CONDITION DE LA POPULATION URBAINE
ront de convertir leurs maisons en petites forteresses, et [l'un d'eux, le changeur Simon, fera élever une tour conti- !guë à la sienne. Malgré la défaite de la commune et la [sentence du roi ordonnant de démolir ces châtelets bourigeois, il faudra recourir à la vive force pour les jeter à 'bas1.
Le monastère est trop souvent, comme le châtelain, un maître tyrannique parce qu'il est omnipotent. Habitants du bourg, à plus forte raison habitants de V atrium2, paient jcher la sécurité qui leur est promise et les avantages péjcuniaires que l'établissement d'un marché et le concours ^d'étrangers leur procurent. Ils les paient de leur liberté, tlls sont obligés de subir toutes les conventions qu'on leur
1 « Dictum est ex sententia régis ut conspirationem et mutuam confœderationem quam fecerant , quoquo pacto fecissent penitus abjurarent... munitiones et antemuralia domorum dato termine* ad festum :usque S. Andreœ diruerent.
« Peractis autem Dom. nativ. Kalendis vocavit eos abbas, monuitque jut juxta compositionem pacis quod needum fecerant perficerent, de ïdwuendis munitionibus domorum... Mittebantur autem fréquenter abbati epistolœ precatorise a principibus regionis, maximè pro Si- (mone... parceret domui illius, quae utique causa erat et initium maloirum. Unde et ipse impius Simon... suadentem abbatem ut prœcipitaret quod malè aedificaverat contemsit addiditque contumeliam contemptui et œdificavit propugnacula et munitionem incœptœ turris : » (Adde p. 533, col. 2 : « egressi sunt quidam de fratribus armatae cum pueris juventutis et fregerunt tabulam impii Simonis et vestibulum domûs ipsius quae contra jus ob contumeliam contradicentium Fratrum œdificaverat, et de conspiratione factionis confîsus hactenus contra vo- ,tum Ecclesiœ obtinuerat).
Abbas .. accersivit agrestem multitudinem de possessionibus monasterii et misit eos et quosdam de fratribus in domum impii Simonis, (prœcipitaveruntque funditus antemuralia ipsius, propugnacula etturrim, sedente ipso Simone ad ignem in ipsa domo, cum uxore et li-
beris suis. Quod videntes caeteri timuerunt valde , dederuntque
obsides pro evertendis munitionibus infra constitutum tempus. » (Hugues de Poitiers, Hist. de Vëzelay, Dachery, Spicilegium, II, p. 534, m, 2; 535, col. i).
2 Voici un règlement pour les hommes établis à demeure dans un f.itrium :
dicte, de payer tous les droits qu'on exige d'eux. Le couvent ne dispose-t-il pas d'une arme offensive et défensive aussi redoutable, plus redoutable encore que le château, l'excommunication appuyée sur la puissance spirituelle et temporelle de l'Eglise tout entière?
Un fait demeure donc constant : L'arbitraire était à la base des relations entre la population urbaine et les seigneurs tant ecclésiastiques que laïques. Leur toute-puissance l'engendrait. Et voilà, en effet, ce que confirme la définition tant citée de la commune par Guibert de Nogent1.
La résistance collective des habitants d'une ville et leur organisation corporative était plus faible à propor-
« Ego frater Hugo... assensu et consilio fratrum nostrorum, intra ambitum atrii quocl a meridiana plaga ecclesiam B1 Amandi cîngit quibusdam hominibus nostris mansiones XL pedum spatio porrectas habere concessimus , sub ea conditione ut manentes in eis censura sibi assignatum atque prescriptum singulis annis in festivitate Sancti Remigii custodi ecclesie persotvant.
Porro quando quovis manentium decedente redimenda erit decedentis mansio, singulis denariis qui pro censu solvuntur XII denarii ad redenptionem supputabuntur, et ita nec quisque addetur nec minuetur.
Investituras quse fîeri soient in redenptione aut venditione sive emptione nichilominus emendationes pro forisfactis intra atrium commissis solus ecclesie custos habebit; prepositus vero monasterii sive ministerialis ville nichil inde sibi vendicabit.
Statutum est etiam et firma ratione sancitum ut in ea mansionum parte que ecclesiam respicit et muro conjungitur nec appenditia muro inherentia faciant, neque egressum vel exitum aut quanlibet fenestram faciant, nisi forte ad hoc ut si nécessitas ingruerit utensilia domus versus ecclesiam intra atrium ultra murum proiciant. Sordes vero sive quisquilias domorum nequaquam aliquociens ibidem proicient. » {Ccîrtul. de Saint-Amand, MS. I, fos 97-98, xi-xne s.).
1 « Sic se habet ut capite censi omnes solitum servitutis debitum dominis semel in anno solvant, et si quid contra jura deliquerinb pensione legali emendent. Caeterae censunm exactiones, quœ servis infligi soient, omnimodis vacent. » {De vitâ sud, III, cap. 7; Migne, t. 156, col. 922).