RENONCIATION JURÉE
a) Quelle est la portée de sa validité ?
Elle doit être intégralement observée (« omnino servari debebit ») (2).
(1) Natam (2€ limit) : « « Secundo limita hanc decre. non habere locum in judaeo vel haeretico renunciante jurante, quia in eis non cadunt ista sacramentalia... Quidam Bonaventura... dixit quod juramentum debet servari propter dispendium salutis aeternae... unde solum ad evitandum tale dispendium salutis emanaverit haec decisio, quae ratio cessat in juc aeo vel haeretico, cum sint perditi... Hinc dicitur, quod non arctantur constitutionibus canonicis, quia foris sunt. »
Benedicti (n° 289) donne la même solution en termes identiques.
Covarruvias (Opera, tome I, page 310) : «... quasi secus sit in juramento per infidelem praestito falsi numinis intercessione et testimonio (Natam, n. 14, Bened. n. 289), Baldus in c. 1, paragr; item sacram, col. 3. Decius in d. 1. pact. dot. C. de coll. 12 loquuntur in judaeis jurantibus. »
(21 Johannes Andreae (glossa) : « Resp. Rom. Pont. quod ex quo ipsa juravit nunquam venire contra istud pactum, et juramentum suum non est contra bonos mores, nec illicitum, quia potest servari sine interitu salutis aeternae, ipsa tenetur illud juramentum servare... Not. insuper, quod juramentum praestitum super tali pacto, non est illicitum, ideo est servandum. »
Guy de Bayse (op. cit.) avait déjà fait remarquer que certains pactes sont prohibés à cause de leur caractère honteux, ce qui enlève toute efficacité au serment; mais que ce n’était pas le cas ici. Il note aussi qu’on s’est -décidé à suivre l’avis de Placentin, contre celui d’'Accurse : « Hic approbatur sententia Plac. et confunditur sententiàa Accur. quam posuit in prae. L. C. de colla. 1. « pactum », ubi notat contrarium ejus, quod hic
-dicitur, et hoc per 1. G. de lege « non dubium » et facit pro sententia Plac. quod qua ratione contra leges tenet contractus puberis, si juravit, qui alias non teneret, ut C. si adver, ven. «auth, sacramenta », eadem ratione tenere debet pactum sicut juramentum, et idem in similibus. »
Johannes Andreae (glossa) : «... Et sciendum secundum Archid. quod. ponderari debet verbum, omnino, hic positum : nam excludit dispensationem : ita quod filia non potest habere relaxationem ab episcopo. »
puis constate, lui aussi, qu’on s’est rallié à l’opinion de Placentin, en termes très voisins de ceux de l’Archidiacre.
… Baldus (In sextum Commentaria, 1. VI, tit. 20, loi II, folio 49, par. 1 et ss.) : « .… Solu. aut est juratum, et tunc pactum est servandum, ut hic. et ista fuit opinio Plac. antequam illud c. esset in rerum natura, sed gl. dicitur quod de jure civili est reprobatum pactum et juramentum, ergo neutrum tenet... » à
..Benedieti (n° 263) : «.. nec potest filia a successione cum juramento exclusa petere jaramenti relaxationem propter verbum, omnino, positum in d. c. quamvis et verbum, inviolabiliter, positum in dicta Auth. sacra-
Et la signification, la portée de cette phrase est considérable : si le juge laïque se refuse à valider la renonciation jurée, il peut y être contraint par l’autorité ecclésiastique (1).
menta puberum. c. si adversus vendi. et ita consuluit Pe. de Anch. consi CCCGXXXIIII incip... alias si absolutio peti posset, juramentum non
serviret nisi de vento. » et n° 247 : «.. filia... a paterna successione perpetuo excluditur propter juramentum. » . HÉR s Es Natam (Repetitio ce. quamvis, Vis omnino servari }) : « No ex tex. ibi
omnino servari, quod juramentum, de quo hic, omnino est servandum, etiam si mulieri aliunde succurri non possit. Absolutio peti non potest a juramento in casu C. quamvis, (quia) :
a) verbum omnino est praecisum :
b) dictio nullo modo tollit potestatem dispensandi ;
c) verba sunt intelligenda cum effectu ;
d) si posset peti absolutio; de modico serviet nobis haec decre. et quasi frustra occuparet membranas contra c. si romanorum 19. dist. et 4. 2.6. communia de leg. c. commissa. de elec. eod. lib.
e) si Papa voluisset absolutionem peti posse, illud expressisset :
f) quinto facit text. in d. aucten. sacramenta in vers. inviolabiliter observari. »
Sauf, bien entendu, en cas de lésion énorme,
Guterius (op. cit. VIS omnino servari debebit) : «... filia ullo modo admitti poterit propter renunciationem... et etiam probatur in his verbis.…. omnino servari debebit. »
Lies Romanistes se rallièrent à cette manière de voir :
Bartole (loc. cit.) : « Pactum, quod filia dote contenta non succedat, non valet, sed succedit, et confert dotem. h. d. Quaerit glo. utrum istud confirmetur juramento ? Quidam, quod sic. Glo. contra per l. non dubium. sup. de legib. Veritas est, quod juramento confirmatur ut in c. quamvis, extra, de pac. lib. 6... »
Alriat (loc. cit.), Cujas (tome X, Appendice, Notae in lib. VI, Cod. Justiniani, De collationibus, titre XX, loi 3 : «..… Juris auctoritate improbatur... Hodie tamen rata est haec conventio, si jurejurandossit firmata, cap. quamvis de pact. in 6 Decret. Probata est et illa conventio, de qua lib. 2. Feud. tit. 26. par. filii, et tit. 29. »
Doneau (loc. cit.) où un renvoi nous annonce en outre : « Sententia quam hic oppugnant Donellus firmissimo nititur fundamento, videlicet, jure pontificio, Cap. Quamwis 2 de pact in 6. praeterea validis rationum momentis sustinetur ; et communi Theologorum, et juris Pontificii et civilis interpretum consensu probatur. » Ë
(1) Guy de Bayse (eod. loco) : « si hoc facere recusaret, ad hoc per judicem ec. compellatur:.. » : fe ï J. Andreae (eod. loco) : « .… Et compelli debebunt per censuram eccle-
siasticam judices seculares ad hoc jus canonicum observandum : per praedictam decretalem, licet ad idem de sententia excommunicationis decernimus. »
P. de Ancharano (Commentaires, titre de pactis, cap. II, folio 442) : «.….Quarto no: quod Papa inter laicos statuit hoc cap. servari ; et sic disponit inter homines non subjectos suae jurisdictioni, contra c. novit. de judi et c. licet ex suscepto. de fo. comp. Sol. dic quod istud contingit ratione juramenti quod praestitum in contractu facit laicos de foro ecclesiastico... Item lex succumbit canoni in casibus in quibus lex favet
Ge droit qui peut paraïtre exorbitant, accordé à l'Eglise sur le juge séculier, était unanimement admis au Moyen-Age, en matière de serment, tout au moins. Il reposait sur deux axiomes (1):
a) La puissance séculière étant considérée comme inférieure à la puissance spirituelle, ne pouvait anéantir ce que celle-ci avait établi :
b) Lorsque la puissance ecclésiastique statuait afin d’obvier au péril des âmes, la règle ainsi fixée s'imposait même aux juridictions séculières, et corrigeait la loi civile. Enfin, ajoutait-on, le droit séculier ne pouvait enlever ni à Dieu ni au sous-bénéficiaire le droit qui lui était acquis par le serment.
Pour faire observer ses commandements, l'Eglise ne disposait d’ailleurs que de peines spirituelles, telles que l’excom-
pacto, sicut in casu nostro, in quo quis incurreret peccatum propter non observantiam juramenti : quod potest servari sine dispendio.. »
Naiam Astensis (eod. loc.) : « ...Sed cum hic agatur periculum peccati etiam in foro civili, servanda erit haec decre... » et plus loin : « Papa potest statuere et ligare laicos in his quae spectant ad forum ecclesiasticum... juramentum accumulat forum foro... judex ecclesiasticus potest laicum agere ad observantiam juramenti. »
Benedicti (n° 247) : « .… standum est d. cap. quamvis, etiam in foro seculari, cum agatur de periculo perjurii... » et n° 270 : « ...super observantia talis juramenti manus regia seu judices regii et seculares possunt adiri... et sicut secularis cogit jurantem ad servandum juramentum lici- TU. 0:
Covarruvias (loc. cit.) : « .. Haec eadem constitutio in eisdem verbis palam ostendit non tantum has conventiones juratas servandas fore apud judices Pontificios, et Ecclesiasticos, sed apud judices laicos, et seculares. »
Guterius (verbo « Improbet ») : « Ultimo est notandum quod dispositio hujus textus est servanda etiam per judices secuülares laïicos, per tex. in c. licet de jurejurando liber 6 et ita tenet glossa in hoc capite quamwvis pactum in verbo : « servari debebit » ad fi. dicens quod judices seculares compelli possunt per censuras ecclesiasticas ad observantiam hujus textus. Cujus ratio est, quia cum simus in Concernentibus peccatum, jus compelli possu t per ce suras ecclesiasticas ad observantiam hujus textus. Cujus ratio est, quia cum simus in concernentibus peccatum, jus tanonicum est servandum, etiam in foro civili, et per judices laicos, ut in c. fin. et ibi glo. et D. D. de praescrip. et ita hanc opinionem in terminis nostri textus tenet Georgius Natam in repet. hujus textus. nu. 10 et Guiliel Benedict. in rep. c. Raynutius. de testamen. verbo duas habens filias, nume. 247, fol. 38, in 1. parte... »
(1) Esmein, ouvrage cité.
munication. Ne régnant que sur le monde des âmes, elle n'avait pas de territoire, comme disaient nos anciens auteurs. L'autorité religieuse ne se réservait nullement, au surplus, le privilège de compétence en matière de serment. Les juges laïques pouvaient connaître de ce mode de contracter, mais ils étaient forcés, au besoin par la censure, de le faire observer
et de punir les parjures.
Le règne de l'Eglise s’étendait souverainement sur cette
matière.
B) Quelles sont les conditions nécessaires à la validité de la renonciation jurée ?
A) Liberté du « jurans ». Il n’est pas douteux que le serment extorqué par contrainte ne soit nul, conformément au droit commun (4). Le canon « quamvis » le dit expressément : «nec vi nec dolo praestitum juramentum ». Mais trois points ont attiré l’attention de la doctrine en notre matière:
1) Quels sont les caractères de la nullité du serment prêté
(1) Guy de Bayse (ibidem loco) : «... quia juramentum non dicitur esse vinculum iniquitatis... »
J. Andreae (glossa) : « An juramentum per metum extortum obliget, dic ut not. Jo. 22, qu. 4. inter caetera et 15: qu. 6. auctoritatem et Ber. supra de jurejurando. si vero et supra. quod metus. cau. Abbas. Ista littera et supra de jurej. cum contingat et in e. li, e. ti. licet. faciunt pro illa opinione quod non obliget. »
Voici ce que dit le canon « Quum contingat » (C. jur. canon. t. II, Decretales, liber II, tit. XXIV, De jurejur., cap. XX VIII) : «... mulieres ipsae servare debent hujusmodi juramenta, sine vi et dolo, sponte ac pro fide praestita, quum in alterius praejudicium non redundent, nec observata vergant in dispendium salutis aeternae. » :
Covarruvias (Opera, tome I, page 310) : « Constat ex hoc c. et similibus, potissimum ex ©. cum contingat juramentum non habere hanc vim confirmandi conventiones jure civili prohibitas, si per metum praestitum fuerit. Ita equidem omnium consensu receptum est, adeo, ut cum alioqui juramentum metu praestitum obliget, donec absolutio ab eo data fuerit, c. verum. ubi est hac de re communis opinio, de jurejur. attamen si juramentum metu praestitum accedat contractui jure civili prohibito, quique ad ejus vim et valorem indiget necessario religione juramenti : nulla est tunc absolutio necessaria ad agendum contra contractum, secundum Panorm. in dict. c. cum contingat. 2 colum.. »
Guterius (Vis « si tamen juramento non vi nec dolo »).