nostra quieta et libéra in dominicatu absque ulla inquietudine, villani per omnia nostri et omnes consuetudines eorum nostra) propriaî et eleeraosinarius mittet ibi pra)positum suum ad
Je veux clore ici la discussioQ que j'avais ouverte. Aussi bien la conclusion me semble certaine : le principe même de l'allodialité emportait droit de juridiction. C'est donc directement du franc alleu que la seigneurie a pu sortir : elle ne s'est pas formée seulement par une rencontre accidentelle de la propriété et de la justice.
Maintenant, il est clair qu'un grand nombre d'alleux ne purent ni atteindre au rang de seigneurie , ni même être préservés intacts. Ceux qui échappèrent à l'inféodation pratiquée sous des milliers de formes, au morcellement infini du droit de propriété, à l'action dissolvante de la justice personnelle dont nous aurons à parler dans les chapitres suivants, n'échappèrent pas d'ordinaire à l'usurpation des justiciers.
Armés de la force matérielle et secondés par les feudistes, les justiciers ou bien détachèrent de l'alleu le droit de juridiction en laissant subsister la franchise des redevances justicières (alleux roturiers des pays de coutumes), ou bien mirent la main sur l'un et sur l'autre (alleux roturiers du Midi). Il ne resta plus alors que de rares témoins d'un passé dispara, mais il en resta. Dans l'enquête
voluntatem suam. Ipsi vero retinent sibi unum hominem qui tamen et justitiam et omnem consuetudinem sicut alii villani reddet nobis. Stagnum quoque quod vivarium dicitur nostrum proprie erit, excepto buccali de quo facient medietatem, et récipient medietatem. Similiter de molendinis et de furnis qui ibi fient facient unam medietatem et habebunt unam medietatem... de Podio Paneer ier^mm parte m habebimus per totum. Si vero hospitia id est arbergemens ibi sedificentur habebimus unam medietatem et ipsi aliam
« Si Gofredus dapifer vel successores ejus qui banc terram tenuerunt maie sint aliquando , quod absit , contra vicecomitem vel contra Arbertum de Roifec, ipse vicecomes et Arbertus vel succcessores eorum non se vertentad rem Scti Joannis sedad proprias terras eorum.
Si hommes nostri injustitiam fecerint Gofredo dapifero et aliis particibus hujus terrée, clamorem facient ad monachum eleemosinarium. Si monachus justitiam non fecerit eis ipse juste justificabunt eos per
terras suas quas coluerint » [Cartul. de Saint-Jean d'Angély, P^ 57
r^-'iS ro\
CONTINUATION. — LES PROPRIETAIRES d' ALLEUX. 213
à laquelle le roi d'Angleterre se livre en Guyenne , on reconnaît avec surprise l'existence de petits alleutiers qui sont affranchis de la juridiction des seigneurs justiciers, aussi bien qu'ils le sont de leurs exigences fiscales. Ils sont leurs propres maîtres, dans la plénitude du terme*.
* « On trouve des alleux tellement libres , que leurs possesseurs ne se croient pas tenus de les faire connaître au roi , et refusent formellement de répondre aux questions qui leur soçt faites à cet égard. — « Joannes Marquesius requisitus si tenehat aliquid in allodium liberum, dixit sic, sed quod no luit exprimer e » (Manusc. de Wolfenb., no 262).
D'autres allodiaires déclarent qu'ils ne doivent rien au roi ni à personne qui vive. — « Tenent in allodium liberum sub dominio régis... ita quod nihil debent inde facere sibi nec alicui alii viventi. » (MS. de Wolf., n» 303).
Tandis que les uns sont soumis à la justice du roi, d'autres réclament contre le droit de juridiction ; car, ajoute l'un d'eux , quand je comparais en justice devant le roi, c'est par violence, comme lorsque je lui ai prêté le serment de fidélité. — « Nec debebat facere homagium nec sacramentum... dixit etiam quando stabitjuri coram preposito de Barssaco hoc facit per violentiam, item quod fecerat sacramentum fidelitatis » (MS. de Wolf., n» 147) (Martial et Jules Delpit, Notice d'un manuscrit de la bibliothèque de Wolfenbûttel , Notices et extraits des Manuscrits de la Bibliothèque du roi, T. XIV, 2« partie, p. 338).