‹ Les préliminaires de la guerre de cent ans. La papauté, la France et l'Angleterre (1328-1342)Chapitre 218 sur 229 · Public Record Office, Roman Rolls, 140, nicnd^rane · texte numérisé non relu

Public Record Office, Roman Rolls, 140, nicnd^rane

et conlinuatis instanciis dicto predecessori fecisti humiliter siipplicari quod pro celeriori terre predicte succursu passagium générale indicere dignaretur, dictusque predecessor hujusmodi laudahilem intentionem tuam et ferventem compassioiiis affectum, quem habcbas ad statum miserabilem dicte terre, inultipliciter commendans in DomiiKi, sibi agens laudes et gratias quod dignalus fuerat tara pium lani(|ue salubre propositum regiis precordiis inspirare, cupicnsque hujusuiodi sanctum negocium per te sumendum, Deo' cujus causa gerilur sufï'ragante,felicibus prosperari successibus et votivis prodcere incrementis, super hiis cum eisdem fratribus suis, matura et diligenti deliberatione prehabita, tuis in bac parte piis alTectibus annuens, tuis supplicationibus inclinatus, ad honorem Dei omnipotentis, exaltationem et dilatationem catholice fidei et profectum cunctorum fidelium, recuperationem terre, ac exterminium bostium predictorum, eisdem nunciis et procuratoribus necnon prelatorum tuuc in Romana Curia existencium et aliorum fidelium multitudine copiosa presentibus auctoritate apostolica de dictorum fratrum consilio ad dictam terram duxit générale passagium indicendum, teque ipsius passagii et totius exercitus christiani qui transfretaret in illo reclorem constituit et capitaneum generalem. Quibus peractis dicti procuratores et nuncii per tuas patentes lifteras coram dicto predecessore et eisdem fratribus sancte Romane ecclesie cardinalibus per eos exhibitas sufficiens et spéciale ad hoc mandatum habentes in ejusdem predecessoris et fratrum aliorumque predictorum presencia dictum passagium, ut preferlur, indictum nomine tuo illico et capitaneatum ac rectoriam illius et dicti exercitus acceptarunt et etiam assumpserunt ac in animam tuam etiam, prout ex eodem mandato poterant, tactis sacrosanctis euvangeliis, juraveruntquod tu in kalendis augusli proxime venturi in anno domini Millesimo Trecentesimo ïricesimosexto quas tam tibi quam ceteris crucesignatis et crucesignandis idem predecessor pro termine ad transfretandum in dicto passagio assignavit, arriperes iter ejusdem passagii illudque prosequeris realiter et personaliter, justo ac legitimo impedimenlo cessante, prout in litteris predecessoris ejusdem super premissis confectis plenius continelur. Postque, ut dictum passagium générale per le et fidèles alios, summotis impedimentis quibuslibet, posset commodius perfici et impleri, solemnes ambassiatores et nuncios spéciales magne auctorilatis vires, quorum aliqui etiam episcopali dignilate fulgebant, ad diversa régna videlicet Apulie et Sicilie, Anglie, Castelle et Aragonie, civitatem quoque Janue et nonnulla alia civitates, terras et loca laudabiliter et provide destinasti, eis pium propositum tuum hujusmodi super dicto passagio exprimendo eosque inducendo ut, cum dictum passagium cum universali Christianorum concordia esset féliciter prosequendum, per viam pacis vel concordie seu treugarum omnes a guerris et hostilitatibus abstinerent ut dictum passagium, cessantibus guerrarum commotionibus et bellorum inter Christiane fidei professores, posset favente Deo adversus hostes crucis commodius et facilius prosperari, ex quibus, hoste humani generis pacis emulo et incentore nequicie procurante, parvus vel nuUus profectus concordie resultaret. Nam, sicut evidencia facti docet, Anglia et

Scocia invicem dissident, periculosus etiam et guerris non vacuus est status Germanie, periculosus status similiter Tuscie et etiam Lombardie, periculosiox" Apuiie et Sicilie, guerra vigente gravi et quasi continua intereas, ut de nonnuUis aliis latentibusodiis adversus te regnumque tuum, que, ut verisimiliter creditur, si per te liujusmodi passagium in prefato termine assumi contingeret, prodirent in publicum, taceamus. Ex quibus siquidem dissensionibus, guerris et odiis regnantium et regnorum aliorumque principum ac multarum provinciarum, civitatum et populi Christiani, multum procul dubio potencie Christianitatis detrahitur, multum hostium fidei audacia roboratur, multum insuper predicto passagio generali fortitudinis roboris et potestatis adMJmitur, multumque vires ipsius procul dubio minorantur. Nam sicut concordia parve res crescunt, ita discordia maxime dilabuntur. Super quibus etiam cum fratribus nostris et quampluribus de consiliariis tuis magne discretionis magnique status et consilii viris fréquentes discussiones et delibei'ationes habuimus et visum est nobis et eis quod dolenter referimus, propter predictas et plures alias racionabiles causas, quas presentibus subticemus, quod in dicto termino proximarum futurarum kalendarum augusti summe periculosum, immo quodammodo impossihile, tibi reddetur iler assumere ad inchoandum, prosequendum et continuandum passagium memoratum. Quod si assumeres et propter premissas Christianitatis discordias continuare et prosequi féliciter non valeres, quid de tanto principe diceretur! Nonne Agareni nobis, tibi, totique populo Christiano turpiter insultarent, dicentes : ecce Ghristianorum princeps magnificus; cepit, et non perfecit terrere nos, venit et revertitur terrilus et confusus? Absit tantus rubor a facie populi Christiani! Absit tan ta confusio, ut passagium terre sancte, tantis retrotemporibus prorogatum, nunc animose et audacibus animis sumptum, ut creditur, propter ineptitudinem immo instantis temporis egritudinem sic periculose procédât, quinimmo meliorum et prosperiorum successuum expectatis et obtentis auspiciis felices triumphorum eventus et virtuosos exitus sorciatur. Eapropter elegimus fore consultius dictum adhuc passagium ultra dictum terminum differendum et aliud tempus commodius, quod concédât Altissimus, expectandum. Licet igitur justa et légitima impedimenta hujusmodi a predicto passaggio in dicto termino te ex[clusent, tamen, ut ora iniqua loquentium et predictas causas ignorantium obstruantur, super hujusmodi juramento nomine tuo ac pro te per dictos procuratores et nunciosprestito, necnon super votoseupromissione, si quod seu siquam emisisti, quod iter arriperes in termino prelibato passagii generalis illudque deinde realiter et personaliter ])rosequereris, ut hujusmodi iter dicti passagii in sepefato termino arripere et prosequi minime tenearis, nec propter hoc aliqua perjurii seu inconstancie possis nota respergi, tecum auctoritate apostolica tenore presentium dispensamus. Hortamur autem celsitudinem tuam, fdi, quod propter gratiam dispenssationis hujusmodi, quam ex predictis et aliis causis rationabilibus fecimus, a solicitudine et preparalione dicti passagii et eorum, que necessaria sunt ad illud, aliijuatenus non tepescas, sed pocius tediiigentiorem exhibeasad omnem apparatum necessarium predicto passagio pre manibus coaptandum, ut tanto robustius et potencius hu-

PIÈCES .TLSTIFICATIVKS 4i3

jusmodi negotium assuinere et prosequi valeas , quanto ex causis predictis magnituJini tue inagis de tenipoie indulgetur. Propter hoc autem ordinationibus per eundem predecessorein noslrum super dicto negotio factis quo ad alla non intendiraus in aliquo derogare. Nulli ergo etc. Si quis autem etc. Datum Avinione, III Idus marcii, pontificatus nost^i anno secundo.

En marge : Ista littera fuit cliipplicata sub eadem data, summoia clausula hortamur auf.etn, usque ad clausam : proptcr hoc autem: in qua iicc in aliquo alio fuit aliquid immutatwn* .

Westminster, 5 mai 1330.

Edouard III charge son procureur André de Ufford de terminer le dilférend franco-anglais avec les commissaires du roi de France.

Edwardus, Dci qratia, rex Anglie, dominuîi Hibernie, et dux Aquitanie, presidentibus curie sue, et omnibus terrarum suarum gubernaiorihus, soiescal lis, justiciariis ballivis, ministris, et procuratoribus, causas suas regentibus, in curia Francie et alibi, coram Francie régis commissariis quibuscunque, ac ceteris omnibus ftdeUhus suis de regno suo et aliis terris dominio sua subjectis, ad quos présentes littere pervenerint, salutem. Cum assignaverimus dilectum clericum nostrum, magistrum Andream de Ufford, ad ofticium procuratoris et nuncii ac prosecutoris et defensoris jurisnostri etnostrorum in omnibus processibus inter nos et nostros, et Francorum regem et suos, in curia Francie et alibi, coram commissariis quibuscunque pendentibus indecisis, super terris acjuribus, libertatibus et consuetudinibus nostris etnostrorum, tam in parlibus ducalus nostri Aquitanie quam terre Scocie et insularum in mari Anglico existentium et omnium aliaiumterrarum dominio nostrosubjectarum,etad alia facienda que in aliis litteris nostris plenius continenlur, vobis mandamus quod, quociens per dictum clericum nostrum vel alium ex parte sua pro consilio etauxilio sibi prestandis in premissis fueritis requisiti, sibi consilio et auxiliodiligenterassistatis in omnibus que ad juris nostri et nostrorum defensionem in premissis poterunt pertinere. Et vos procuratores nostri predicti jura nostra hereditaria, que sub pacibus et concordiis inter nos et anlecessores nostros et Francie regem et suos quondam et nuper initis poterunt comprehendi, et ad cognicionem prelatorum et nobilium per nos ad hujusmodi paces et concordias conservandas et complendas nuper assignatorum, aliqualiter pertinere in judicium curie Francie seu commissariorum aut aliorum ministrorum Francie régis predicti, agendo, defendendo, supplicando, querelando, appellando, vel submittendonon ponatissine dicti clerici nostri consilio etassensu, set ipsum super statu omniumcausarumetnegocioruni nostrorum, quorum regimini intenditis, locis quibuscunque et super securiori via procedendi ad juris nostri defensionem in eisdem in scriptis infor-

1. Archives V^ticanes, Secrètes Benoît XII ; Ecr/. loi., n" XXXVIIIl, f" xi recto.

4l4 LA PAPAUTÉ, LA FRANCE ET L ANGLETERRE

métis, etquilibetvestrum informel, alterius presencia non expectata. In cujus rei testimonium bas li Itéras noslras fieri fecimus patentes.

hatum apud Westmonasterium, quinte die maii, anno domini millésime tricentesime tricesime sexto, regni vere nostri décime <.

Au Loavre, 2(5 décembre 1336.

Philippe VI de Valois, par l'entremise du sénéchal anglais de Gascojjne, somme Edouard III, son vassal, de lai livrer Robert dWrtois.

Philippe, por la grâce de Dieu, roy de France, au senechal de Guacogne pour nostre très chier et amé cusin le roy d'Anglaterre, o asson lieutenant .sa/wL Autraffoy et picea avions escrit a nostre dit cusin par nos autres lettres, quenos avions ente[njdu que vos messatges, que nos avions ordené a aler deverli avec ses derriens messatges qui devers nous vinrent, et par pluseurs autres persoines creables, qui il tenoitavec liet en sacompaignie Robbert d'Artois, cbavalier, nostre anemi mortel et banni de nostre reaume, donz nous nous maraviellions moult. Et li prions par nos dictes lettres qu'il nos en feist savoir la certaineté sur ce, et avec ce que il s'en tenist si guarni que ce sur la responce que il nous feroit, sur ce nous li voulions aucune chouse requérir que touchast la personne du dit Robbert, il peust accomplir que ce nous l'en requérions, et que tant au fait que nos qui vos reputons bien tenu a li ylTussions de plus tenu, si come toutes ces choses son plus a plain contenues en nous dictes lettres, de queles nous n'avons eu encore point de response de li : si en sommes tant maravilhiez, et mesmementplus de ce que il tient ainssi le dit Robbert que il soetestre nostre enemi mortel, et que nous avonz et devons avoir moult contre cuer par pluseurs chouses vrayes. Essi soet que il est banni de nostre royaume et n'en sommes mie merveilhetz cens cbouse ; quar il soyt cément il est tenu a nous tant pour la prechaneuté de lingnage, come por se que il est nos hemslitges et per de France et nos doit foy et loyauté en ce cas, e encore le prions nous a présent par autres letres, si acertes come plus poons que sur ce ces chouses il nous face savoir sa volonté a plain, et avec ce que le dit Robbert, qui est nostre enami mortel, et doit por ce estre le sien par rayson, il envee devers nous el tel lieu, en nostre royaume, et si sceur que nos y puissons envoer de nouz gens, qui le puissent recevoir et amener devers nos sens poynt de demeure et que tant en face que il nous doye estre agraable et que de plus nous syons tenu a li, et avec ce que il nous vuille acertaner du temps et du lieu qu'il le nos volia envoyer par ces letres o per le message qui porte nous letres; et por ce que nous ne sommes mie tenu de li requere ne sommer hors de nostre reyaume, se il ne nos plait, et nos savons que voz tenet son lieu par deçà, par ce vos requérons et comandons acertes, si come plus poons, que tout ce vos le signifiiez senz delay et nos en faites savoir ce que il et vos en vourez fayre, et l'avises senz demeure du bien que s'en puet ensevir se il acomplist nostre présente requeste, et du péril domage

1. Public Record Ofûce, Ancient Correspondence, vol. XXXVll, n° 13".

et disencion que seii pourioyenl ensevir, se il'ne le complissoit, et a celle fin que il en soit plus avertit, et por le bien que nos li vorrons, esci'isons nous a li et avons si comme vos poetz assez concevoir et veoir. Ne nous ne savons ors de nostre royaume roy ne i)rince, tant nos soit estrange, et qui ne nous soit tant tenu par lignage et autramen nostre dit cosin nous es tenuz, que volentier ne le nos e[n]voiast, si nos le requirions aussi corne nous l'emprions, por quoy soyet dilegent de tost ce signiffier a nostre dit cosin, en la meillieur manere que vos pouret ce fayre a nostre entencion et de nos certiffier de sa volonté avec la vostre, comme ci dessus est dit, et croel sur ce a nous amez et féaux chevaliers et consselhers le sengneur d'Arqueri et le Gualay de la Baune, maistre de noz arbalestriers et a chascun d'eus li quel ou li uns d'euz vos diront nostre entencion, sur ce chose plus a plain.

Donné a Paris en nostre hostel du Leuvre le xxvi" jorn de décembre l'an de grâce mil CGC XXX six ^.

Par le roy en son consselh.

Barrière.

Avignon, 20 juillet 1337.

Benoît XII défend à Edouard III de s'allier à l'empereur Louis de Bavière excommunié.

Carissimo in Christo filio Edioardo régi Anglie illmtri. Processus principum, qui sub timoré Domini et vehiculo ordinate justitie diriguntur, soient prosperis coruscare successibus et exitus sortiri felices. Aditus enim eis prestatur ad bonum, cumavia rectitudinis non oberrant, sed constantie ac virtutis firmamento subnixi proficiunt prospère, regnantque securi. Sane, inter alios principes orbis terre, inclite memorie progenitores tui reges Anglie, velut catholici principes, per rectitudinis et devotionis semitas ambulantes, sacrosanctam Romanam ecclesiam tanquam matrem precipuam, ut peculiares ejus alumpni et filii, in plenitudine devotionis et tidei coluerunt, quorum clara et devota vestigia te, qui eorum hères et successor existis origine atque regno, decet cum integritate mentis et exhibitione insig[njium operum immitari, non declinando in devium, sed alienatos et devios ab ejusdem matris uberibus plenis studiis evitando, cum non deceat serenitatem regiam alienis maculari contagiis, nec sue claritatis splendorem cujuspiam nebuloso consortio obfuscare. Non enim tuum preterire potuerunt auditum excessus dudum per nobilem virum Ludovicum de Bavaria olim, ut dicitur, discorditer in Romanum regem electum, adversus Deum et Romanam ecclesiam ac felicis recordationis Joliannem papam XXII, predecessorem nostrum, per coacervationem multiplicium etatrocium ofTensarum nequiter perpetrati, quos velut totimundo notorios non omnes recensere presentibus, quia nimium longum esset, sed paucos de multis brevi quodam epilego previdimus referendos. Ipse enim, contra processus predecessoris ejusdem et prohibitiones ipsius, de fratium suorum sancte Romane ecclesie cardinalium consilio factos

Page 1