‹ Les origines de l'ancienne France (volume 4)Chapitre 50 sur 125 · ASILE ET S AU VETE · texte numérisé non relu

ASILE ET S AU VETE

Mais l'espace occupé par l'aître n'est pas toujours suffisant pour créer un vrai centre de population1. Il faut que les privilèges dont il jouit soient étendus à un territoire plus vaste.

Ils le sont par l'autorité religieuse. Des prélats réunis en concile, l'archevêque ou les évêques du diocèse consacrent le lieu, posent solennellement des croix pour l'aborner, prononcent l'anathème contre tous les téméraires qui oseront l'enfreindre, que ce soit pour mettre la main

operi, vidit eum quidam de pagensibus, et accurrens ocius, nuntiavit Isaac, villas praeposito : erat enim pratum illud contiguum domui ejus. Intuitus autem Isaac armigerum falce gramen prati praecidentem, a longe excelsiori inclamat voce : « QuisDam es, o homo nefarie, qui contra fas temerator ingressus es sancti pratum Benedicti? egredere, pestifer, velocius, ne divina ultio celerius te disperdat. » Ille autem voces contemnens monentis, in haec ludicra prorupit verba : « Sanctus, ait, Benedictus hac vice hoc modicum mihi indulgebit facinus »...

Contemptor autem Benedicti patris... ut suis conjungeretur sociis, qui longiuscule jam aberant, equo calcaribus admisso, eos insequi conatur ; sed antequam de villa exiret, equus praeceps in terram cadens, collisa cervice, mortuus ruit. Eques, qui ei insidebat, et ipse labîtur; confractoque femore, ab humo, nisi aliorum ulnis sublevatus, surgere nequivit. Concurrente turba ad tamsubitamdiviniexaminisvindictam, et ipse Isaac adfuit, increpans miserum his verbis : « Nonne tibi dixeram , miserabilis, B. Benedictum suas injurias nequaquam diu dimittere inultas? Sed, quia mihi credere renuisti, ecce contritis membris jaces inutilis » (Raoul Tortaire, fin du xie siècle, Miracles de Saint Benoît, livr. VIII, chap. 17-18, p. 300-303).

1 Parfois il l'est, puisqu'on autorise les moines à y établir un bourg :

« Ego Avesgaudus fîlius Fulcaudi quicquid in ecclesia Sancti Simphoriani et Sancte Marie de Gonedrario habebam; medietatem... primitiarum... totumque cimeterium... In eodem autem cimiterio eisdem monachis licentiam faciendi burgum permisi, unde omnes redditus... libère habebunt, prêter teloneum tantummodo quod in vigilia festivitatis Sancti Simphoriani et in die crastina in foro meo reddetur... furnum quoque in ipso cimiterio, si voluerint facere faciant, de quo quicquid inde exierit habeant » (Car t. de Saint-Vincent du Mans, MS. fo 66, 1100).

sur les fugitifs qui s'y seront abrités, ou pour faire tort et nuisance aux hommes qui l'habiteront.

Ils le sont ensuite par les autorités séculières : princes et seigneurs renoncent à leurs droits de justice ou de souveraineté sur le lieu privilégié1, sanctionnent par des

1 La renonciation en règle rigoureuse devait être préalable, comme le montre notamment la charte suivante :

« Hanc concordiam prolocutus est domnus Ildebertus episcopus qui tune ad dedicationem ecclesie de Frumentariis perrexerat , quemque ab ipsâ dedicatîone revertentem rogaverunt monachi ut sibi cymiterium in quadam olca extra castrum de Basagers posita dedicaret. Qui respondit hoc fieri non posse nisi eadem olca ab omnibus consuetudinibus et ab omni vicaria libéra fier et. Quod monachi a Galebruno petentes impetraverunt. Predictam si quidem oleam ab omni consuetudine et vicaria liberam fore in perpetuum Galebrunus concessit, sicque prefatus episcopus inibi cymiterium consecravit » (Cart. de Saint-Vincent du Mans, MS. f° 184, 1097-1112).

Un principe général est formulé dans les coutumes de Bigorre, art. 7 : « Monasteria quibus salvitas consilio comitis et procerum terrœ jurata fuerit, capiatur; aliter minime, si a rectore monasterii judicio proponatur. » Des exemples caractéristiques de son application nous sont fournis par les deux chartes que voici :

« Ego Bernardus cornes... cognomento Tumapalerius notum fieri

volens hoc cunctis fîdelibus nostris monasterium S. Montis

liberum esse cupiens a potestate cunctorum principum laicorum et omnium hominum iniquorum, et nisi Deo et apostolis Petro et Paulo et loco domini non esse subjectum, adstantibus his nobilibus , videlicet Austindo archiepiscopo ac nepote nostro Centullo... qui cum aliis ex pluribus vassallis feci ut daretur ei et juraretur salvatio talis quam nullus deinceps mortalium sine magno detrimento auderet infringi vel violari. Juraverunt ergo monasterii salvationem cum omni honore suo acquisito vel acquirendo in circuitu et ubique, sive ecclesiis, sive terris, villis, silvis, aquis, pascuis majoris nostri. Ita in primis Ego Bernardus cornes deinceps G. et A. B. fîlii nostri G... et omnes quam plurimi Arminiaci meliores , ad ultimum vero juraverunt vicecomes Adhemarus Polesteomi cum filiis suis... Isti juraverunt nominatim splectum et peradventiam silvae quœ nominatur Barde ad omne opus Sancti Johannis monasterii S. Montis, intus et foris sedifficandi , sive domibus seu ponti seu clausuris igneis focis, seu in omnibus necessariis rébus ad praef. monast. pertinentibus. Hoc sacramentum et hoc placitum laudaverunt et obnixe affîrmave-

Page 1