‹ Les réordinationsChapitre 244 sur 264 · De praedestinatione, c. xxxvii, P.L., t. CXXV, col. 4o · texte numérisé non relu

De praedestinatione, c. xxxvii, P.L., t. CXXV, col. 4o

APPENDICE

modes différents suivant lesquels elle s’est effectuée dans l’antiquité ecclésiastique. Tantôt la loi est sévère, tantôt elle est miséricordieuse. Ce sont les différentes « formae canonum ». A ce propos l’archevêque de Reims fait connaître son projet d’écrire un livre sur la concordai itia canonum :

De canonum autem formis, quas quidam non attendentes solertius, ecclesiasticas régulas inter se autumant discordare, quae et quot sint, et quas singulae canonum complectantur sententiae, quia sagaces et studiosi non indigent, devotis atque simplicibus, si Dominus spatium et otium dederit, quod gratia sua nobis ostenderit, sicut doctrina magistrorum accepimus, scribere temporis processu disponimus, quibus nihil discors, nihil sibi dissidens in sacris canonibus lector quilibet facillime valebit dignoscere. Bed pro temporum varietate et causarum, atque medicatione morborum, per diversa organa, ut ab unico multiplici prolata Spiritu, cuncta consona, cuncta reperiet temporis, necessitatis atque inflrmitatis causae convenientia. Uti enim necessitatum ac temporum inaequalitasopportunitatis postulat congruentiam, ita et diversa morborum généra cogunt invenire, sicut notum est, diversa medicamentorum expérimenta l .

L’ouvrage que projetait ainsi Hincmar a été écrit par lui ; mais il s’est perdu comme œuvre authentique, et ne s’est conservé que dans le plagiat de Bernold. Avant de démontrer ce fait, une observation qui permettra de dater l’ouvrage d’Hincmar pillé par Bernold.

En 870, la vieille objection tirée du texte de Pseudo-Calliste était encore présentée à l’archevêque de Reims, par son neveu, Hincmar de Laon. L’archevêque répond sommairement à cette difficulté. C’est donc qu’il n’avait pas encore réalisé son projet d’écrire un grand ouvrage sur cette question. Voici cette réponse tirée de YOpusculum LV capitulorum :

Bed et quidam de his ex quorum epistolis quaedam sunt a te [Hincmar de Laon] collecta, lapsos et paenitentes in gradibus suis manere debere dixerunt. Postea autem aliter ex sacris canonibus a sequentibus est constitutum. Unde Augustinusad Bonifacium scripsit dicens :«...» Sic multitudinibus per schismata et haereses pereuntibus Ecclesia catholica subvenire consuevit. Et de hac discretione Gelasius in quadam sua epistola, et beatus Gregorius in suis epistolis, et in aliis suis dictis mirabiliter disseruerunt ».

C’est la théorie de cette discretio canonique qu’Hincmar a donnée dans l’ouvrage démarqué par Bernold 3 . Voici la critique de provenance de cet ouvrage. Celui-ci peut se diviser en trois parties :

1. Ibid., col. 4i3. Ce passade a été signalé par M. Schrors, à propos des fragments cités par deTorres ( Hinkmar , p. 407, n. 88). M. Schrors en a conclu que l’ouvrage utilisé par de Torres était l’ouvrage projeté par Hincmar dans le De praedestinationc .

Page 1