CHAPITRE V
Origine d'Orval.
On était arrivé à la grande porte de l'abbaye, et le Cicérone poursuivit ainsi :
Ce terrain, à droite , sur l'emplacement de l'ancien fossé, était un jardin botanique, dont la culture avait été confiée au P. Michel, vieillard qui en faisait ses délices. Cet enclos, sur la gauche, était le Cimetière des gens de service ; on y enterrait aussi tout inconnu ou tout mendiant qui décédait dans le quartier dit des Communs. Cette Tour carrée, au-dessus de la porte cochère, et dont trois pans sont abattus, était la loge de Frèi-e Lambert : celui-ci sonnait du cor avant d'ouvrir, et , d'heure en heure, pendant la nuit, les gardiens, toujours veillant dans les tyurelles, répondaient à son signal à l'aide de leurs cornets. Cette petite niche , veuve de sa statuette, était celle de Notre-Dame d'Orval, première patronne du couvent. Les septécussons au pourtour offrent encore des traces reconnaissables des armoiries de l'abbaye, de celles de ses abbés et des souverains du pays : vous voyez, en effet, les deux lions affrontés qui supportent la couronne et l'écu du Luxembourg.
Les armes d'Orval ont varié : dans les derniers siècles, elles étaient les mêmes que celles de la ville de Bastogne , c'est-à-dire mi-parti de gueules et d'azur, à la sainte Vierge au naturel, tenant ï Enfant Jésus assis à sénestre et de
la dextre un sceptre d'or, couronne et manteau de même sur le tout. Etienne Scholtus, l'antépénultième abbé, portait d'azur, coupé d'une barre de gueules, trois étoiles d'argent en chef, et au bas de même deux montagnes fleuronnées. Barthélémy Lucas, son successeur (dont mon frère, bourgmestre actuel de notre commune, possède encore le grand sceau), portait d'argent, au chevron de gueules et trois feuilles de houx de sinvple, deux en chef, une en pointe. Mais, dans le principe, suivant l'historien Berthels, les armes de la maison étaient d'argent, à un ruisseau d'azur, d'où sortait une bague d'or, à trois diamants au naturel. C'était une allusion , toujours parlante , à l'aventure arrivée, disait-on, à la fameuse Comtesse Mathilde , veuvo de Qodefroid le Bossu, du* de la Basse-Lorraine; aventure miraculeuse qui, suivant le vieux chroniqueur et d'après la tradition du pays, aurait amené la fondation du monastère et lui aurait imposé le nom qu'il n'a, depuis lors, cessé de porter. Voici cette tradition :
Cette princesse venait de perdre son mari et son fils ; dans sa désolation, elle cherchait dansjes pratiques pieuses un adoucissement ajix amertumes du cœur. Conduite par Amoux H, Comte de Chiny, son parent, dans l'hermitage qu'il venait d'établir pour des religieux Calabrais (1), elle se plaisait, un jour, à laver ses mains dans ces belles eaux qui déooulent du bois (2) , quand , tout à coup , son anneau nuptial se détache , il glisse et disparaît dans le bassin. Tenant beaucoup à cette bague,
(1) Voitsuprà.
(2) Au bas du monticule où, plus fard, fut construite la petite Chapelle sépulcrale, dite l'église de Montaig».
ORIGINB D'ORVAL. 31
elle implore la Vierge, la priant ardemment de la lui rendre, et faisant vœu de doter un couvent, en c<> lieu même, si son anneau lui était rendu. A peine sa courte oraison est-elle finie qu'elle aperçoit Tannelet au milieu des grains de sable, que le bouillonnement de la source agitait. En souvenir de cet événement, la vallée fut appelée le Val d'Or (Âurea vallis), et une pierre, aux armes de l'abbaye , érigée près de la source, en a perpétué la mémoire, pendant plusieurs siècles, si Ton en croit les anciens.
Cette pierre a disparu, mais la fontaine a conservé le nom de la bienfaitrice : emprisonnées dans un bassin circulaire , à l'angle nord-ouest de l'ancienne cour dite des novices , près du logement de saint Bernard , ses eaux offrent, toujours, une transparence cristalline, une fraîcheur de glace, et un attrait irrésistible aux nombreux visiteurs des ruines de l'abbaye.
Voici comment le naïf Berthels (1) rapporte les détails de cet événement :
a Vivebat id temporis Godfridus, cognomento Gibbosus, Lotharingie « dux, belli gloriâ insignis et opum affluentià ditissimus princeps. Hic, « cùm Balduino consanguineo suo, Flandriœ Comiti, adversus Frisiœ « dominum Robertum, continuis belli occupato, opem ferret, in atroci « quodam certamine à Capitaneo transfossus, mortem obiit, juvenculà « uxore Mecthilde, Barri Comitis filià, nec non parvulo filio, relictis su- « perstitibus. Triste istud nuntium ut audivit Mecthildi9 Ducissa, as-
(1) Respubîica Luxemburgensis , p. 208. Cette tradition est trèa -équivoque; car, quand on se reporte à l'histoire de la célèbre Mathilde, par Hobertson et par Lêtbnitx , on voit qu'elle n'avait point cohabité avec son mari. L'étymoiogie ù' Orrai est purement topographique.
Totr nos Marches, t. il, ehap. 18.
« sumpto secura unico filio suo, ad Godefridum Bullionii ducem, affi- « num suum, consilii captandi gratiâ, perrexit: qui eam prudentibus et « consolatione plenis relevare nitens sermonibus, modum etiam et or- « dinem administrandi Ducatùs amplissimi Lotharingiae suggessit, ac « deindè eam, ne pra3tactum filium viro ecclesiastico saofarum littera- « rum peritissimo, Ecclesiae Metensis Decano, posteàque Virdunensi a Episcopo, instituendum traderet (quod illa cogitarat) dehortatus est ; « affirmans tanti Principatùs ha3redem potiùs cum chrislianâ pietate « militari arte et rerum gercndarum prudenlià, fore ante omnia ima buendum.
« Hiems tùm subsequebatur acerrima, tantoque frigore rigescens, « ut etiam fluvii numquam anteà ejusmodi passi congelarentur, et in « tantam duritiem concrescerent, ut equis cum assessoribus terga prae- « berent intacta. Inter hos amnis quidam Lotharingiam Chiniacumquo « praeterilueus, Sumoiis nomine, prae frigoris acrimonia quasi ad la- « pidis instar induratus, gravia quaîque onera dorso perferebat suo. « Undè vicini, rei novitate nec unquam priùs visaj attracti, eô catera vatim confluere cœperunt ; et, eà occasiono, in multitudinem excres- « sentes frequentiorem, nundinas et varia spectacula celebrarunt. « Dùmque his exercitiis sese oblectarint, adfuit et prœlibatus ducis « defuncti ûlius ac haeres, octo anno3 natus. Is sese, cum suae œtatis « suis conviventibus, (seu potiùs negligentibus ejus curam famulis), « aliis pueris commiscens, et per glaciem insimul saltitans, infausto « casu, tracto subtùs calcantis vestigia gelu, ipse imum petiit, et scin- « dentis glaciei acumihe caput, à reliquo corpore dissectum, in supe- « riori superficie remansit: sicquo iste unus, inter alios infinités collua dentés, infortunium extremum incurrit, quod studio malignorum « accidisse (ut loco pueri istius è vivis sublati ha3reditatem ejus obti- « nerent) plerique existimarunt.
a Ducissa Mecthildis filio suo se tam inopinato et infelici casu orba- « tam audiens, mœrore inexplicabili correpta, ne quicquam itidem sibi « pravorum molitione contingeret sinistri, in Italiam est profecta, ubi « luctum super mortem filii (qui anno 4079, id est biennio post ejus « patris interitum, accidit) habuit continuum. Dolebat verô ipsa gra- « viter quod, acquiescens consilio ducis Bullionii affinis sui, à propo- « sito recessisset filium apud virum ecclesiasticum, institutionis gratiâ, « ut praefertur, collocandi. Sed, cum ejus modi pœnitudo nulliùs foret
« ulHitatis aut efficacwr, paulatim luctura romisit, cujus tamen semper « aliquae reliquiae in ejus corde intuerebant. Solebat autera referre « quod, circiter biennium priùsquam funestus iste casus circà filiura « accidisset, aliquid non dissimile in somniis semel vidisset, quod « quidem ex cvcntu hoc tristi po9leà existimavit ejus fuisse omen int faustum. Corpus porro filii, è profundo aquarum ex trac tu m, capi
• adunatum» juxtà antecessorum corpora sepeliri curavit.
« Haec ipsa Mecthildis vidua, vice quâdem animi oblectandi gratiâ, « suis constipata nobilibus et aulicis, Àrnulphum Comitem Chinen- « sem visitavit. Intereà cura, inter confabulantium sermones, Glii sub- « mersi incidisset mentio, materno affectû permota, in lachrymas re- « soluta est satis effusè. Tùm Cornes, quibus poterat consolatoriis ejus a verbis, dolorem satagebat delinire, affirmans non adeô dolendum ob a puerura, ex hàc aerumnarum valle ereptum, et ad beatitudinem su- « pernam translatum, priùsquam malitia ejus mutasset iutellectum, « aut fictio decipisset animam illiùs. Ut verô eam à mœrore roagis red- « deret exemptam, invitavit eam ad visitandum locum ubi religiosi, « quemadmodum narravimus, noctù atque interdiù divinis insistebaut « obsequiis, vitam in terris ducentes angelicara et ab omni mondano « luxu alienam. Annuit illa Comitis hortatui, atque, eo ductum prae- « benle, ad locum sacris destinatum ofliciis accessit.
« Cumquo omnia circumquàque curiosè perlustrasset, et Ûratorii «. constitutionem, habitationera quoque monachorum bumiiem struc- « turam, ac denique eorum vivendi austeritatem, et in divinis obse- « quiis indefessam consUirtiam,animoetoculisaltcndisset, intrinsecùs
* raultum percipiebat delectationis et consolatiouis spiritualis, laudans « deum qui taies sibi infamulos delegisset. Interrogabat loci Priorem « qui fieri posset ut ipsi ,humanâ carne ut cœteri hominum circumdati « tanto cum rigoro frigoris et œstùs, cibi et potùs parcimonià, labo- « rumque importunitate, subsistèrent. At ille : Nihil jucundius, inquit, « aut etiam facilius in hàc vità reperiri potest, quam cum verà pietate « Domino Deo famulatum exhibere continuum. Is enim miris suos mi- «< nistros afficit consolationibus, ut vix laborum raolestiam uliam sen- « tiant : exiguum verô esse, aiebat, quod illi praestabant, respectu pa- « trum illorum nominatissimorum Anthonii, Hilarionis, Pacomii, et « aliorura, qui, soiocorpore in mundo constituti, cogitationibus avidis-
a simô patriam videbantur cœlestcm jam incolero, corporis curam penè « totam négligentes, et membra mortificantes, quce erant super terram. « Ducissa denique, considerans fontium eo in loco abundantiara, aie- « bat humiditatem nimiam fore ipsorum incolumitati nocivam ; atcum a Prior respondisset tantùm abesse, ut fontes illis quicquam allaturi « essent incomodi, ut potiùs causa forent cur locum eis irriguum praee- « ligissentquibuslibet aliis, tanquam instituto eorum aptiorem, dcsinit « illa super hoc.instando ulteriùs opinioni sua3 insistere. Intérim dùm « suis intenderent confabulationibus, Ducissa Mecthildis ad fontem « residens, manus lavans sœpiùs identidem confrieabat, donec inad* « vertender illi annulus, quam à defunclo raarito acceptum, in ejus a memoriam gestabat, exciderct, et sub aquis ejusdem fontis submer- « geretur : summam tune omnes adhibuerunt diligentiam ut è profundo « annulumeducerent; cumquoin hoc diù frustra laborarent, pertran- « seuntes interrogabant quid in aquâ tam sollicité quaererent : quibus « respondebant se aurum quaerere. Ducissa, novo exindè mœrore cor- « repta, ad divas Virginia Deiparae implorandam opem se convertit, « atque ejus modi ad eam preces ex cordis profundo effudit : 0 Virgo « virginum,ChristiServatorisdignissima Mater, obtestor tuam bonita- « tem, quatenùs non patiaris me meo frustrari desiderio, sed annulum « hâc in aquâ submersum, tuis meritis mihi obtineam restitui : locus « iste autem, si itft placet, sub tuo patrocinio, Filii tui Domini nostri « perpetuis mancipetur obsequiis.
« Vix verba orationis finierat, et ecce, inter bullientes arenulas, apte paruit simul supernatans aquis annulus, quem arreptum circumstan- « tibus oslendit dicens : En aurum quod quœrebam ; verè felix ha>c « vallis quœ ejusmodi producit aurum ; et quidem ob hoc deinceps orit « illi nomen Aurea vallis, quod etiam in hodiernum diem perdurans, a verum extitisse Ducissa) prassagium comprobat. Hinc etiam monu- « mentum insigne, ad fontem istum, ex lapide quadrato, juxtà fores « Ecclesiœmonasterii Aura) vallis, ostenditur exstruclum,talem pra)fe- « rens superscriptionem : La Fontaine d'Orval.
« Recepto itaque annulo, Mecthildis laeta ad Monachorum oratorium « festinavit, gralias Christo condignas et ejus divae Matri peractura, « efficit deindè, apud Arnulphum comitem, ut locus iste, cum ap- « pendicibus et limitibus certis, in perpetuam possessionem, à novo,
a Monachis irrevocabilitcr tradcretur ; quod, anno salutis reparatœ « 4080, prout lucidus, ex archivis et registris monasterii Aurai vallis, « colliquescere potest.
« Ivit insuper ipsa Ducissain monachis Aureas vallis munifica, nam, a priùsquam indè recederet, ingentem eis pecunia) summam donavit, « quà Ecclesiam insignem aedificarent, neenon indè de cœtero suston- « taretur subsidium non exiguum haberent. Coramendans denique « sese famulorum dei devotis orationibus, indè Virdunum profecta, « loci Antistiti sanctimonialium Juvigniense oblulit monasterium, a c porrô cunctis quae ad ejus speclabant curam riiè dispositis amicisqu « valero jussis, in Iialiam rursùs abiit. »