‹ Les Renonciations à Succession Future dans l'Ancien Droit FrançaisChapitre 27 sur 45 · EFFETS DE LA RENONCIATION JURÉE · texte numérisé non relu

EFFETS DE LA RENONCIATION JURÉE

A) L'effet de la renonciation est d’écarter la fille seulement de la succession paternelle ; car le canon « Quamwis » a soin de préciser que cé pacte fait entre la fille et le père n’a d’effet que relativement aux biens de celui-ci (« nullum ad bona palerna regressum haberet »),

Mais il y a lieu de faire une remarque importante : là renonciation ne s'applique qu'à la succession « ab intestat ». Elle ne saurait nuire à la succession testamentaire (1).

la renonciation un « forfait » entre le père et sa fille, a poussé à écarter la nullité de la renonciation pour cause de lésion. Ci. Bacquet (tome I, chapitre XXII, paragr, 14) : «., Auquel cas d’incertitude le mineur ne peut estre restitué, encore qu il y ait lésion de plus que d’outre moitié de juste prix. »

(1) Baldus (32 question) : « Tertio quaero, utrum per talem renunciationem prohibeatur succedere ex testamento patris, et dic quod non. stipulatio hoc modo alias impediretur testamentum patris, quod est absurdum. »

Natam (17 limitat.) : « Pactum juratum de non succedendo excludit. solum a causa intestati, non testati (non obstante juramento posset ex testamento succedere... Ex quibus stat clara conclusio, quod pactum de non succedendo juramento firmatum non impedit successionem ex testamento... »

Benedicti (n° 286) : « Et primo fallit in filia, quae post renuntiationem juratam fuit in testamento patris haeres instituta : quia non obstante tali juramento poterit ex testamento succedere : quia dicta renuntiatio quamwis jurato solum ipsam excludit a succedendo patri ab intestato, non autem ex testamento. Ita dicit Bald. in d. 1. eum archimedoram. C. ut in pos. dega. et in d. 1. pactum. in III. 9 C. de pactis. et Imo. et Ludo. in d, |, qui superstitis. et Bald. in 1. si C. de pactis. versi. venio ad regulam.»

Decisiones Capellae Tholosanae (quaestio CCCCLVIT, paragr. 1) : « Item fuit quaesitum ; filia vivente patre juxta formam c. quamvis pactum. de pact. li. 6. renunciavit suecessioni bonorum ejusdem, deinde pater decessit ab intestato, nunquid dicta filia cum aliis fratribus poterit venire ad successionem paternam ? Conclusum fuit, quod licet filia non obstante tali renunciatione possit succedere ex testamento : non tamen ab intestato, q. secundum Bart. in 1. fi. C. de pac. filia non potest renunciare succes-

sioni ex testamento : alias impediretur testamentum patris.., » C’est l'opinion de Baldus précitée.

Guterius (2° limitation) : « Secunda principalis limitatio ad nostrum

textum est, quotiescunque pater ipse, eujus haereditati et successioni filia renunciavit cum juramento, aliquid reliquit in festamento ipsi filiae vel jure legati, vel jure institutionis, quia optimo jure poterit fa haec relictum consequi non obstante tradictione fratrum.., » 6 La fille redevient suecessible, même si elle a renoncé à la succession testamentaire (Guterius, ib. loc. : « Quod procedit eadem ratione, etiam

Le père reste libre d’instituer sa fille dans un acte de dernière volonté.

a) De bonne heure s’est posée la question de savoir si et comment on peut renoncer à la succession maternelle.

Certaines coutumes du Midi ne font pas la distinction entre la succession paternelle et la succession maternelle (1).

Pourquoi le canon « Quamvis » ne la prévoit-il pas ? Peutêtre parce que, d'ordinaire, la femme apporte et garde en propre peu de choses et pas d'immeubles auxquels surtout la renonciation serait intéressante et parce que c’est rarement la mère qui dote.

Ajoutons à cela que le droit romain renaissant est peu favorable à la capacité contractuelle de la femme (2).

Puis, lorsque la pratique se développe dans les pays coutumiers où l'autonomie de la femme est plus développée, on repousse, malgré le silence du canon « Quamvis », cette différence entre père et mère, en exigeant de la renonciation aux biens de la mère les mêmes conditions que de celles du père, notamment que la mère ait doté {3). La dot paternelle ne peut cependant suffire à justifier les deux renonciations (4).

si filia renunciavit successioni ex testamento » qui rapporte l’opinion conforme de Baldus, Jason et autres).

Voir aussi Guy Pape (Decisiones, quaestio DXCIX) : «.. Bed si talis filia, quae quittavit bona paterna, instituatur vel substituatur per partem, nunquid poterit succedere non obstante quittantia cum juramento? Dic quod sic... » et Catellan (Arrêts, tome I, chap. XXI, page 292).

(1) Coutume de Montpellier de 1204 (Giraud, Essai, tome I, page 67) : «.. Pactiones... quas puellae faciunt patri et matri... de bonis suis... »

(2) Petrus de Ancharano (+ 1415) rejette encore la renonciation maternelle (Consilium XXXIX, folio 17) : «.. Infero quo ad hereditatem maternam, ex cujus bonis nihil percipit, non videtur valere renunciatio etiam juramento vallata. q. d. c. quamwvis veniens ad correctionem juris

civilis in hoc casu non loquitur... »

© (3) Favre (Decas XIV, error Il) : « Nulla est renunciatio illa, qua filia accepta a patre dote renunciavit maternae successioni, si nihil a matre acceperit. »

(4) Favre (Codex, tome II, livre V, titre IX, Déf. X) : « Renunciatio futurum successionum simpliciter et indistincte facta per filiam, cui nubenti dos a patre data vel promissa fuerat, extendenda non est, ad matris haereditatem, licet matre praesente et consentiente scriptum sit, tam ex maternis, quam ex paternis rebus promissam esse dotem, si modo ea interpretatio capi possit, ut de solis patris facultatibus dos

Et, à vrai dire, il n'y avait aucune raison de distinguer entre es deux renonciations (1). Toutes deux tendaient au même résultat. La renonciation aux biens de la mère complétait celle aux biens du père et permettait de dépouiller plus complètement la fille : le but familial de l'institution était encore mieux atteint.

b) Au début, on ne pense pas aux successions fraternelles, parce que la fille mariée ayant quitté la communauté est, comme les enfants émancipés dans la Rome ancienne, privée de ses droits héréditaires. Il a fallu l’ébranlement de cette communauté familiale et la réapparition du droit romain impérial pour renverser ces notions. Et, tout naturellement, pour obvier à cette prétention héréditaire nouvelle de la femme, on recourt

à la renonciation.

Mais chaque succession et chaque renonciation conserve son

indépendance. Ainsi la renonciation à tous droits paternels, maternels et

fraternels, ne suffit pas à faire présumer la renonciation à

succession future.

[l faut une renonciation spéciale pour chaque catégorie de

biens et jurés (2).

data vel promissa videatur... quoniam odiosa, et contra juris communes regulas est hujusmodi pactio, nec nisi jurisjurandi religione defenditur. ».

(1) Guterius (Vis « nullum ad bona paterna regressum haberet ») : « Adde idem esse reddenao singula singulis, si filia vel fiius renuncient cum juramento haereditati maternae, promittentes ad bona materna nullum regressum habituros, nam valebit hujusmodi renunciatio juramento vallata, caeteris, quae requiruntur, servatis, sicut valet quando fit renunciatio bonorum paternorum, de quibus in hoc textu eisdem raticnibus, quae aeque militant in bonis maternis, servatis servandis et hoc est sine dubio meo judicio. »

(2) L'avocat anonyme, sur Guy Pape et Chorier (La jurisprudence de G. Pape, section VI, article 1, note 1, paragr. 3) : « On ne présume pas que la fille ait renoncé aux droits maternels qui lui sont échus par cette clause : Moyennant quoi, du consentement de son époux, elle renonce en faveur de son père à tous droits paternels, maternels, fraternels, soro- - riels et autres quelconques : ces droits maternels lui étant échus depuis son mariage, il faudrait que les droits à échoir fussent spécifiquement compris dans cette renonciation et qu’elle fût expresse, comme il a été jugé par arrêt du 10 de juillet 1675... »

Favre (Codex, tome I, lib. II, titre III, Déf. XIII) : « Pactum de non

PTE NS

Les renonciations, institution odieuse et prohibée par le droit civil, doivent être restreintes (1),

Enfin la renonciation à la succession future des biens du père n'écarte pas la fille de la succession fraternelle, même en ce qui touche aux biens advenus au frère du chef de père (2).

succedendo, nunquam tacitum, semper expressum et juratum esse oportere. Filia quae a patre dotém accepit pro juribus omnibus paternis, maternis et fraternis, praesentibus et futuris, non idcirco futurae successioni renunciasse credenda est..: Speciali enim renunciatione opus est, et quidem jurata, cum jure civili non valeant hujusmodi rénunciationes jure autem Pontificio non aliter quam si accedat auctoritas jurisjurandi. »

(4) Voir Fasre (Codex, tome II. livre V, titre IX, Det, X), supra, page 277, note 4).

(2) Guy Pape (Decisiones, quaestio CXCIT, paragr. 4} : «.. Quaero : filia quittavit bona paterna, et materna, an videatur quittasse bona fraterna ? dic quod non, nisi expresse dicatur de fraternis : quia licet procedant a patre, non tamen fuerunt post mortem patris amplius paterna, sed fraterna... » et quaestio CCX XXI : «... An renunciatio.facta per filiam patri, cum juramento, dum nuptui tradebatur, attendatur ad bona fraterna... Et finaliter tenet quod talis renunciatio bonorum paternorum et maternorum, non extenditur ad fraterna... Et hoc verum, maxime, si tempore quittantiae fratres vivebant, quo casu non potest talis renunciatio extendi ad futuram successionem.., Tales enim renunciationes quae sunt a jure probibitae, non recipiunt interpretationem extensivam. »

Matthaeus (en note sur G. Pape, question CCXXXI) : «.. hac ratione quod cum renunciatio facta fuerit patri tantum, non intelligitur facta fratri, quoniam virtus contractus non se extendit ad alium casum quam. ad expressum. »

Chorier (La jurisprudence de G. Pape, section VI, article IIT) : «.. Elle (la renonciation aux biens paternels) ne s’étend non plus aux biens des frères et des sœurs du renonçant, encore qu’ils soient venus du père, parce que celui-ci étant mort, ils ont cessé d’être paternels ; tellement que si on n’a point renoncé aux biens fraternels, on y succédera. Le Parlement suit cette opinion qui souffre moins de difficulté, si au temps que la renonciation a été faite, les frères et les sœurs vivoient ; n’y ayant pas alors apparence que l’on ait renoncé à une succession que l’on n’attendoit pas. »

Benedicti (n° 250) : « Non tamen erit exclusa a bonis fraternis, quibus expresse non renuntiavit in 1. II. par. illud. ff, de haered. vel actio, ven. ‘ubi hoc tenet Bar. videatis Guid. papae quaestio CCX XXI. facit bonus: text. in L. qui cum tutoribus. par. |. ff. de transac. » et numéro 188 pour l'exclusion statutaire.

Covarruvias (loc. cit.) : « Filia renuntians haereditati paternae, non prohibetur bona patris petere, ut haeres fratris, cui ipsa succedere intes+ tato jure potest. »

Guterius (17 limitation } : « Oportet nunc, visis his ampliationibus, aliquibus modis limitari nostri textus decisionem. Et primo limitanda erit, et intelligenda respectu bonorum ïipsius, quibus renunciavit, secus vero erit respectu bonorum fratris, etiam si frater ipse haereditatem ejusdemmet patris adierit, et ejus bona habuerit, quia hoc casu fiia mi

Page 1