C'est-à-dire l’épiscopat
militas interpellaverit ut fungantur ordinibus, in ecclesia ilerutn ordinabuntur ex novo , quia a suis ordinatoribus non solum executionem ordinum vel virtutem sacramenti, sed etiam nec ipsum sacramentum receperunt. Et hoc est infra q. ult. cap. Daibertum.
Ici Rufin s'autorise du c. Daibertum , c’est-à-dire de C. I, q. 6, c. 24. Ce capitulum de Gratien est la lettre d’Urbain II au sujet de Daibert, citée plus haut. On se rappelle l’explication que Gratien a donnée de la réordination opérée par Urbain II, et qui a été citée plus haut. Gratien disait qu’une ordination qui ne comporte pas d’onction peut être réitérée, et, par conséquent, l’ordination de Daibert pour le diaconat. Au contraire, la prêtrise et l’épiscopat, qui comportent une onction, ne peuvent être réitérés. Au sujet de cette solution de Gratien, Rufin écrit 1 : « Sic magister solvit, ut audis; utrum autem hec solutio potior sit ilia, quam supra fecimus. Q. I. cap. Qui perfectionem 1 , arbitrio tuo, pie lector, examinandum relinquimus. » Rufin n’accepte pas la distinction que fait Gratien entre les divers ordres; pour lui, la condition de validité des divers ordres est la même. Dans l’espèce, l’ordination de Daibert aurait été également nulle, si Daibert, au lieu d’être promu au diaconat, avait été élevé au sacerdoce ou à l’épiscopat.
Une seconde catégorie d’évêques non habentes potestatem ordinandi est constituée par certains évêques excommuniés :
Excommunicati ordinatores alii in ipsa excoinmunicatione ordinati sunt , alii prius in Ecclesia catholica consecrati et postea excommunicati. Item qui ab istis posteriori bus ordinan tu r, aut contempnentes ecclesiasticos episcopos ab eis ordinari vadunt, aut ex negligentia vel timoré vel ex alia causa noc faciunt, aut, cum eis in scismate existentes, ab eis tanquam a suis episcopis ordines suscipiunt.
Si itaque ordinatores taies sint, qui in ipsa excoinmunicatione consecrati fuerinL ordinatio ab eis facta omnimodo erit irrita : et quantum ad veritatem sacramenti, et quantum ad executionem ofticii. In quo casu intelligitur primum caput nuius quaestionis.
Si autem prius fuennt catholici episcopi et postraodum per excommunicationem expulsi, ordinatio quidem facta ab eis nullo mocio irrita esse poterit quantum ad sacramenti veritatem, sed erit vana quantum ad officii executionem 8 .
1. H. Singer, Die Summa Decretorum des Magister Ru fin us, p. 337. si. C’est l’explication qui précède immédiatement dan9 notre texte, relative à C. I, q. I, c. 17, et commençant par les mots Qui vero apud haereticos .
3. H. Singer, Die Summa Decret, d. Mag. Ruf ’, C. IX, q. 1, Quod ordinatio, p. 398.
LA THÉOLOGIE DE L’ÉCOLE DE BOLOGNE
Donc relativement au pouvoir d’ordonner, Rufin classe, de façon identique, les évêques hérétiques et excommuniés. Peuvent faire des ordinations valides ceux qui ont été ordonnés dans l’Église ; les autres, non, car chez eux le pouvoir d’ordre est lié ipso facto , par le seul fait qu’ils ont été consacrés en dehors de l’Église. Mais de plus, tout comme Roland, Rufin admet que le pouvoir d’ordre d’un ministre peut être lié, rendu pratiquement nul, par la peine de la déposition promulguée par l’Église. A ce sujet, Rufin en vient à distinguer la suspense et la déposition :
Cum 1 taies [indigni] deponuntur, non quidem sacramentum absolute amittunt, sed quoad potestatem utendi illo sacramento : de cetero enim eo uti non poterunt. In officio sacerdotali duo suât : usus et potestas. Item potestas triplex est : aptitudinis, habilitatis et regularitatis. Potestas aptitudinis est, qua sa ce rd os, ex sacramento ordinis quod accepit, habetaptitudinem cantandi missam. Potestas habilitatis est, qua'ex dignitate officii, quam adhuc liabet, habilisest ad cantandam missam. Potestas regularitatis est, qua ex vite merito, ex integritate persone, ex sufficiente eruditione, dignus est missam canere.
Sacerdos itaque aliquando in crimen labitur, sed tamen ab officio non suspenditur; aliquando labitur et suspenditur; aliquando labitur et non tantum suspenditur, sed etiam deponitur. — Quando labitur et non suspenditur, non quidem usum officii amittit, sed ilia tertia potestas abiudicatur ei ; non enim potest cantare missam ex merito vitae. — Cum vero labitur et suspenditur, usum quidem officii perdit, sed habilitatis potestatem non amittit; de levi enim, scilicet simplici iussione episcopi, usum officii recuperare potest (|ui non perdidit dignitatem. — Si vero labitur et suspenditur et deponitur, usum utique officii, cum potestatc habilitatis et regularitatis amittit, sed potestate aptitudinis eatenus nunquam carere potcst } quatenus illud sacramentum ei y dum vivit , dcesse non potest 2 .
Cette potestas aptitudinis n’est autre chose que le pouvoir d’ordre lié ou pratiquement nul . On voit que les canonistes avaient
i. Die Summa decretorurn des Magisler Rufinus, p. aïo. Rufin ne parle pas de la dégradation. Pour lui, la déposition est in perpetuum, et identique à Yexauctoratio de Roland.
a. La question de la validité des sacrements est discutée dans tous ses détails par Rufin, p. aop de l’édition de Sinokr ; on y lit, p. an, ou sujet de la confirmation et de l’Eucharistie : « Si igitur necessitatis et dignitatis ab haereticis celehrata sint, hoc est eukaristia et confirmatio, confirraotio quidem caret effectu, sed forte non caret veritate sacramenti. Eukaristie autem sacramentum nec etiam veritatem essentie apud hereticos habet ; nam cum hoc sit specialiter sncramcntum unitutis, apud catholice unitatis hostes confici non valet... et ideo, nec etiam necessitate instante, aliquis de manu hereticorum conscienter debet communioncm suscipere... » Ici Rufin s’écarte de l’enseignement d’Urbain II et de Roland, d’après lesquels l’Eucharistie peut être validement célébrée en dehors de l’Église, par ceux qui ont été ordonnés par les catholiques.
encore de grands progrès à faire pour définir avec précision les peines ecclésiastiques : suspense, déposition et dégradation 1 .
II* — Jean de Faenza.
Entre 1 171 et 1 179, Jean, évêque de Faenza 2 , a composé une Summa super Decretum. Cet ouvrage est un plagiat de ceux de Rufin et d’Étienne de Tournai. Il a eu, pendant un demi-siècle environ, un succès qui contraste avec la minime originalité qu’on peut lui reconnaître. Cet ouvrage a été très étudié dans les écoles, et a fait passer au second plan les livres de Rufin et d’Étienne de Tournai. Pour les ordinations, Jean de Faenza reproduit exactement la doctrine de Rufin. Aussi toute citation est-elle inutile 3 . Il vaut mieux indiquer la justification théorique qui a été donnée par Jean de Faenza, du système de Rufin. Cette explication ne se trouve pas dans la Summa super Decretum ; elle était contenue dans des gloses de Jean de Faenza. La plus grande partie d’entre elles a sans doute disparu. Mais, vers 1 186, elles ont été utilisées par l’auteur de la Summa Lip siensis 4 , qui écrivait probablement à Paris. Il écrit à propos de la décrétale d’Urbain II relative à Daibert :
Daibcrtum 5 etc. nihil habuit, ici est nullam potestatem ordinandi habuit. Qurritur quare episcopus quondam catholicus • ordinem tribuit, et hereticus 7 qui nunquam 8 fuit catholicus ordinem non tribuit, cum uterque ordinem habeat et neuter executionem ; item quid excommunicatus vel suspensus amittat indepositione. Ad hoc dicit Ifohannes ] 9 quod innocensin ordinatione sua triplicem repetit potestatem : potestatem scilicet sacra faciendi*, item potestatem iuris ex oflficio faciendi ; item potestatem iuste faciendi. Ultiinam perdit, cum in crimine iabitur, mediam, cum suspenditur, primam, cum degradatur, ordine semper retento. Itaque quonclam catholicus, suspensus,
1. La suspense a été étudiée au point de vue historique, particulièrement par F. Kobkr, Die Suspension der Kirchcndiener, p. 1-29, Tubingue, 1862.
2. Sur ce personnage et son œuvre, voir Fr. Schulte, Die Geschichte der Quellen und Literatur des canonischen Redits etc., t. I, p. 137 et suiv.
3 . Onpeut’se référer par exemple au commentaire donné par Jean de Faenza de la décrétale relative à Daibert, G. I, q. 7, c. 24 dans la Summa super Decretum du ms. P II 27 de la Bibliothèque royale de Bamberg, fol. 35 r.