‹ Les Universités de Franche-Comté, Gray, Dôle, Besançon. Documents inédits publiés avec une introduction historiqueChapitre 42 sur 110 · PORTANT ÉRECTION DE L'UNIVERSITÉ DE BESANÇON · texte numérisé non relu

PORTANT ÉRECTION DE L'UNIVERSITÉ DE BESANÇON

(Mai 1450.)

Nicolaus, episcopus, servus servorum Dei, ad perpetuam rci memoriam. Int?r cœteras félicitâtes quas mortalis homo in hac labili vita ex dono Dei nancisci potest, ea in ultimis computari meretur quod per assiduum studium acquirere potest scientiemargaritam que bene beateque vivendi viam prebet, ac peritum ab imperito sua pretiositale longe facit excellere et similem Deo reddit, suftragatur indoctos et ex iufimo loco natos vehit in sublimes, unde sedes apostolica, rerum spiritualium et etiam temporalium provida ministratrix, ut eo facilius homines ad tam excelsum humane conditionis fastigium acquirendum incitentur, eis loca préparât, illos juvat et favoribus prosequitur gratiosis. Nuper siquidem dilecti lilii rectores, cives et communitas ci vitatis Bisuntinensis nobis signilicarunt quod ipsi non solum ad utilitatem et prosperitatem reipublice dicte et civitatis et terrarum sibi subditarum, sed etiam quaruracunque aliarum mundipartium,ineadem civitate tanquam loco insigni et ad hoc commodo et ydoneo, in quo aeris vigel temperies, victualium ubertas ac ceterarum rerum ad usum hominum pertinentium copia reperitur, générale studium in artibus liberalibus, per quas mentes studentium pltirimum erudiuntur et illustrantur, per sedem apostolicam iieri etordinari ferveuter exoptant. Quare nobis humiliter supplicarunt ut hujusmodi eorum desidcrio annuere, ac in ipsa civitate studium in liberalibus artibus erigere

et instituere, aliisque in premissis opportune providere paterna diligentia curaremus. Nos igitur premissa ac sinceram reverentiamqiiamdicti rectores, cives etcommunitas ad nos et Romanam ecclesiam gerere comprobantur attente considerantes,etmiruminmodumdesiderantesquod civitas predicta scientiarutn ornetur muneribus, ita ut viros producat consiiii maturitate conspicuos ac virtutum ornatibus redimitos, sitque ibi liberalium artium fons irrigans de cujus plenitudine hauriant universi litterarum cupientes imbui documents, bujusmodi supplicationibus inclinati, ad laudem divini nominis et Udei catholice propagationem, auctoritate apostolica, générale studium in artibus liberalibus duntaxat, in prefata civitate Bisuntinensi , tenore presentium erigimus, statuentes et ordinentes quod inibi de cetero perpetuis futuris temporibus studium in hujusmodi artibus vigeat générale, quodque legentes et studentes ibidem omnibus et singulis privilegiis, libertatibus , honoribus, exeraptionibus et unmunitatibus concessis magistris doctoribus et scholariis in aliis studiis generaiibus studentibus, gaudeant et utantur, ac il 1 i qui magisterii gradum in eisdem artibus petierunt per doctores seu magistros arlium predictaruin archiepiscopo Bisuntinensi pro tempore existenti et, ecclesia Bisuntinensi pastoris solatio destituta, vicario seu oftlciali in spiritualibus dilectorum filiorum capituli Bisuntinensis presententur, qui quidem archiepiscopus, vicarius seu ofllcialis, aliis doctoribus et magistris in artibus ibidem tune legentibus convocatis, promovendos eosdem inhiis que ad magisterii seu doctoratus honorem quomodolibet requiruntur, per se velalium juxta morem seu consuetudinem in talibus in aliis generaiibus studiis observari solitos, examinare studeant diligenter, eisque, si ad hoc sufïicienteset ydonei reperti fuerint, hujusmodi doctoratum seu magisterii gradum et honorem impendant. Illi vero qui in eodem studio Bisuntinensi in artibus examinati et approbati fuerint, ac gradum et honorem hujusmodi obtinuerint, ex tune absque aliis examinatione et approbations deinceps regendi, legendi et docendi tam in dicta civitate quam aliis quibuscumque studiis in

quibus légère et docere voluerint plenam et liberam habeant facultatera; mandantes dilectis filiis abbati monasterii sancli Pauli et cantori ecclesie majoris ac decano ecclesie béate Marie Magdalene Bisuntinensis, quos conservatores privilegiorum universitatis studii Bisuntinensis hujusmodi perpetuo facimus et deputamus, quatenus ipsi vel duo aut unus eorum per se vel alium seu alios, magistris, doctoribus et scholaribus in predicto studio Bisuntinensi pro tempore commorantibus, efflcacis defensionis presidio assistentes, non permittant eos aut aliquem eorum in personis, rébus et bonis contra tenorem privilegiorum, libertatum, exemptionum et immunitatum hujusmodi indebite molestari; facturi de quibuslibet molestiis atque damnis prefatis, doctoribus, magistris et scholaribus de cetero inferendis et irrogandis, in illis videlicet que judicialem requirunt indaginem summarie et de piano, sine strepitu et figura judicii, in aliis vero prout qualitas negotiorum exegerit justitie complementum, molestatores et iojuriatores hujusmodi, nec non contradictores quoslibet et rebelles, cujuscumque dignitatis, status, ordinis vel conditionis extiterunt, quandocumque et quotiescumque expédient, auctoritate nostra per censuram ecclesiasticam , appellatione postposita, compescendo, invocato ad hoc, si opus fuerit, auxilio brachii securalis, non obstantibus tam felicis recordationis Bonifacii pape VIIII , predecessoris nostri, constitutionibus, in quibus cavetur nealiquis extra suam civitatcm et diœcesim, certis exceptis casibus, et in illis ultra unam dietam, a fine sue dioecesis ad judicium evocetur, nec ne judices et conservatores a sede deputati p redicta extra civilatem et diœcesim in quibus deputati fueriut contra quoscumque procedere, sive alii vel aliis vices suas committere aut aliquos ultra unam dietam a fine diœcesis eorumdem trahere non présumant, dummodo ultra duas dietas aliquis auctoritate presentinm non trahatur, seu quod de aliis quam de manifestis injuriis, violentiis et aliis que judicialem rcquirunt indaginem pénis in eos flxius egerint et in id procurantes adjectis conservatores se nullatenus intromittant, quam aliis quibuscumque

constitutionibus a predecessoribusnostris Romanis pontificibus tam de judicibus delegatis et conservatoribus, ac personis altra certura numerum ad judicium non vocandis aut aliis editis que ipsorum abbatis, cantoris ac decani possent in hac partejurisdictioni et potestati cujusque libero exercicio quomodolibet obviare, seu si aliquibus communiter vel divisim a predicta sit sede indultum quod excommunicari, suspendi vel interdici, seu extra vel ultra certa loca ad judicium evocari non possit per litteras apostoiicas non facientes plenam et expressam ac de verbo ad verbum de indulto hujusmodi et eorum personis, locis, ordinibus et nominibus propriis mentionem et qualibet alia dicte sedis indulgentia generali vel speciali cujuscumque tenoris existât, per quam presentibus non expressam vel totaliternoninsertam eorum jurisdictionibusexplicationem in hac parte valeat quomodolibet impediri, et de qua cujusque pro tenore de verbo ad verbum in nostris litteris habenda sit mentio specialis. Geterum volumus et apostolica auctoritate decernimus quod quilibet ipsorum conservatorum prosequi valeat articulum etiam per alium inchoatum, quamvis idem inchoans nullo fuerit impedîmento cauonico prepedilus, quodque auctoritate presentium sit eis et unicuique eorum in pretermissis omnibus et eorum singulis ceptis et non ceptis, presentibus et futuris, perpetuata potestas etjurisdictio attributa, ut eo vigore eaque flrmitate possint in premissis omnibus ceptis et non ceptis, presentibus et futuris, et pro predictis procedere, ac si predicta orauia et singula coram eis cepta fuissent et ipsorum jurisdictio etcujuslibet eorum in predictis omnibus et singulis per citationem vel modum alium perpetuata legitimum extitisset, et aliis apostolicis constitutionibus, statutis et consuetudinibus dicte civitatis, celerisque contrariis non obstantibus quibuscumque. Nulli ergo omnino homiuum liceat hanc paginam nostrorum erectionis, statuti, ofdina- Lionis, mandati, deputationis, voluntatis et constitutionis iafringerevel ei ausu temerario contraire. Siquis autem hec attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis Dei etbeatorum Pétri et Pauli apostoiorum ejus se noveritin-

cursurum. Datum Rome apud sanctum Petrum nnno incarnationis Domiuice millesimo quadringeotesimo quinquagesimo, kal. maii, pontiflcatus nostri anno quarto. — Signa- Lum : Pe. de Nexeto, cum monogramate. Signatum : de Venery et sur le replis S. de Luca et plus bas : Requisita apud me P. de Moreto.

Scellée eu plomb, sur lequel on lit : Nicolaus Papa Y et sur le revers S. PA. S. PE, attaché à lacs de soie jaune et rouge (1).

LETTRES PATENTES

DU ROI LOUIS XI, PORTANT TRANSLATION EN LA VILLE DE BESAN- ÇON DE L'UNIVERSITÉ DE DOLE, LORS DE LA CONQUÊTE DE LA FRANCHE-COMTE.

(Mars 1480/1.)

Loys, par la grâce de Dieu Roy de France, sçavoir faisons à tous présens et advenir comme puis naguères lescitoyens, manans et habitans de la cité de Besançon désirans vivre en nostre grâce, amytié et bienveillance, se soient raiseulx et ladicte citéen nostre espéciale garde et protection, àlaquelle cause nous désirans icelle cité douer et privilégier par tous bons moyens à nous possibles à ce que iceulx citoiens soient toujours plus enclins de nous obéir, servir, et complaire et de procurer, soustenir et deflfendre le bien de nous et de noz bons, vraiz et loyaulx subjectz de noz pays des duchié et conté de Bourgoingne et d'aultres noz pays

(1) On trouve aux archives de la Cote-d'Qr. n- B. 11.468, le ridsmwt, d*»é de 1402, d'une bulle du pope Pie II. donnée à Mantoue. l'an de l'Incarnation 1459, le jour des calendes d'août, l'an premier de son pontificat, par laquelle le Souverain Pontife, visant la bulle de Nicolaa V, ordonne que les lettres conservatoire* accordées aux universités ne pourront s'appliquer qu'aux écoliers qui y étudient réellement, et qu'en vertu de ces mêmes lettres. les conservateurs ne pourront assigner devant eux que ceux-là seulement, qui ne réaideront pas à plu» de deux journées des limites de leur diocèse.

Mandement spécial dans ce sens aux doyens de Besançon, de N.-D. de Dola, de Saint-Hippolyte de Poligny et à l'Official de Besançon.

affluans et fréquentans en icelle cité, considérans aussi que ladicte cité est de toute ancienneté l'une des plus belles, grandes et notables cités qui soient en tous les pays et marches de pardeça, garnie et décorée de plusieurs gens notables et lettrez tant de gens d'église que séculiers, et trèsfort propre et convenable pour y avoir et faire tenir université d'escoliers, estudians en toutes sciences et facultez, pour ces causes et aultres considérations à ce nous mouvans, avons voulu, consenti, accordé et octroyé, voulons, consentons, accordons et octroyons par ces présentes que en icelle cité doiresenavant ait université de docteurs et maistres lisans et d'escoliers estudians, telle et ainsi qu'elle a esté cidevant en noslre ville de Dole, et que toutes manières de gens, soient docteurs, régens en toutes facultez de droict civil et canon, théologie, médecine, philosophie, ars et grammaire, escoliers, estudians et aultres tant de noz royaulme, pays et seigneuries que des pays estrangers y puissent venir, demourer, résider et estudier pour estre et représenter le corps tant en chiefs que en membres de ladicte université et y faire conduire et exercer tous actes et négociations afférans et convenables à docteurs et régens, estudians et aultres maistres de l'université. Et laquelle université qui ainsi souloit estre audictlieu de Dole, nous avons de nostre grâce, plaine puissance et auctorité royale, de nostre certaine science translatée et establie, translatons et establissons en ladicte cité de Besançon, et voulons qu'elle soit ettiengne perpétuellement en ladicte cité, en toutes telles et singulières prérogatives et préérainances, droiz, franchises et libériez au proufïlt des citoyens, manans et habitans en icelle qu'elle faisoit audictlieu de Dole, et que tous docteurs, régens, maistres, escoliers, estudians, ensemble leurs biens, soient privilégiez par tous nosdiz pays, ainsi et par la forme et manière qu'ilz estoient audict Dole, et avec ce, que lesdiz citoyens pour eulx et leurs successeurs perpétuellement ayent, preignent et joyssent doiresenavant de toutes et chascune les rantes et revenues dues et qui appartiennent à ladicte université et aussi des arrérages qui en sont escheuz et deuz de tout le temps passé jusques à

présent, à quelque somme que puissent monter lesdiz arrérages, soient que lesdictes rantes et arrérages soient deues par les subjectz et habitans de noz pays et seigneuries ou par aultres quelsconquesquelz qu'ilzsoienteten quelque manière qu'elles soient loyaulment deues et escheues et à quelque valeur et estimation qu'elles soient et puissent estre et monter. Et voulons que ceulx qui sonttenuz àcestcffect, redevables et obligez aupayementd'ieelles,de quelque estât et condieion qu'ilz puissent estre, soient constrainctz à les payer à celui ou ceulx qui seront commis en ladicte cité de Besançon parles recteurs et gouverneurs d'icelleà les recevoir pour en faire par eulx la distribution ainsi et en telle forme et manière que bon leur semblera par toutes voyesel manières deues et en tel cas requises. Si donnons en mandement à noz amez et féaulx conseillers les gens establiz en noz parlemens de Bourgoingne et gens de noz comptes à Dijon, et à noz bailliz d'Amont, d'Aval et de Dole et à tous noz aultres justiciers et officiers ou à leurs lieutenans présens et advenir et à chacun d'eulx si comme il appartiendra que noz présens voulenté, ordonnance, consentement, déclaration, establissemeut et de tout le contenu en ces présentes ilz entérinent et gardent et facent entériner et garder de point en point inviolablementet sans enfraindre, et en face nt, souffrent et laissent lesdiz citoyens joyr et user plainement et paisiblement, sans leur faire, mettre ou donner ne souffrir estre fait, mis ou donné aucun empeschement au contraire, lequel se fait, mis ou donné leur estoit, l'ostentnt facent oster et mettre incontinent et sans délai au premier estât et deu. Et à fin que ce soit chose ferme et estable à toujours nous avons faict mettre nostre seel à ces présentes, sauf en autres choses nostre droict et l'aultruy en toutes. Donné au Plessis du Parc lez Tours au mois de mars l'an de grâce mil CCCC quatre vingtz et de nostre règne le vingtiesme. Et sur le replis est écrit : Par le Roy : l'evesque d'Alby et aultres présens.

Plus bas signé : Marie, notaire. — Visa : Gontentor et Texier, notaires.

Scellées du grand sceau en cire verte pendant à lacs de

soye verte et rouge représentant le roi couronné assis sous un pavillon et autour on lit : Ludovicus Dei gratia Francorum rex, et sur le revers sont les armes de France supportées par deux anges.

LETTRES PATENTES

Page 1