VI. — De doctrina Pantheistica

Narrât unus inter maxiinos recentiorum temporum poetas, mirum in moduin se afTectum fuisse in legendâ B. SpïnoBse Ethicâ ; scilicet consedisse suas cupiditates, iiberumque et apertum in res sive externas sive incorporeas prospectum sibi patuisse. Verbis extollit hanc Spinosœ quasi serenitatem, quae omnia temperabat et aequabat, liane puram virtutem quae circa omnes ejus senlentias quasi renidet (2).

Ex his credas nuUam doctrinam Pantlieismo magis valere ad sedandas animi perturbationes, ad mores inforniandos, ad tranquillitatem animi ac felicitatem assequendam. Ipse Spinosa miram suae doctrinae vim laudat. Quae^ si auctori fides adhibenda sit, animum tranquillat ac reficit, quae summam felicitatem in Dei contemplatione, ac virtutis mercedem in ipsâ virtute ponit, aequanimitatem in prosperis adversisque rébus docet, odium, invidiam, fastidium erga alios depeliit, bonis praesentibus laetos et in mutuum subsidium paratos praestât (3).

Quaenam igitur est ea doctrina cujus auctor tanta profîtetur? lUam reperimus in his libris Ethices^ ubi, quamvis geometrica methodus adhibeatur, omnia ad mores informandos concurrunt. Videamus igitur quae dicantur de aegritudine, de ejus causis ac remediis.

Stoicae sententiae quasi dimidiam partem ampiectitur Spinosa. Nam quum Zenonis discipuli quemlibet vividum

(i) Vide, §VI, in fine.—ii) Gœthe, Dichtung und Wahreit, p. 14. — (3) Spinos. Eth., part. II, prop. 49, injine scholii.

affectum repudiarent, auctor Ethices aBgritudinem solain, aegritudinisque partes pro vitiis habet. Omnes affectus qui e gaudio oriuntur ab illo boni existimantur (1)^ qui autem e tristitiâ originem ducunt mali, ut commiseratio (2), humilitas (3), pœnitentia (4).

Jam notatum est Panthéisme fautores miseriis humanis minime moveri (5). Quum enim homo nihil aliud sit quàm vana species, quid refert utrùm gaudeat an doleat? Imô, quum omnia divina sint, et ex sinu Dei velut aqua ex fonte defluentia, nefas esset rem quamlibet malam ducere; nemini lîcet indignari, misereri, dolere. Haec ita sentit ' Spinosa. Sed non facile aegrotantibus opem fëret, qui de morbo tam parum curât.

Quaenam estJuxtaSpinosam, aegritudinis causa? Ëxuno fonte derivantur omnes animi molestiae, nempe ex amore rerum fluxarumac mobilium (6). Quod igitur erit remedium ? Ërimus ab omnibus malis immunes, siatfectus, hoc est^ confusas ideas in ideas adœquatas vertamus, si per ideas adœquatas ad res aeternas incorruptasque et ad ipsum Deum erigamur (7). Rem quamlibet ut aeternitatis participem interpretemur. Ita animus noster ad Dei notitiam assurget, si seipsum corpusque sub œternitatis specie noverit (8). In omni re aeternam Dei essentiam contemplemur (9). Haec contemplatio inexhaustus pacis ac felicitatis fons erit. Quid enim animum perturbare poterit, quum omnia ejus memoriae œternam Dei essentiam revocabunt ? Vel dolor in delectationem mutatur, quum Deum doloris causam esse reputamus.

(i) Spinos. Eth., part. IV, prop. 41, 42. -- (2) Ibid., part. IV, prop. 5o. — (S)Ibid., prop. 53. — (4) Idid.. prop. 54. — (5) E. Caro. L'idée de Dieu et ses nouveaux critiques^ p. 22. -- (6) Eth., part. III, prop. 69, schol, — (7) Ibid., part. III, infine^ et part. V, prop. 2 5 et 27. — (8) Ibid., part. V, prop. 3o. — (9) Ibid., part. IV, prop. 18.

Fateor magnum aliquid quasi spirare iu ejusmodi sentenliis; necabillîsprofectodissentircm, si diligens doctrina subjaceret. Sed propiîis inspiciens, hsec omnia video tantis erroribus mixta ut funditus ruere debeaot. Ac prîmùm de Pantheisticâ theologiâ multadicendaessent;sed non deerit occasio ad id revertendi. Nunc de aliis.

In primis non intelligitur quaenam possit esse de moribus doctrina, quum nuUa agnoscatur in homine vera propriaque libertas (1). Itaque, quum quintam Ëthices partem legimus, non sine quâdam anxietate a nobis ipsîs quaerimus quid sibi velint praeclarae istae sententiae. Manifestum est enim in his non praecepta vitae contineri, sed • descriptionem quamdam (2). Ita nempe philosophus animum describit, ut pliysicus aliquam materiae partem. Nulla morum disciplina reipsa institui potest, quum et qui docetur et quidocetfato quodam ineluctabili impelluntur. Si, ut rerum externarum impetus, ita animorum actio tktalis est, quid mihi opus est hâc descriptio ne ? Si res est fruenda oculis et ad spectaculum coniposita, liaec oinnia ad aliam quamdam iuter ingenuas artes, non ad ethicam pertinent.

Sed ipsum hoc praeceptum expendamus, quod ad mitigandas animï molestias adhibetur, videlicet ut ideœ confusae in ideas adœquatas vertantur. Id consentit cum his quae de animo docet Spinosa. De animi enim facultatibus nihil^dmodum superest in ejus doctrina. Nam quum affectus in quoddam idearum genus vertantur (3), unumque

(i) Part. I, prop. 17, coroll. 11. — (2) « Qu'on aille au fond des choses, et, dans ces prétendus préceptes de la morale de Spinosa, on ne verra que la description des différents degrés de perfectionnement auxquels l'homme peut s'élever, mais par des causes qui ne dépendent pas de lui. » F. Bouillier, Hist. de la philosophie cartésienne y 1. 1, p. 375, édit. i*'. — (3) Eth., part. IH, in fine : « Affectus, qui animi pathema dicitur, est confusa idea. »

et idem stnl volunlas el intellectuâ (1), palet omties iacultates ad soluin intellectuin reducl. Quid auteiii iuteneclus? Vel potiùs quid ipse aniimis? Nihil nisi idea corporis (2;. Quae quum iiistituatur de aninio doctrina, non nilrun) est quod in ideis adaequatis oninis malorum medicina ponatur. Sed quis in liâc dcscriptione verain lioniinis natiirarn agnoverit?

De bonis ac virtute admodum siinilia docentur. Id studere quisque débet, ut crescat augeaturque in ipso liiimana essentia acpotentia (3). Mentis autem polentia, seu natura. sive sunmms conatus esl res intelligere perfectissimo cognitionis génère (4;. Atque in hoc situni est summum bonum ; nain <« ex lioc cognitionis génère sunnna, quae dari potest, acquiescentia oritur (5). » Sed quid dicendum est de Imjusmodi pran^eptis, quœ ita dialeclicam in locum Ëthicœ ponunt, ut ex intellectûs prolectu omnis constet morum disciplina? His omnibus psychologie! errores subjacent, quibus detractis, cetera ruere manifestum est.

Hic non omitteada suut quae de morte docct Spinosa. Homo liber, ait, nempe qui secundum naturam vivit, non de morte secum reputat. In eo totus est ut vivat, seque conservet. Sapienlia non mortis seduitœ meditatio esl (6;. Praeclara quidem verba, ac forti viro digna, si oratoriè dicantur. At res plnlosophicè œstimanti, parum naturae nostrae accommodata videbuntur. Quum enim dixerit auctor sapientem niliil curare de morte, sibi ipsi contradicit; nam ipse de morte disputât.

Quamvis Spinosa virtutes ac peccata cum libertate sustulerif, quamdam tamen innnortalitatem pollicetur. Animo

(I) Eth., part. II, prop. 49. — ,'2) Il id., part, lïl, prop. 6. — (3) Ibid., prop. 7. — %) Ibid., prop. 9, schol. — ^5) Part. V, prop. 67.

quidein duraiioneni, ut ait, non tribuit, nîsi durante corpore (1). Sedde corpore superest extensio divina quae ejus essentia est, et de animo, idea hujus extensionis, sive idea divinaî corporis essentîae (2). Quae est autem illa imniortalitas?Quum nieinoriâconscientiâque careat(3), non pluris ab honiine aestimaada est, quàm si nuUa esset. Addit Spinosa hujusmodi immortalitatem cujusque hominis opus esse, non omnibus eamdem iinmortalitatis partem, sed ut quisque aeterna conceperit, ita imniortalitatis participem (4) fore. Quibus autem id émolument! continget ? Non liominibus borne voluntatis^ sed illis qui corpus ad plurima apiwn habehunt (5j. Non mirum si nullus sit niercedi aut pœnae locus, quum nullus esse possit virtuti aut vitio. Ceteriim, quae de liâc futurae vitae quaestione dici possunt, parvi facere videtur Spinosa (6). Honestum enim, illo judice, ab utili non discrepat. Ergo nullâ mercedc opus est ut rectè agamus, ac proinde parum de fiiturâ vitâ curandum est.

Num autem hâc disciplina magnum illud paratur remedium ad versus animi mala, subsidiumque ad bona adipiscenda? In hoc credimus Spinosam malè quod velitassequi. Nobis quidera videtur vir ille integrae castaeque vitae sui animi habitum descripisse, non suae doctrinae iructum. Hujusmodi enim doctrina non ad pietatem, virtutem ac felicitatem ducere potest, sed ad desperationem, adbonorum malorumve incuriàm, aut ad tristem quamdam patientiam. Felicitatem in Dei notitiâ ponit Spinosa; sed duobus ad id opus esset, nempe ut affectuè et cognitio idem unumque essent, utque Deum perféctè cognosceremus ;

(i) Eth., part. V, prop. 23, in demonstraiione. — (2) Part. V, prop. 22 et 23. — (3) Part. V, prop. 34, schol. — (4) Part. V, prop. 38, schol. — (5) Part, V, prop. 39. — (0'5 Part. V, prop. 41.

quae duo falsa sunt. Virtutem virtulis mercedem esse dicit ; at in hoc praecipuè fallitur. Tune euim nihil est niercedis, ne illud quidem gaudium quod ê conscientlâ vitae benè actse nascitur. Nobis pacem ac serenitalem aninii poUicetur : esto, dunimodo calainitas non ingruat. — ^^ Bonis prsesentibus laetos praestafc. — Potiiis vero aegritudinem nihil prodesse ostendit. — Quod autem addit de mutuâ benevolentiâ, id pfseserlim mihi non videtur conseutire cum falo illo ineluciabili cui omnia parent. Odium, zelotypiain, iàstidiuni erga alios homines depelHl; at laudes quoque et adiniratioueni aufërl.

Non unicuni est Pantheisnii genus ; recentioresque Pantheistaa in niullis rébus aliter sentiunt ac Spinosa. Sed, quod ad leniendam aegritudineni spectat, nihil inagis proficiunt. Huic eniin legi videtur subjacere ea philosopliandi ratio, ut vel wysticisnw proxinia sit, vel in atheismum dclabatur (1). Itaque alii honiinem ad nihilum redigunt, reeque externas pro vanis imaginibus habeut ; quibus si credas, unica erit nialorum niediciua, si a specie ad veritatem eriganiur (2), hoc est, si cuni ipso Deo s«(7Tacrsi quâdam confundaniur. Quae omnia dici nequeunt, quin naturaî nostrae vis inferatur. Nain a seipso quasi exire, suaruni facultatum usuni dediscere, seipsum ad nihilum reducere, quo major cum Deo conjunctio fiât, ha^c quum Pantheistae, non pio quodam et oratorio sensu, sed stricte ac latine dicunt esse làcienda, quis tandem aequo animo ferre possit? Alii de homine ac rébus majora sentiunt, sed Deum toUunt. lidem rerum univcrsitatem, ut quiddam divin um, religioso quodam amore prosequuntur. Sed quid me juvat alloqui surdum aut amoris expertem amore pro-

(i) C. f. Sâisset, Fssais de philosophie religieuse^ t. II, p. 368. — (2) Fichte, Méthode pour arriver à la vie bienheureuse^ trad. Bouillier, p. 46, 47.

sequi ? Nihii igitur subsidii praebet adversùs doloretn hujusmodi doctrîna. Quandîu valemus, vitaeque boois fruimur, iiihil obstat quîn nosmetipsos tanquain diviniiatis participes, imô tanquain deos putemus. Sin autem aliquid adversl ingruataut minetur,hoinines nos esse meminimiis; ac, uisi îu mediis inalis, subsidium supra humanitatem positum reperiamus, nihil restai nisi ut dicamus cuin M. Auloniuo : fU/pi Ttvœr ovv(l);