SERRE

Item, quod dictus rex et dux et gentes sue remittant dicto abbati ‘et conventui et gentibus suis omnem rancorem et injuriam quem vel quam habent vel habere possunt usque ad presentem diem ratione sui vel gentis sue contra eosdem abbatem et conventwm vel .eorum familiam vel aliquem de eisdem.

Si in hac compositione dubium oriatur per quos debeat declarari.

Item, quod si in presenti compositione aliquod dubium oriatur inter partes, illud dubium senescallus et abbas predicti qui pro tempore fuerint declarent prout rationabilius pro utraque parte poteruntsive diffugio sub virtute juramenti sibi ad invicem prestiti et eorum declarationi stetur per partes.

Quid senescallus in novitate sua juret abbati super altare beati Petri. Item, quod senescallus qui nunc est et qui pro tempore fuerit in Agennensi juret in novitate sua abbati vel sindico monasterii predicti cum primo venerit apud Condomium super altare beati Petri ‘in monasterio predicto quod abbatem et personas et jura ipsius monasterii ab omni injuria, dampno et violentia defendet bene et fideliter custodiet et presentem compositionem seu ordinationem et omunia et singula contenta in ea servabit et complebit et indistanter compleri faciet et servari pro posse, vel si contingat differre venire senescallus apud Condomium, teneatur dictus senescallus sub dicta forma abbati vel sindico monasterii predicti jurare in plena assis ta Agenni vel ubi primo per eum vel eorum aiterum fuerit requisitus. Quid abbas in novitate sua teneatur jurare regt. Item, quod abbas qui nunc est vel qui pro tempore fuerit teneatur semeltantum jurare in vita ipsius abbatisetin novitate sua pro temporalibus que tenet monasterium a rege et duce et recognoscere partem suam jurisdictionis, justicie et dominii ville de Condomio et pertinenciarum ejus et partem dicte ballivie quam recipit a dicto rege et duce pro presenti permutatione, compositione, seu ordinatione infra terminos ballivie predicte et alia omnia et singula temporalia que dictum monasterium tenet in terra que subest immediate dicto regi et duci tam in capite quam in membris de feudis vel retrofeudis suis, quod quidem juramentum prestetur in villa de Condomio et infra septa monasterii regi et duci et ejus singulis successoribus semel in novitate singulorum, seu alii ejus speciali mandato pro quibus quidem temporalibus rex et dux debet habere et recipere tantum a dicto abbate juramentum fidelitatis et recognitionem predictam sine alio deverio sicut est hactenus observatum et presentem compositionem et omnia et singula contenta in ea servare et facere observari pro posse sub virtute juramenti a se prestiti dicto regi et duci promittat novo senescallo presentem ordinationem seu com positionem et singula contenta in ea servare et facere (ob) servari pro posse. Et juramentum fidelitatis faciat sicut est per prelatos et barones terre Agennensis consuetum.

Quod quilibet senescallus in novitate sua teneatur sigillare abbati transcriptum presentis compostlionis.

Item, quod quilibet senescallus in novitate sua dare transcriptum presentis compositionis seu ordinationis sub sigillo suo pendenti parti monasterii liberaliter teneatur et quod regis) et duci (S) expensis senescallus qui nunc est confirmationem etcorroborationem presentis compositionis seu ordinationis et singulorum contentorum in ea de verbo ad verbum optineata dicto regeet duce scriptam et sigillatam sigillo pendenti dicti regis et ducis in forma qua decet talem compositionem seu ordinationem a tanto principe sigillari et quod eam sic sigillatam duplicatam portet vel mittat abbati et conventui memoratis. ;

Quid rex debeat abbati et monasterio confirmare.

Item, quod omnia temporalia que monasterium tenet a rege et duce tam in capite quam in membris rex et dux corroboret et confirmet pro se et successoribus suis abbati, conventui et monasterio predictis et successoribus eorumdem sicut ea pacifice possident in presenti et de confirmatione sua det litteras suas sigillo suo pendenti sigillatas eisdem.

Quod rex recipiat sub protcctione sua monasterium.

Item, quodrex et dux sub sua protectione recipiat monasterium et personas et jura monasterii et bona temporalia et spiritualia tam in capite quam in membris ubicumque sint in terra ejusdem regis et ducis. |

Quod hujus compositionis confirmatio ad expensas regis a Sede Apostolicà impetretur.

Item, quod confirmatio presentis compositionis seu ordinationis impetretur per regem et ducem et abbatem predictos a Sede Apostolica expensis regis et ducis tantum.

Quod rex promittat servare presentem compositionem.

Îtem, quod rex et dux promittat pro se et successoribus suis presentem compositionem seu ordinationem et omnia et singula in ea contenta observare et etiam facere inviolabiliter observari.

Quod rex et sui successores confirment presentem compositionem.

Item quod dominus rex et dux predictus qui nunc est et sui singuli successores in ipso ducatu presentem compositionem seu ordinationem confirment per suas patentes litteras si petatur et quod eam et singula contenta in ea per suos senescallos Agennensis servari [et] compleri facietet jurari in novitate cujuslibet senescalli ut superius est de juramento expressum.

De his que jurisdictionnem tangunt non expressis et quod presens compositio nulla alicujus temporis prescriptione ledatur.

Item, quod si in presenti compositione seu ordinatione aliqua sint omissa que tangant vel tangere possunt dominium, justitiam vel jurisdictionem altam et bassam, merum et mixtum imperium, que in presenti compositione seu ordinatione, permutatione, pariagio seu paritate non sint expressa, quodilla, ac si expressata essent com-

munia pro indiviso remaneant inter dictum regem et ducem et abbatem et monasterium predictos, exceptis illis que in presenti compositione seu ordinatione excipiuntur et excluduntur expresse superius pro utroque. Et si quis forte, quod absit, contra hanc compositionem seu ordinationem, permutationem, pariagium vel paritatem vel aliqua de contentis in ea vel eis malicia, voluntate vel negligentia alterutrius partis, nulla alicujus temporis prescriptio vel possessio possit ledere vel diminuere virtutem presentis compositionis seu ordinationis, pariagii seu paritatis in toto vel in parte.

Approbatio omnium premissorum.

Quem tractatum, compositionem seu ordinationem, dictum vel voluntatem habitum vel habitam super presenti permutatione, pariagio seu paritate facienda, et ipsam compositionem seu ordi nationem, permutationem pariagium seu paritatem et omnia et singula superius scripta, tractata et ordinata et contenta in ea vel eis predictus senescallus pro domino rege et duce predicto et successoribus suis et pro se, et predicti abbas et conventus de Condomio pro se et monasterio suo et successoribus suis, et dictus frater Arveus, procurator predictorum abbatis et conventus procuratorio nomine et pro se laudaverunt, approbaverunt et expresse emologaverunt et promiserunt at invicem tenere, servare, complere et contra non venire in toto vel in parte aliquo tempore, causa, vel casu seu jure vel etiam ratione in perpetuum sine diminutione et contradictione quacumque. Et nichilominus predictus senescallus pro dicto domino rege et duce medietatem totius justicie, jurisdictionis alte et basse, meri et mixti imperii, et totius dominii, quam vel quod predictus rex et dux habet extra villam Condomii in ballivia predicta de Condomio infra terminos predictos, cum omnibus

juribus et deveriis pertinentibus ad eandem justiciam, jurisdictionem, merum et mixtum imperium ut superius est expressum promisit se alium velalios ad hoc domini regis et ducis predicti habentem speciale mandatum, nomine et vice dicti domini regis et ducis traditurum et assignaturum per medium et pro indiviso dictis abbati et conventui de Condomio, alii vel aliis eorum nomine recepturo vel recepturis pro se et monasterio predicto et successoribus suis, titulo et nomine presentis permutationis, pariagii seu paritatis, compositionis seu ordinationis et eosdem abbatem et conventum alium vel alios eorum nomine in veram et plenam corporalem possessionem omnium predictorum quatenus dictum regem et ducem tangunt, inducturum vel inducturos, exceptis illis que pro rege et duce superius sunt excepta expresse. Et eodem modo dicti abbas et conventus pro se et monasterio et suis successoribus promiserunt se alium vel alios eorum nomine tradituros et assignaturos per medium et pro indiviso eidem senescallo, alii vel aliis quem vel quos predictus dominus rex et dux Aquitanie ad specialiter recipiendum et habendum duxerit destinandum vel etiam destinandos vice et nomine dicti domini regis et ducis et pro ipso domino rege et

successoribus suis recepturum vel recepturos per medium et pro indiviso medictatem totius justicie et jurisdictionis, meri et mixti imperi et totius domini quam vel quod habent in villa de Condomio et in castro de Retrocingula predictis et pertinentiis eorumdem titulo et nomine presentis permutationis, pariagii seu paritatis, compositionis seu ordinationis et eum vel eos nomine et persona dicti domini regis et ducis, in meram et plenam corporalem possessionem omnium predictorum quatenus abbatem et conventum et monasterium predictos tangunt inducturum vel etiam inducturos sicut superius est expressum exceptis illis que pro abbate et conventu seu monasterio expresse superius sunt excepta dum per predictum dominum regem et ducem presens compositio seu ordinatio dicte permutationis, pariagii seu paritatis fuerit approbata laudata, confirmata et etiam sigillata. Confirmatio regis de omnibus supradictis.

Nos igitur Edwardus rex et dux predictus ex relatione fidelis senescalli nostri cui fidem plenariam adhibemus, intelligentes pronunciationem et ordinationem predictam ad utilitatem nostram et specialiter ad tranquillitatem et majorem pacis observationem abbatis et conventus ville et personarum de Condomio ei locorum cireumvicinorum et majorem pacis observantiam quam in omnibus, precipue in nostris subditis, plurimum affectamus, proloqutam et factam fuisse, compromissum arbitrium, pronunciationem et ordinationem predicta et omnia alia et singula in predicto tenore pronunciationis et ordinationis facta et dicta pro nobis et successoribus nostris, in perpetuum ratificamus, approbamus et etiam confirmamus, promittentes pro nobis et successoribus nostris in posterum nos eadem servaturos et per senescallos nostros Agennensis servari facturos. In quorum testimonium presentes litteras fieri fecimus patentes sigillo nostro sigillatas, quibus sine exhibitione aliquarum aliarum litterarum super premissis omnibus et singulis fidem plenam volumus adhiberi. Datum apud Westmonasterium, vicesimo die Junii Anno regni nostri tercio decimo.

Explicit.

(Bibliothèque Nationale. Collection de Périgord, tome LXXXVI, fs I à XVIE vo).

PIECE Ne IV PaRIAGE ENTRE Pr IV er LE COUVENT DE SARLAT

(Mouvement consulaire et pénétration royale).

Litterae Philippi regis de pariagio inter se et B. Sarlatensem abbatem inito.

Philippus Dei gratia Francie rex notum facimus universis tam presentibus quam futuris quod cum propter oppressiones multimodas et injurias infinitas quas dilecti et fideles nostri B. abbas Sarlatensis totusque conventus ejusdem Loci et gens sua paciebantur de die in diem a burgensibus Sarlatensibus quos in multis et multipliciter delinquentes non possunt justiciare ut decet propter potentiam et versutias eorumdem sicut nobis et gentibus nostris nunciarunt, cogitantes quod non nisi per nos et cum nostro adjutorio puniri possint ut deceret nobis humiliter supplicarunt quod medietatem alte et basse justicie Sarlati parrochieque ejusdem cum suis pertinentiis pro indiviso qée a nobis tenent in feudum et pro qua idem nobis tenetur facere homagium ligium et fidelitatis juramentum et fecerunt etiam predecessoribus nostris predecessores ipsius temporibus retroactis, sperantes quod propter associacionem nostram in dicta justicia malefactores punirentur secundum delictorum suorum qualitates, post multos contractus cum gente nostra habitos pariagium cum eisdem religiosis fecimus heredibus et successoribus nostris regibus Francie in modum qui sequitur. Videlicet quod nos habebimus medietatem pro indiviso alte et basse justicie ville et parrochie de Sarlato, scilicet in clamoribus, defectibus, emendis, incurrimentis et aliis quibuscumque pertinentibus ad merum et mixtum imperium sive ad altam et bassam justiciam mobilium et immobilium feudorum et retrofeudorum que tenentur in locis predictis et infra loca predicta ab ipsis abbate et conventu. Et nos similiter ipsos abbatem et conventum recepimus in associacionem seu pariagium in ommibus advoatis a nobis seu predecessoribus nostris a burgensibus dicte ville in locis predictis, nec in ipsis locis de cetero novas advoaciones recipere poterimus absque consensu abbatis etconventus. Item una cum vigeriis qui nunc sunt et erunt in posterum in dictis locis, instituentur ibidem anno quolibet duo bayllivi, unus pro nobis et alius pro dictis religiosis qui vicissim jurabunt abbati et senescallo nostro Petrargoricensi pro nobis quod jura nostra et abbatis predicti monasterii in quantum tangunt dictum pariagium levabunt et custodient fide-

Fe dE — 222 —

liter et procurabunt et quod nobis et ipsi abbati vel deputandis aut destinandis a nobis absque diminucione aliorum jurium abbatis et conventus dicti monasterii de perceptis et levatis reddent bonum compotum et legittimam racionem nec etiam alia jura dicti monasterii usurpabunt. Item non faciemus in dictis locis collectas, subvencionem vel exacionem voluntarias vel coactas. Quas si forte faceremus, dictus abbas medietatem percipiet earumdem, nisi eas similiter faceremus specialiter per totam patriam seu dyocesim in qua dicta loca consistunt vel nisi habitatores Sarlati gratis nobis vellent dare sive mutuum facere, quibus duobus casibus nobis soli emolumentum hujusmodi integre remaneret. Item judex seu judices pro nobis et dicto abbati instituti in dicto loco jurabunt et tenebuntur jurare dicto abbati et successoribus suis vel priori claustrali dicti loci, vacante ipso monasterio vel absente dicto abbate quod pro nobis et ipso abbate in dicto loco causas audient, curabunt eas fideliter examinare et judicare et medielatem prove nientium ex curia temporali bona fide nobis et aliam medietatem abbati reddent et in suis officiis fideliter se habebunt. Servientes et scriptores instituendi ibidem in sua institucione jurabunt et jurare tenebuntur senescallo nostro pro nobis et abbati et successoribus predictis quod bona et jura abbatis et monasterii predicti custodient bona fide et quod in suo officio fideliter se habebunt. Item familia dicti abbatis et monachorum suorum et eorum cognicio et punicio adipsumabbatem solum spectabitetfranchisia plenaetomnimoda libertate gaudebunt nec judicari, distringi judiciari vel capi poterunt per aliquem nisi per dictum abbatem vel ejus mandatum nisi in defectumejus veladnosperappellacionem eorum punicio deveniret ; in presenti tamen delicto per servientes nostroscapi poterunt sed illos statim ipsi abbati vel mandato suo reddere tenebuntur.

Servientes vero nostri per senescallum nostrum solummodo punientur. Item si serviens institutus pro nobis in dictis locis capiat vel arrestet aliquem de habitatoribus dicte ville vel de extraneis contrahentibus vel delinquentibus in dictis locis ipsum solvere nec liberare poterit nisi in presentia et cum voluntate vigeriorum predictorum et baylivorum communium. Sed tenebituripsum in communi cärcere ponere et custodire quo usque per vigerios et baylivos predictos vel communem judicem nostri et abbatis fuerit communiter liberatus et hoc idem dicti vigerii et baylivi abbatis facere tenebuntur. Item emolumentum clamorum justicie, emendarum et aliorum quorumcumque proveniencium racione dicti pariagiiex mero et mixto imperio per dictos vigerios et baylivos levabi-. tur communiter etnobis acipsi abbati equaliter per medium dividetur. Et sicquilibet nostrum eritsua porcione contentus, et si nobis et ipsi abbati contingat aliqua immobilia in commissum venire, vendentur infra annum si commode possint personis talibus que dictis abbati et conventui reddant servicia et deveria consueta et eorum precium inter nos et dictum abbatem per medium equaliter divide-

tur. Item pariagium hujusmodi inter nos predictos semper indivisum remanebit nec illud transferre poterimus in aliam personam nos nec successores nostri nisi in heredes nostros reges Francie. Item omnes redditus, census, proventus acceptamenta, vendagia, capita solidorum alias reddebencias, jura et alia deveria que idem abbas tam in novitate sua quam alias habere et percipere consuevit et que idem abbas et conventus percipere consueverunt, soli percipient et habebunt absque impedimento aliquo gentis nostre, Item poterunt dicti abbaset conventus per terram suam in qua habent allam et bassam justiciam per gentes suas arma portare ad exe quenda sua vel curie sue judicia et cohercendos parvos subditos suos et alios delinquentes sibi nolentes obedire nec non furchas erigere quociens opus fuerit in terra predicta,

Item in dictis villa et parrochia non erit aliquis notarius publicus qui possit instrumenta facere de hominibus in dicta villa commorentibus. Item in dicta villa de Sarlato erunt vigerii communes, homines et vassalli nostri et dicti abbatis, qui sentencias tam in criminalibus quam civilibus exequentur nobisque et abbati predicto fidelitatis juramentum prestabunt. Item si contingat nos sigillum ponere in dictis locis medietas provenientium ex eo erit dicti abbatis et sigillator tam pro nobis quam pro dicto abbate ponetur ibidem communiter et jurabit se in officio sigillandi bene et fideliter habiturum et medietatem emolumenti sigilli dicto abbati et suis successoribus redditurum. Item si contingat nos levare illud pedagium quod dictus abbas in dicta villa consuevit levare medietatem idem abbas sibi retinuit in eodem. [tem voluerunt idem abbas et conventus quod nos in dicta villa Sarlati habeamus quandam domum in qua senescallus noster habitet et suas teneat-assisias in qua etiam dicti baylivi communes et judex communis causas communes audient de cujus domus censu faciemus dicto abbati quod fuerit racionis et nihil nisi de consensu dicti abbatis et conventus acquiremus in locis predictis. Carcer vero communis erit nobis et abbati predicto et servabiturper dictos vigerios prout estconsuetum. Placuit etiam abbati quod nos ea que Amolinus Bonasos Bertrandus et Galhardus de Gordonio frates habent apud domum et ejus pertinencia possimus acquirere, facientes ipsi abbati et conventui competentem remuneracionem de serviciis et deveriis consuetis et sibi debitis pro eisdem et similiter nobis concessit quod ab aliis dominis dicti castri pedagium acquirere valeamus. Que associacio seu pariagium ut ratum et firmum permaneat in futurum salvo tamen in aliis jure nostro et jure in omnibus alieno, presentes litteras sigillo nostro fecimus communiri. Actum Parisius anno Domini Millesimo ducentesimo octogesimo nono, Mense februario.

Insert, in litteris B abbatis Sarlatensis.

(Archives Nationales J 397. Pariages n° 12.)

PIECE N° V Par1AGE Du VicAN

(Règlement de litiges avec les officiers royaux).

Notum sit quod cum controversia verteretur inter dominum regem et nobilem virum dominum Philippum de Salice Bernardi militem domini regis senescalli Bellicadri et Nemausi pro domino rege predicto ex una parte et religiosum virum Guidonem de Mandagnoto priorem ecclesie de Vicano nomine dicti prioratus exaltera super mero imperio ville de Vicano districtus et mandamenti ejusdem, tandem dictus dominus senescallus pro dieto domino rege ex una parteet dictus prior prose nomine dicti prioratus.ex altera composuerunt et transegerunt in hunc modum, videlicet quod dictus dominus senescallus nomine domini regis etsuccessorum ipsius habeat et percipiat et exerceat medietatem pro indiviso in villa de Vicano et ejus pertinentiis distrieiu et mandamento juridictionis omnimode scilicet meri et mixti imperii et simplicis juridictionis, que juridictio simplex et mixtum imperium ad dictum priorem nomine dicti prioratus usque ad presentem compositionem per sentenciam curie dicti domini regis dinoscebatur ex integro pertinere ; retenta ex integro alia medietate dicto priori et prioratui et successoribus suis pro indiviso in dicta villa de Vicano distrietu et mandamento ipsius dicte juridictionis, scilicet meri et mixti imperii et juridictionis simplicis; et retentis etiam dicto priori et prioratui in prefatis villa de Vicano, distrietu et mandamento universis et singulis que pertinent et pertinere debent ad dominium et proprietatem et.que proveninnt etpervenire debent ex ipsis:et oecasione ipsorum, reservatis etiam ipsi priori et prioratui predicio omnibus cognitionibus ct diffinitionibns feudorum dicti prioratus et etiam eorum que tenentur ab eo in emphiteosim seu in accapitum. Item fuit actum et expresse conventum inter dictas partes quod sit ibi judex comunis pro dieto domino rege et dicto priore in examinatione, diffinitione et executione comunicate juridictionis predicte et quod utrique scilicet domino senescallo et dicto priori juret et jurare teneatur et quod dictus prior non teneatur dare dicto judici neque successores sui nisi quinquaginta solidos turonenses pro salario annuali et medietatem expensarum quas faciet dictus judex pro negociis comunibus in dicta villa de Vicano et ejus pertinentiis; et quodille quieritjudex salviensis pro domino rege sit judex de Vicano pro dicto domino rege et dicto priore et,

recepto sacramento ab eo per senescallum in assisia publica, ite rato apud Vicanum jurare teneatur tam bajulo domini regis qui pro tempore fueritin villa de Vicano quam bajulo dicti prioris vel ipsi priori. Quilibet tamen scilicet dominus rex et dictus prior habeat et habere possit suum bajulum proprium et notarium seu notarios comunes et nuncium seu nuncios comunes et quod dicti bajuli et alii curiales dicto domino regi et dicto priori jurare comuniter teneantur et donec juraverint utrique parti non debeant in dicta villa de Vicano districtu et mandamento aliquod officium curie exercere, et quicquid ex predicta juridictione seu ejus occasione seu pro ea alicui curialium predictorum pervenerit ante sentenciam autper sentenciam vel post vel alio quolibet modo ad mandatum et monitionem dicti prioris vel bajuli sui vel bajuli domini regis dividatur equaliter inter partes predictas et media pars sine aliqua difficultate dicto priori reddatur et alia pars domino regi, et etiam quod per alterum bajulorum factum fuerit non possit alius sine cognitione predicti judicis comunis revocare, et quando concordabunt curia domini regis et dictus prior de habendis curialibus comunibus quod dicti curiales teneantur jurare dicto domino regi et dicto priori et successoribus suis ut superius continetur. Item fuit actum et expresse conventum quod quandocumque peteretur sacramentum fidelitatis per alterum dominorum predictorum ab hominibus de Vicano seu mandamento quod dictum sacramentum fiat comuniter tam domino regi quam priori, ita tamen quod dictum sacramentum fidelitatis ab ipsis hominibus prestitum referatur tantummodo et intelligatur ad ‘conservationem videlicet sive exercicium dicte dimidie juridictionis dicto domino regi competentis, ita quod nichil amplius dictus dominus rex ex hujusmodi sacramento et occasione hujusmodi sacramenti a predictis hominibus possit petere vel exigere. Item fuit actum et expresse conventum inter dictas partes quod dictus prior vel alius pro eo possit distringere census usatica, quartos, quintos et alios redditus suos censuales seu emphiteoticos vel acaptaticos prout sibi melius videbitur expedire in dicta villa de Vicano districtu et mandamento ejusdem sine impedimento partis domini regis ; si tamen de dicto feudo quod prior assereret teneri a dicta ecclesia eidem questio refferretur, illa cognitio et diffinitio spectet ad comunem judicem de Vicano qui pro tempore fuerit tam pro domino rege quam pro dicto priore ; et si de dicto feudo eidem priori questio non referatur, negetur tamen ei debitum seu census quod vel qui peteretur occasione dicti feudi seu emphiteosis vel accapiti illa cognitio et diffinitio spectet ad solum priorem. Item fuit actum inter dictas partes etexpresse conventum quod omnes preconizationes in dicta villa de Vicano fiant ex parte domini regis et dicti prioris comuniter. Item fuit actum et expresse conventum inter dictas partes quod si contingat occasione criminum, banitionum, confiscationum escorrenciarum seu quacumque alia de causa immobilia bona aliqua sita in villa de Vicano, pertinentiis, districtu et mandamento

de feudis dicti prioratus seu in accapitum vel in emphiteosim concessis seu recognitis ad manum curie comunis dicti domini regis et dicti prioris devolvi dominus rex vel bajuli sui teneantur infra annum medietatem dictum dominum regem contingentem ponere et mittere extra manum suam et in personas non prohibitas transferre. Item fuit actum et expresse conventum inter dictas partes quod non debeant judicari homines ville de Vicano, districtus seu mandamenti ipsius ville seu puniri vel de causis eorum cognosci extra dictam villam de Vicano nec etiam citari per curiales dicti domini regis de hiis que comitterentur vel fient in dicta villa de Vicano seu ejus pertinentiis. Item fuit actum et expresse conventum inter dictas partes quod super appellationibus que fient a dicta ceuria comuni de Vicano a sentenciis civilium causarum et questionum criminalium appelletur ad senescallum vel ejus judicem, et quod dictus prior habeat et habere debeat medietatem earum que levabuntur occasione appellationis seu appellationum per cognitionem senescalli seu judicis majoris dicti senescalli super causis seu litibus agitatis prius coram judice comuni, preterquam de feudis ipsius prioris seu prioratus ejusdem super quibus appelletur primo a curia dicti prioris ad judicem appellationis abbatis massiliencis quem dictus abbas teneatur constituere et habereïn villa de Vicano, qui judex causam prime appellationis dictorum feudorum et accapitorum in dicta ville teneatur andire et diffinire nec dicti appellantes villam de Vicano seu ejus districtum pro dicta appellatione facienda seu prosequenda exire teneantur, et secundario ad senescallum ; et idem de rebus emphiteoticis vel in accapitum concessis seu recogaitis ipsi priori vel ecclesie observetur et etiam de eis que inde oriri possent. Item fuit actum et expresse conventum inter dictas partes quod si habitatores, viatores seu transeuntes in villa, districtu et mandamento de Vicano cum armis quibuscumque vulneraverint se seu percusserint vel aliter se offenderint in villa de Vicano seu ejus pertinentiis punimentum seu pena inter dictas partes comuniter dividatur ; si vero homines alterius juridictionis turba coordinata venerint cum armis ad villam de Vicano districtum seu mandamentum et aliquod seu aliquos offenderint talis deportatio et offensa armorum puniatur per dominum senescallum et puniri possit, nulla parte dicti punimenti dicto priori reservata. Item fuit actum et expresse conventum inter dictas partes quod dicto priori et successoribus suis et ipsi prioratui remaneat in omnibus aliis proprietatibus et quasijus suum quodeumaue ex integro salvum et illesum in dicta villa de Vicano,mandamento, pertinentiis et districtu, cavalcatis tamen et hiis omnibus que ex hiis seu occasione ipsarum provenire possent domino regi et suis in perpetuum reservatis in villa de Vicano et ejus mandamento. Item fuit actum et expresse conventum inter dictas partes quod si bajuli domini regis vel curiales ipsius aliquid facerent vel attemptarent per se vel per aliquas personas contra tenorem compositionis presentis seu contra tenorem predictorum universorum et singulorum

superius contentorum ex nullo temporis tractu aliquod prejudicium afferi possit ipsi priori vel ecclesie seu prioratui predicto. Actum fuit hoc apud Nemausos in camera juxta portum quod est a parte orientali. Hujus rei sunt testes dominus Guillelmus de Portu major judex domini senescalli, dominus Guillelmus de Mora, primaterius domini regis, Austorgius de Perra, Gaufridus Maleti bajulus salviensis, magister Bernardus de Montiliis, notarius Nairosii, dominus Giraudus Alamandi jurisperitus, dominus Bompar miles et Guillelmus de Albanhnaco notarius dicti domini senescalli, Anno domini M° CC°1 xx ii°, ii Kalendas Aprilis. Et nos frater Guillelmus abbas monasterii sanceti Victoris massiliensis et totus fratrum conventus ejusdem monasterii presentem compositionem factam per fratrem Guidonem de Mandagoto priorem de Vicano monachum nostrum de nostro consilio et assensu cum nobili viro domino Philippo de Salice Bernardi, milite domini regis senescalli Bellicadri et Nemausi pro illustrissimo domino Philippo Dei gratia rege Francie perpetuo laudamus et approbamus et etiam confirmamus. In cujus rei testimonium presentem cartam sigillorum nostrorum munimine fecimus comuniri. Actum in dicto monasterio anno Domini M° CC° Lxxo iic vi idus Octobris.

(Archives Nationales, J. 387, n° 9.)

PIÈCE Ne VI PariaGe DE LuBreT-SainT-Luc

(Pariage du Roi avec un seigneur laïque pour fondation de bastide.)

Ratifficatio pariagii facti domino regia Bernardo de Castrobayaco domicello, de castro et castellania dictis de Lubreto sitis in comitatu Bigorre.

Karolus Dei gratia Francie et Navarre rex. Notum facimus universis tam presentibus quam futuris nos litteras infrascriptas in camera compotorum parisiensi inspici et examinari fecisse formam que sequitur continentes ; Universis ad quos presentes littere pervenerint, Johannes Pace, decanus carnotensis, clericus domini nos- : tri Francie et Navarre regis et Hugo de Vissaco, miles ejusdem domini regis ad partes comitatus Bigorre pro reformatione patrie a majestate regia destinati per patentes litteras regias inferius inesratas, salutem el velle presentibus dare fidem. Notum facimus nos vidisse quasdam patentes litteras domini Jordani de Luberto, militis, senescalli Bigorre et nobilis viri de Castrobayaco, domicelli, eorumque sigillis inpendentis sigillatas tenorem qui sequitur continentes. In nomine Domini amen. Universis et singulis pateat tam presentibus quam futuris quod ego Bernardus de Castrobayaco, domicellus, sciens me habere, tenere ac pacifice possidere in solidum castrum seu castellarium vocatum de Lubreto situm in comitatu et infra comitatum et senescalliam Bigorre sine populatione quacumque existens et circumquaque ipsum castellanum cescenta arpenta terre vel circa tam culte quam inculte ad pagellam seu perticam bastide de Rabastencha in Bigorra, volens cum domino nostro rege Francie et Navarre facere pariagium pro nova bastida seu populatione in castellario predicto seu territorio construenda, dicto domino nostro regi et michi et nostris successoribus communi et pro indiviso, prefatum dominum nostrum regem licet absentem et discretum virum magistrum Guillelmum Arundi de Fronciaco procuratorem regium in senescallia et comitatu predictis ibidem presentem, vice et nomine dicti domini nostri regis, pro me et heredibus et successoribus meis, constitutus ante presentiam nobilis et potentis viri domini Jordani de Luberto, militis senescalli Bigorre, michi associo quantum ad temporalitatem tamen et parierium recipio in castro seu castellario supradicto et omnibus et singulis terris cultis et incultis michi pertinentibus et debentibus pertinere cireumquaque castrum seu castellarium predictum et in pertinentiis et

NT

tenemento ejusdem sub pactis et condicionibus et retentionibus infrascriptis. Videlicet quod castrum predictum et totum territorium de Lubreto, quantum ad me Bernardum predictum pertinebit autem hujusmodi pariagium, habitatoribus dicte bastide per plateas pro domibus construendis et edificandis et per cassaloca et arpenta et casalerias ad pagellam predictam dividantur et etiam concedantur in emphiteosim nomine meo et dicti domini regis juxta foros, usus et consuetudines dicte bastide de Rabastencha et sub eisdem vel similibus obliis, censibus, juribus et deveriis, vendis impignorationibus et aliis juribus feudalibus seu emphiteotariis quocumque nomine censeantur et sub quacumque verborum conceptione contineantur, michi et domino nostro regi et nostris successoribus persolvendis et inter nos equaliter dividendis. Banchi quoque tabule cum omni ex inde provenienti emolumento,leude, pedagia et vectigalia cum comissis et incursibus eorumdem que evenerent et percipientur in dicta bastida et pertinentiis ejusdem ad me Bernardum predictum et prefatum dominum nostrum regem successoribusque nostros (sic) equis partibus pertinebunt et omnia predicta inter dictum dominum regem et me Bernardum equaliter per medium dividentur. Habitatores quoque dicte bastide domino nostro regi et ejus parerio vel certis per eos propter hoc deputatis prestabunt fidelitatis temporibus debitis juramentum. Et retineo ego Bernardus predictus michi et meis successoribus quod dicta ‘bastida cum juribus et pertinentiis suis et cum mero et mixto imperio et omni alta et bassa juriditione ac modica cohercione et cum omnibus ex eis vel eorum altero vel occasione eorum vel alterius eorum lucris et emolumentis exinde provenientibus et proventuris sive per viam judicii seu sentencie compositionis vel financie seu gagiationis emende vel alioquoquo modo adeo sit, ipsius domini regis et mei Bernardi predicti et successorum nostrorum remaneat communis per medium et pro indivisointer nos et quod dicta bastida juxta manum regiam nullatenus transferatur. Sit quoque in dicta bastida unus duntaxat bajulus qui per ipsum dominum regem vel ejus gentes et me Bernardum predictum etsuccessores nostros anno quolibet instituatur ibidem et in institutione et assumptione oflicii dicte bajulie jurabit in manibus judicis communis dicte bastide quod in dicto bajulie officio bene et fideliter se habebit sic et prout de jure vel consuetudine vel arresto regio bajuli regii et ejus pareriorum in bastidis per modum paraiagii cum domino nostro rege factis solliciti sunt jurare. Thesaurarius insuper vel receptor regius in Bigorra arrendabit vel ad firmam concedet redditus dicti loci. Et ego Bernardus predictus et successores mei partem nobis contingentem dé pretio arrendamenti de manu ipsius thesaurarii recipiemus vel si maluerimus de manu bajuli qui nobis teneatur cavere ydonee de parte nostra dicti precii nobis solvendaturis super hoc assignatis, et in 60 casu in quo de manu thesaurarii dictam solutioneém habere eligeremus, ipse thesaurarius michi ac meis successoribus ad quos ea res pertinebit, terminis quibus solutiones eidem

fient, partem nobis contingentem solvere teneatur ; quodque dictus thesaurarius redditus predictos plus offerenti et ydoneo suo periculo arrendabit sine fraude quacumque. Judex insuper regius comitatus Bigorre sit in loco predicto judex communis jus qui partibus in dicta bastida reddet quivisque judex in sui assumptione officii jurabit secundum juris formam michi Bernardo predicto tanquam condomino dicti loci; et a me Bernardo predicto et a meis successoribus pro suis stipendiis seu vadiis centum solidos turonenses duntaxat pro anno recipiet dictus judex. Institutio quoque et creatio notariorum, consulum, notariorum seu tabellionum ac servientium etaliorum officialium in dicta bastida ad dictum nostrum regem et me Bernardum predictum et successores nostros in loco predieto pertineat et expectet; regii notarii tamen aliorum locorum ibidem poteruntrecipere instrumenta.Etjudex communis sacramenta consulumin dictolocoreciperemeonomine etdomininostriregis,servientes quoque dicti loci in vergis seu baculis signum mei Bernardi predicti cum signo regis portare teneantur. Preconizationes insuper seu subatestationes citationes, edicta quoque et interdicta que fient vel interdicentur in dicto loca fiant et indicantur meo et domini nostri regis nomine.

Verum si contingat, quod absit, locum predictum depopulari ex toto casu aliquo, nemine remanente ibidem, et sine facto mei Bernardi predicti vel successorum meorum et me Bernardo predicto vel successoribus meis in nulla culpa nullo dolo existentibus, proprietas et totum territorium ad me Bernardum predictum et successores meos in solidum revertatur, presenti pariagio in aliquo non obstante, et si post depopulationem hujusmodi interim repopulari vel edificari contingat, domino nostro regi et michi et meis successoribus sit communis (sic). Sane dominus noster rex in dicta bastida non faciet vel indicet talliam vel collectam, indictum vel superindictum nec subsidium exiget nisi duntaxat si et cum fiet vel indicet per aliam terram suam et de tali tallia seu collecta, indicto vel superindicto seu subsidio nichil ad me Bernardum predicltum vel successores meos penitus pertinebit. Privilegia quoque ab olim novis bastidis regiis consueta concedi, prefate bastide et habitatoribus vicinis ac juratis ejusdem per dominum nostrum regem similiter concedantur. Nulli tamen homines vel mulieres mei Bernardi predicti in bastida predicta recipientur sine voluntate mea propria et consencia; si factum reperiatur michi integraliter remittantur. Sane bona immobilia que domino nostro regi in prefata bastida vel ejus pertinentiis propter crimen aliquod vel delictum venient in commissum, dominus noster rex vel officiales ejusdem debent et tenentur infra unum annum et diem ponere extra manum regiam et in aliquam emphiteoticam ydoneam et de jure non prohibitum (sic) transferre, qui tam domino nostro regi quam michi Bernardo predicto et meis successoribus census, oblias et jura alia ac servitia et deveria consueta pro dictis bonis immobilibus confiscatis facere teneantur. Institutio quoque et desti-

tutio preconis publici seu inquantoris et subastatoris et dictorum officiorum collatio ad dominum nostrum regem seu ejus senescallum vel judicem in Bigorra et me predictum Bernardum et successores nostros committim pertineat et expectet.. [tem mercatum et nundine dicte bastide et venientes ad ipsum et ipsas et res et merces eorum gaudeant privilegiis et libertatibus sicut in aliis bastidis similibus regiis senescallie Tholosae est consuetum ; quoquidem mercatum teneatur perpetuo semel qualibet septimana, scilicetin die mercurii; nundine vero bis in anno quolibet teneantur, scilicet semelin die feslo decollationis beati Johannis Baptista et octo diebus ante et octo post etiterum tercia feria post festum Pache domini et octo diebus post immediate sequentibus. Verum si contingat me Bernardum predictum aut successores meos extra paragium aliquas de terris meis dare etconcedere partite dicte bastide vel habitatoribus et juratis seu vicariis ejusdem, omnis alta et bassa jurisdictio et omne ex eis vel eorum occasione proveniens et proventurum emolumentum in terris predictis domino nostro regi et michi Bernardo et nostris successoribus equaliter pertinebunt ; oblie vero, census et alia quecumque jura feudalia terrarum predictarum extra paragium positarum michi Bernardo predicto et meis successoribus in solidum pertinebunt ; habitatorium vero si qui fuit in terris predictis formagium bajulo communi dicte bastide sicut ceteri habitatores ejusdem bastide solvere teneantur. Retineo insuper ego Bernardus predictus michi et meis successoribus ad quos res hujusmodi pertinebit in presenti paragio de dictis arpentis ipsi partagio assignatis triginta arpenta terre ad pagellam predictam videlicet quindecim ex una parte cum molendinis et bastimentis et aliis melioramentis quibuscumque ibidem factis aut in posterum faciendis prout ad me Bernardum predictum in divisione quam feci de dicto terrilorio de Lubreto cum Arnaldo Guillelmi de Beone domicello, denominata in loco seu infra confrontationes seu limites in quo etinfra quas michi sunt assignata ; et alia quindecim arpenta infra dictum territorium de Lubreto que michi vel procuratori regis in Bigorra assignentur in loco michi magis utili et dicte bastide et habitantibus in ea minus dampnoso pro quibus quidem triginta arpenta terre nullum novum et inusitatum servicium seu redibentiam facere tenear quoquomodo. Retineo etiam quod dominus noster rex et officiales ejusdem qui pro tempore fuerint in Bigorra prout ad eorum quemlibet pertinebit, me Bernardum predictum et bona mea ac successores meos in dicta bastida teneantur et debeant debite et licite defensare ab omnibusinjuriis, violenciis, oppressionibus manifestis et indebitis novitatibus quibuscumque, Retineo michi insuper in bastida predicta quatuor localia domorum pro domibus ibidem constituendis etedificandis, duo scilicet ex ipsis in ambitu seu circuitu platee majoris dicte bastide et facie ejusdem et alia duo in alio loco de ydonioribus dicte bastide, ita tamen quod pro ipsis solvam et solvere tenear oblias, census et alia quecumque jura feudalia sicut quilibet alius habitator dicte bas-