Thibaud, rey de Metz, succediz audich Theodebert
556. — Thibaud more sensa enfans, et fa héritier [F° 2] de son ryaulme Clotari, l'ung de sous oncles, fraire del rey Childebert.
559. — Childebert more sensa enfans, al quai succediz Clotary, vu. rey de Fransa, soulet.
565.— A Clotary succediz Cherebert, d'autres lounomman Aribert, vin. rey de Fransa.
574. — A Charebert succediz Chilperic,ix.reyde Fransa, lou quai a son événement non era pas lou plus fort. L'emperadour d'Orient, que si nomava Justin lou Jouve, nebout de Justinian, restituit la Prouvensa als Francezes. Per laqualla [V°] ensins que ung Gontran e Sigibert querelavan, lous Lombardz vengueran e la pilheran. [Emil. lib. premier. Guagin.)
605. — Mahomet era ciel temps de Heraclius emperadour, fils de Heraclius, pretour d'Affrica.
700. — Avignon fon recoubrat dels Sarazins que Focupavan per Caries Martel, ambe l'ajudade Marunte,duc de Prouvensa. (Sigibert et Annales de France.)
729.— Del règne de Theodoric Cala,xx. rey de Fransa, lous Sarrazins, que ocupavan las Espagnas, vengueran a l'ajuda d'ung Eude, qu'era duc d'Aquitanya, per faire la guerra contra Charles Martel, qu'eran en nombre de quatre cens milla, que furan destruis per loud. Martel, près de Tours.
[F0 3 r°] 735. — La segonda guerra dels Sarrazins, atressi sortent d'Espagna, s'en revenon en Fransa per se venjar, fan alliansa embe lous Gotz, en bailhant hostages d'una part et d'autra, prenon Avignon per trabyson, e lous luocz d'envyron, e aqui se tengueron jusquas al temps de Femperadour Carlemayne.
738. — Arles et Nysmes foron pilhaz per lous Sarrazins et recoubraz per Carie Martel, embe lou secours de Liuthpran, rey dels Lombardz. (Sigibert.)
Sy troba en ung vielh libre, escrich de lettra de man, que yeu ay vist en Arles, en ryma provensala, que d'aquest temps y avia del règne de Carlemayne ung sarrazin que si nommava Tressin, que Fon estima qu'era lou grand mestre dels Sarrazins ; lou quai era en Arles, qu'el avian près et usurpât, e [V°] en avian descassat lous ix. reys e princes qu'eran habitatz aqui : so es lou rey Archin et lou filz de Montarin, que faguet acabarlas Arenas, qu'era vengut de Gentilia embe grand gent qu'el menet; lou reyCarbuyer per habitar aqui embe sa moulher, Madama Bourryana, filha del reyAuguy; lou rey de Tartaria, et lou comte Agassin, et lou rey Audegier et lou filz del rey Hermyn; lou rey de ïroja la Grand et lou comte Biguart, et lou rey de Gallicia, et lou rey Autan \ et granda quantitat d'autres barons que avian bastit e edificat Arles, qu'es lou plus fort [F0 4]bastiment de touta la Provensa, car aultant en y ha de bastit dins terra que dessus. Et estent lous Sarrazins mestres et segnours d'Arles, si sont tant enhorgullis,etmajorment de so que lous reys, comtes, barons et touta la noblessa
1 On peut lire aussi bien Antan et, plus haut, Andegier,
d'Arles s'en era nioguda,qu'ellous aneran prendre Marseilha, la comtat deVenayssa, Narbona, et Aurenjae jusquas a Lyon, e toutas las autras plassas et villas qu'eran a l'environ, et y regneran circa v. ans.
Lous reys e princes d'Arles, embe lou papa Léon iiime,manderon a Carlemayne, qu'era a Paris, que ly plagiiez far assemblar touta [V°] la chrestiantat per descassar lous Sarrazins d'Arles ; louqual, tantost qu'el recebet las nouvellas,el manda per tout son ryaulme et empery et a tous lous reys et princes chrestians defensours de la santa fe, tant de Fransa que de Picardia, Bourgongna, Anglaterra et Allamagna, de ly venir donar ajuda, per anar descassar lous Sarrazins que occuppavan Arles lou Blanc; et estre assemblaz tous en la villa de Paris, leur parla en tal estyl:
a Frayres et princes chrestians, protectours de la santa fe catholiqua, la inhumanitat de la qualla uzan lous Sarrazins dins la cieutat d'Arles vous crida tous [F° 5] lous jours et vous enhorta que, si voules mantenirla fe catholica, fau que prontament vous anez armar et vous aprestar, per anar contra aquella gent Sarrazina que occuppa la cieutat d'Arles.» Aquesta démonstration aguet tant de vertut que tous si delibereron de vouler exposar leur vida per batalhar contra lous Sarrazins.
Carlemayne donc si moguetde Paris et s'en venguet ambe lous nobles barons et ambe lous xn. pars de Fransa, ambe tous leurs compagnons davantArles lou blanc, et tout son ost, que semblava ung eyshamp d'abeilhas quand si movon tantost; et al pe d'una montagna an atrobat una cieutat que [V°] s'appella Fréta, près d'ung mauzeol de Sex. roman, en tyrant als Baulx, e aqui si sont acetyas.
Carlemayna si mouguet de l'ost ambe Roland et autres, et s'en van jusquas al pont per ont l'aygua de la font venya a las Arenas d'Arles, per d'aquedutz subtilament bastiz. E commandet a Roland de montar sur la gardia, per vezer si y avia denguna embouscada. Roland, estre montât, yy venir al ped de la costa granda quantitat de penons e estandardz dels Sarrazins : fa sonnar la trompeta que cascung s'aguessa a armar et aprestar, car y avia trenta millia Sarrazins que venyan contra ellous. Lous Sarrazins et Chrestians s'assemble-
ron [F0 6] e eombateron ensemble, et tant vertuosament si porteron lous Chrestians en aquella batalha qu'ellous meteron al fil de l'espaza tous lous Sarrazins, que n'y restet que très que s'enfugiron vers Tybault dins Arles, et ly recitan lou fach d'aquesta bataiiha, dont el aguet granda tristessa de la perda de sous xxx. m. Sarrazins.
La batalha finida, Ollivier fa assemblar tous lous Crestians et lous fa refrescar, e recougneysse l'ung après l'autre, et troba, second son compte, qu'en y avia 300 de mortz et 200 de naffratz; et aver entendut que lous Sarrazins, continuant leur enveja contra lous Chrestians, avian dreyssat ung autre camp, ho fa assaber a [V°] Carlemayna, louqual manda en dilligensa per tout son ost que cascun s'apprestessa per anar batalhar contra lous Sarrazins, et ho fa assaber als 12 pars de Fransa; et estre assemblatz, leur dis en tal maniera :
« Bessegnours, Dieu sia lausat de tout! Lous Sarrazins nous an mandat qu'ellous volen veyre la fin toutalla de tous lous Chrestyans; nous autres aven perdut seyxanta millia dels nostres1. Si nous autres aven bon courage anostre creatour, el nous delieurara et donnara la Victoria contra nostres enemys. Aras es temps que fassan comma gens valhans, et que sian hardis comma de lyons. [F° 7] Per tant, besseignours, non permetas de leur donnar cauza de vous assubgetir ny tyranyzar, mays prenez courage, cascun segond sa facultat, d'anar tous a la guerra. Si ensins ho fazes, non soulament direz qu'yeu dizi la veritat, mays trobarez que sera per vostre proffiech, et en aquistarez gloria perpétuai. »
Eyssodizent,Carlemayne si moguet de Fréta2 e s'en va vers lou bosc appellat Baudierar3, e vy venir lou camp dels Sarrazins, qu'en y avia mays de trenta millia, qu'eyssyan d'aquel bosc comma de cans contra lous paures Chrestians. [V°] Quand Roland lous vy venir, si pensava que aquellous qu'eran morts fussan ressussitas, et quand furon près delz Crestians, com-
1 Substitué, en interligne, à Sarrazins, qui est biffé; ave?iperdut, qui précède, remplace de même deux ou trois mots grattés.
2 Substitué, en interligne, à d'Arles, qui est biffé.
3 Mot dont la dernière lettre n'est pas sûre. On paraît avoir d'abord fait un ç. La première syllabe peut aussi se lire Ban, au lieu de Bau.
menseran a sonar leurs trompetas et a menar una cridesta, qu'espavourdissian lous paures Chrestians. S'aprochan de l'ost de Carlemayne et aqui si van acarnassir, e tant si feriron de cops d'espaza et de lansas et de massas de plomb ferieu d'ung coustat et d'autre tant asprament que dengun delz Sarrazins non escappet, e delz Chrestians moriron circa .ijm. et atrestant de cavals. Quand la batalha fon fâcha, lous Chrestians son en asseguransa.
[F0 8] Quand lou camp fon levât, Carlemayne ambe son ost s'en van al castel de Byguard, qu'avian tengut lous Sarrazins, et non y troberan ren dedins; Faneron demolyr que non y laisseran peyrasur peyra, e s'en retourneran a Fréta, e d'aqui1 al castel Aguassin 2, que lous Sarrazins tenyan per forsa,per y mectre lou camp.
Per de dessus lous barrys d1 Aguassin lous Sarrazins se monstravan, et semblava a Carlemayna qu'ellous fusson ben fornys de touta munytion. Jaume,qu'era seignourde Fréta, va advertir Carlemayna [V°] e assegurar que dins Aguasin non y a via autra gent qu'aquellous que si monstravanper dessus lous barrys. Adonc Carie y fes mectre son camp et aprochar toutas las machynas et instrumentz de guerra qu'el podia fynar. Dal premier assault ung grand tros delz barrys d'Aguassin venguet a terra. Quand lous Sarrazins viron la malla descuberta, ellous si fourran dins las crotas qu'avyanfach soubta terra, qu'anavan respondre dins Arles; e quand las gensdarmas de Carlemayna furon intras dins lou castel, non y troberan dengun, dont ellous en [F0 9] furon ben esmeravilhaz, vezent que lous Sarrazins si monstravan aras subre lous barrys. Lou castel fon demolyt et non y laisseran peyra sur peyra, et aneran claurela intrada d'aqueilas crotas, affin que per aqui lous Sarrazins non retournessan.
Entandaumens lous Sarrazins qu'eran dins Arles fortificavan la villa tant qu'ellous podian, et l'aneran rendre tant forta que si monstrava comma imprenabla. Carlemayne, en
' Ces derniers mots, a Fréta e d'aqui, sont écrits en interligne au-dessus de en Arles et, biffés.
2 Après ce mot deux lignes biffées: « et furon tous esmeravillias ont podia tant habitar des Sarrazins qu'ellous avian tuât. »
continuant son entrepreza, faguet moure lou seti d'aqui, et lou faguet marchar davant la cieutat d'Arles ; et vista la [V°] situation tant forta et tant puyssanta, non auzet entreprendre y far aprochar dengunas de sas machinas de guerra. Tybaud, qu'era dins Arles ambe Tressin, montet sur las Arenas et espyet lou camp de Carlemayna en la fasson qu'el era et la quantitat des gens qu'el podia ben aver. Carlemayne, s'estre apersauput d'eysso, vezent qu'el non podia ren faire contra Arles et que lous Sarrazins tenyan fort, commandet a la gent de son ost far démolir lous arcz per onte l'aygua de l'a font anava en Arles per d'aquedutz, so que fon fach incontinent. [F0 10] Millia homes aneran rompre etdemolir tous aquellous aquedutz, e lous Sarrazins resteran sensa aygua et furon affamaz.
Tressin et Tybaud si vezent en talla nécessitât, et qu'ellous non podian resistir a tal contrari, et que sas gens non podyan eyssir d'Arles per anar en autra part, deliberet si d'en sortir per anar demandar secours contra Carlemayna.
Tybaud, après aver donnât bon courage a touta la gent Sarrazina, una nuech ambe cinq ou sieys de sous principaulx, sortan (sic) d'Arles et s'en van a Marseilha trobar [V°] Marcelin, qu'era seignour de Marselha, et ly comta las forssas de Carlemayne et la nécessitât en laquala lous a mes, escrivan en dilligensa en Espagna et Catallougna, per far venir de gent et leur donnar secours.
Carlemayna non cessava interin de baillar l'assault contra Arles per très fes, et ren non y advancet. Nou mezes esteran davant Arles, sensa y faire dengun trauc. En tant granda nécessitât si troberon lous Sarrazins dins Arles qu'ellous furon constrechs manjar leurs cavals, et quand non agueron plus que manjar, vezent que Tybaud [Foll] lous avia leyssas sensa ajuda, ben que Tressin leur donessa bon courage, a la fin Tressin lous fa sortir de foras d'Arles contra l'ost de Carlemayna ; et tant ben en prenguet als Sarrazins que tous passeron per lou fil de l'espaza. Tressin s'era escondut per las crotas de las Arenas, ben que lou pensavan aver tuât.
LousChrestians pensant estre segurs dins Arles, veyssi venyr a cap de qualques jours Tybaud acompagnat de una infinitat de naux à Marseilha. Estre arribas a Houdour, descenderan
en terra. Lous moyssalhons non son tant espèces comma eran lous Sarrazins per la Crau [V0] d'Arles, Très nuechs et très jours van batalhar contra Arles. Tybaud, que sabya de quai coustat eran las crotas per onte l'on podian (sic) anar soubta terra jusquas dins Arles, s'y mecte lou premier dedins ambe touta sagent. Tressin, qu'era dedins escondut, entende Tybaud au parlar et fon ben alegre : intron de nuech dins Arles et van tous tuar lous pauresChrestians. Carlemayne s'en era anat en Fransa : quant entend las nouvellas, s'en retourna en Arles ambe grand puyssansa. Lous Sarrazins vezen eysso, deliberon si de far la pax, et si faire baptejar. [F0 12j Tressin fon lou premier de recebre lou sant baptisme et touta su gent après.
782*. — Carlemayna, vezent la bona voluntat de Tressin, et qu'era vengut d'el de si faire chrestian, ly restituit las cieutatz et segnorias de Thoulouza, Bordeaulx, Narbona et Prouvensa, que sous successours (sic) avian possedis de long temps, e fon aquest Tersin lou premier comte chrestian, seignor de Thoulouza. Lo n'y a qu'an volgut dire que lous comtes de Thoulouza et de Prouvensa sont sortiz d'el.
813.— Fon tengut un consilli gênerai en Arles après aquesta guerra. (Sigibert).
[F" 14 v°] 988. — Hue Cappet, xxxv. rey de Fransa, premier de nation franceza. Que qu'en aja volgut dire Dante, poeta florentin, non es pas de creyre que d'eytal rassa nobla et anciana foussa sortida una tant obscura planta, per so que
Au-dessus de cette date on lit, en marge, le renvoi suivant : 741, fol. 44. Et, en effet, au fol. 44 v<>, se trouve l'article ci-après, que je n'insère pas à la place indiquée par l'auteur, parce qu'il interromprait mat à propos l'histoire de Tersin, et qu'il devrait, d'ailleurs, chronologiquement, la précéder.
741, — Del temps de Theodoric, rey de Fransa, lous Sarrazins gasteron e destruzeron la cieutat d'Aix, per que Girard de Roussillon, comte de Bourgougna et de Prouvensa, faguet portar lou corps de Ja Magdalena, que long temps [a] avia estât [mes]* persant Mayximin, l'uDg dels 72 disciples deNostre Seigr, en la cieutat d'Aix ; et loud. de Roussilhon lou faguet portar en la gleysa de Vezelay, qu'el avia fondada et fach edificar. Et toutas fes aquellous de S1 Mayximin voulian dire et testificarqu'ellous han encaras loud. corps ; mays yeu m'en reporte a so qu'en es. (Grandas Annalas de Fransa.)
* Le texte français des Grandes Annales porte : « qui pieça nvoit esté mis. »
dis que lou grand payre de Hue Capet era bouchier. Mays Dante es estât ung bavard maldizent de cascungz, per enrichir sa poezia.
[F0 15 r°] 997.— Robert, xxxvi. rey de Fransa, filz de Hue Cappet, que fon coronnat ung an après que lou payre fon rey; et lou faguet instruire als artz liberaulx.
[F0 29 r°] 998. — En Arles y avia Guilhenmes, qu'era comte d'Arles, et sa moulher s'appellava Blanca, sorre de Geofroy, comte d'Anjou. Agueran unafilha que si nommava Constansa sive Candida, que fon maridada a Robert, filz de Hue Cappet, Rey de Fransa. Laquella Constansa, avent auzit pariar que loud. Roubert, son maryt, fazia et compauzava de tant bellas prozas etd'orations, que la Gleyza a aprovadas et las canta aujourd'huey, ella ly preguet d'en fayre qualque bel per l'amour d'ella, et el per gratificar a sa moulher faguet ung respondz, a l'honnour de S1 Denys et sos compagnons, que si commensa : 0 constancia martirum. (Grandas Chronicas.)
[F0 57 ro] 1004. — Henry 2. duc de Bavyeras, comte de Bamberg, emperador, bailha ung priviliege a Agoult de Lupo sor de Sault, marescal de l'empery. (Me Bernardi le ma dict.)
[F0 15 v8] 1096. — D'aquest temps lous princes chrestians si deliberon d'anar en la Terra Sancta contra lous Sarrazins, denfra lous qualz y ha un Raymond, comte de Thoulouza, e plusieurs princes de Fransa, del nombre de sex cens mil homes de ped, et fon près Hierusalem per lous Chrestians, lou xxix. jor après que fon assetiada, que fon lou 15 de juilhet
1100. — S'atroba als archifz d'Arles que Gilbert .i. comte \sic), e Tyburgia era sa molher, ensins que appareys a la genealogia dels comptes de Provensa, fâcha perla villa d'Arles en sos procès.
1110. — Loys lou gros, rey de Fransa xxxix, filz de Phillip.
[F0 16 r°] 1112. — Si troba als archifz de Prouvensa que una madama Doussa, filha de madama Tiburgia, donnet Prouvensa a ung Raymond, comte de Barcilona.
1114. — Envyron aquest temps lous ordres delz Templiers et dels Chartroux furon commensaz.
1125. — Yldefons, comte de Toulouzâ, es frayre de Raymond, comte de Barcilona, ensins qu'appareys a la Tourre del Threzor a Aix, per ung instrument de divizion de Prouvensa et de Gavaudan et autres luocz.
[F0 18 v°] 1150, del mes septembre. — Als Archifs si troba una concordia, fâcha entre Raymond Berenguier et Raymond del Baulx et Steveneta sa moulher et sous filz, de lad. comtat, en vertu de laqualla la dicha Esteveneta, filha de Giberja, et Hugo des Baulx, mayre et filz, fan sagrament de fidelitat a Raymond Berenguier, comte de Barcilona et marquis de Prouvensa, filz de Doussa, et a son nebout Raymond Berenguier, filz de son frayre Berenguier Raymond, del castel de Trenquetailha et dels castels que son aqui près.
Munstere dis que Frédéric, premier del nom, rey dels Romans, surnomat Barba d'or, espozet madama Beatrix, filha de Reynaud, comte de Bezanson, et a causa d'ella recoubret la Bourgougna e Prouvensa, qu'avyan estatz longtemps alienatz de l'Emperi.
[F° 19 r°] 1162, xv.kl. septembre. — Frédéric, dict Barba d'or, premier del nom, emperadour dels Romans, inféoda la Prouvensa a Raymond Berenguier, comte de Barcilona, nebout d'ung Raymond, maryt d'una sieu nepsa, la comtat de Prouvensa despueys la Durensa jusquas a lamar,eif ab Alpibus usque ad antiquum Rhodanum1, ambe la cieutat d'Arles et la comtat de Forcalquier, et vol que lou comte de Forcalquier fassa l'homage ald. Raymond qu'el fazia ald. Federic, e si non ho vol faire, qu'el perdalad. comtat, e qu'el bailharatous lous ans lou jour de la Candelouza xv. marcz d'or del pes de Cologna. Revoca certa donation fâcha per Conrad, emperadour, nebout' deld. Federic, a Hugo dels Baulx, de tout ce que ly avia donnât en lad. comtat, que tenya Gibert, payre grand deld. Hugo. Aquesta infeodation fon fâcha a Turin, après qu'el aguet ruynat Mylan, ensins qu'appareys als archifz [V°] d'Aix,
* Ces derniers mots, depuis la comtat, sont à la marge, en renvoi, dans le ms. L'auteur a dû oublier d'effacer, plus haut, la Prouvensa.
* Sic. Lis. oncle.
deld. priviliege, embe lou sagel d'or, alentour delqual y ha d'ung coustat:
Borna caput mundi régit frena orbis rotundi; e de l'autre coustat y ha :
Fridericus primus imper ator Romanorum semper Augustus.
Steveneta et sous enfans fan la pax embe Raymond Berenguier, comte de Barcilona, felezene de Gibergi e Giberja, de maniera que Raymond lou jouve restet segnour pacifie de Provensa, ensins qu'appareys als archieus.
[F0 20 r°] 1187. Jérusalem fon rendut per forsa a Saladin, sarrazin.
1190. — Richard, rey d'Angleterra, si mecte del parti de Fransa, et embe Filip, rey, monton a Marseilha et arriban a Cecilia per mar. Aquest [es] del nombre dels poetas prouvensals.
[V°] 1190. — Ws es comte de Prouvensa, et sitenya a Manuasca d'aquel temps. Apareys per ung instrument de Layncel.
1193. 1194. — Peyre, rey d'Aragon, ha agut loud. Yldefons, qu'el maridet a madama G-arcenda, filha de Guilhens, comte de Forcalquier. Aquest Ildefons era marquis de Prouvensa. Aquest Guilhens era filz de Bertrand et de Jausseranda, maridaz.
S'atroba als Archifs que Garcenda era filha de Raynez de Claustral, et que un' autra Garcenda, filha deld. Guilhens, comte de Forcalquier, eramoulher deld. Raynez, e. que aquest Ildefons fon aquel que partaget embe Hugon des Baulx la Prouvensa, per aquistar Marseilha.
1194. — S'atroba en ung vielh instrument de l'abbat de Valmagnaque Yldefons, rey d'Aragon, comte de Barcilona, marquis de Prouvensa, fa donation de l'isla de Camarguas a ung abbat de [F0 21 r°] Valmagna, en presensa de l'arcevesque d'Arles et de monsen Folquet de Marseilha, abbat de Thoronet.
Aquest Foulquet de Marseilha es aquel poeta prouvensal tant célébrât de Petrarqua, en son Triomphe d'Amour, et de Dante et dais autres poetas italians.
[po 25 r°] 1251, de mens, novembri. — Barrai dels Baulx fa homage a la filha [sic) del Rey de Fransa, madama Blancha, régenta, mayre de S1 Loys, au nom de Caries, comte d'Anjou et marquis de Provensa,perlous Baulx. {Als Archifs .)
La moulher d'aquest Barrai era una bella donna, nomada Adalazia, tant celebrada deFolquet de Marseilha, poeta prouvensal, dalqual Petrarcha en fa grand mention al Triomphe d'Amour, comma es dich dessus, a. 1194. Aquest Barrai, sor dels Baulx, si ténia a Marseilha.
[V°] 1254. — S1 Loys, estre retournât d'outra mar, manda son frayre Carie a madama Margarida, contessa de Flandres, per la secourir contra sous enfans, seignours d'Avignon, et Guilhens, comte de Hollanda, emperadour ellegit.
1257. — D'aquel temps, el descasset lous tregitayres e farsayres de sa cour et touta autra gent de nyent, ordonnet que lous officis non serian plus venduz, lousquals, davant eyso, si vendian a prez d'argent, et que lous blasphemayres del nom de Dieu aurian lou ferre cault au front. {Lo Normand.)
1257, de septembre. — Marseilha d'aquest temps era viscomtat, ensins que apareys als Archifz, per una compozition fâcha entre Marseilha et i'evesque? concernent lous drechs del dich evesque et lou nom de sous castelz. {Fol. 36 Pedis.)
1257. — Vulhermus, reys dels Romans, bailha qualques privilieges a Lure près Sisteron. {Als Archifs.)
1259, de mense Augusti. — Caries, filz del rey de Fransa, comte de Prouvensa, fa certa composition ambe lou castel d'Yeras, qu'adonc la villa s'appellava castel, concernent la sal.
S'atroba als Archifz que aquest Carie (morta sa moulher Beatrix, après l'aver fach héritier, 1261,) si tourna maridar ambe una madama Bertrana. Mays crezi que Bertrana et Beatrix es tout ung.
[F0 57 v°] 1263. — Urban papa manda a S1 Loys, rey de Fransa, qu'el ly mandessa son frayre Caries, comte d'Anjo et de Prouvensa, ambe bona armada, qu'el lou coronaria rey de Sicila et ly donnaria la Poulha e Calabra jusquas a la quatresma génération que vendria d'el. El dizia que loud.
ryaulme si tenya de la G-leyza romana, e que lou rey de Sicila era homme del Papa, e que l'emperador Frédéric l'avya ensuis donnât a la Gleyza romana. Urban fa publicar la crozada en Fransa contra Menfroy que ocupava la Sicila. Carie ven et marcha en batailha contra Menfroy et despueys contra Conradin et lous vencet. Ensins obtenguet lasd. terras ; mais la fin fon myzerabla, car lous Sicilians si revuteron contra el, en Fan 1282, tenens la querela del rey de Aragon, louqual ellous voulian prendre a rey, e segneron las portas dels Francezes que demoravan ald. pays, lousqualz ellous tueran en ung matin tous indiferament, et hubrian las fremas qu'elous sabian estre grossas dels Francezes, et gitavan leur fruch, affin que non demouressa generacion al pays. {Estât de l'Egliza.)
[F0 75 r.°] 1366. =- Bertrand du Guesclin, famoux cavalier, estent d'aquest temps prisonier a Bordeaulx, lou rey Henry d'Espagna lou venguet visitar secretament en prison, e loud< Henry s'en retournet en Languedoc, et anet aVillanova d'Avignon, ont el trobet monsr Loys, duc d'Anjou, frayre de Carie vme. rey de Fransa, que lou festejet fort ben, et après dinar ly donna touta la vayssella d'argent en la qualla el avia estât servy, de la qualla Henry en fon ben allègre, car el en avia bon besoing. Etpueys s'en aneron ensemble en Avignon, veyre lou papa que lous recebet et festejet grandament. Lod. Loys, duc d'Anjou, acampet pron de gens et donnet ij. mil homes aud. Hanry, rey d'Espagna, per anar contre lou prince de Galles au pays de Guyenna, qu'el occuppava.
Et qualque temps après, la princessa de Galles, qu'era adonc en Angolesme, [V°] avent auzit parlar de la valhentiza de Bertrand, anet a Bourdeaulx expressament per lou \~eyre, et ly donnet xm. doubl. d'or per sa ranson. Bertrand, estre deliourat, s'en vay troubar monseigr Loys, duc d'Anjou, que tenya lou siège davant la villa de Tharascon contra la reyna1 de Sicila. Et tant fe Bertrand que per sa conducha et subtilitat la villa fon preza dins très jours après qu'el fon arribat, et aquellous d'Arle se renderon a compozition, mejansant granda finansa.
1 II y a dans le ras. un blatte après ce mot (la place d'un nom).
[F0 55 r°] 1377. — Caries, emperador dels Romans, en visitant lou rey de Fransa, bailhet al dalphin de Fransa qualques castels del pays de Dalphinat, et l'instituit luoctenent et vicari de l'Emperi al ryaulme d'Arles. Eysso dis Guaguin, e dis que Arle a estât la principala cieutat e [V°] la clau del rjaulme de Bourgougna; car es cauza certana que Arles a obeyt a l'Empery. Et Gervays escrieu que los anciens l'appellavan Arelata, so es a dire l'Autal large ; car en ung luoc aqui près de la cyeutat, que si dizia la Roquetta, qu'es ara lou portai de la Roqueta, y avia dos collonnas bastidas, e dessus aquellas era mes ung altar, ont lo poble de totas pars assemblât avia de coustuma tous lous ans, al premier jour de may, far sacrifici de cauzas humanas, per sa sanitatet prosperitat; et qu'ellous compravan de la pecuna publica très jouvencelz, et que après que lous avian ben engreyssas, al jour establyt, ellous lous sacriflcavan dessus l'autar e del sang dels jouvencelz espargissian sur lo poble. Aquesta cerymonya fon abolida per sant Trophime, qu'era dels lxxii. disciples de Jésus Christ, lour fazent entendre per ensegnament que del sang dels homes mortals lou poble non devya pas estre arrouzat, mais del pur sang de Jésus Crist. Encaras si ves en Arles, foras del portai de la Roqueta, ung grand obelisca ou agulha de peyra artificiala, que lou Roze a descubert envyron l'an 1550, et crezi que era plus tost sépulcre d'un gran seignour que per sacrificar.
[F0 58 v°] 1378. — Urban papa vi. tenya lou siège a Roma. Clément papa vu. tenya lou siège en Avignon. Mais aquest non es al Cathalogue dels papas.
Aquest Urban era .cautelloux, seditioux et inhuman, mémo raty eu d'injuras evenjatyeu; prenya plazer semenar dissentions entre lous princes chrestians plustost que de lous appayzar ; non saupet vieure ambe lou rey d'Hongrya et de Naples; el volguet privar Carie, rey de Sicila, de soun ryalme, talament que Carie venguet contra el et lou constregnet fugir a Gênas per mar, et en passant faguet neguar v. ou vj. cardinaulx, que ly semblavan favorizar a Clément vnme. qu'era en Avignon. (Estât.)
Anet a Naples per en degitarLadislaus, filz de Carie, rey de Naples, et Jana, sa sorre, de leur héritage ; mais fon en van, e s'en retournet a Roma, et fon empoyzonat, et morit.
Carie era vengut d'Hongria a Naples, a la solicitation [F0 59 r°] delpapa Urban vi., et estent aqui tuet .en trahyzon lareynaJana, a l'appétit del papa. Tous lous arcevesques, evesques, abbatz et capelans, qu'avian adhérât a lad. Jana, foron privatz de leurs bénéfices per aquel papa, et en leurs luocz d'autres furon instituiz. (Naucler.) Et ensins fon rey de Naples v. ans. Despueys s'en retourna en Hongria et fon elegit, mais per finessas de la reyna fon empoyzonat, et morit l'an 1385. Comma el avia faeh meschantament tuar la reyna de Sicila,tout atressi la reyna d'Hongria lou faguet meschantament mourir.
La cauzaper laquella Urban mandet a Carie venir a Naples fon per despiech de la reyna Jana, qu'avia ressauput sous cardinaulx en son ryaulme, per que l'en privet et lou conferit aud. Carie. E fon coronat rey de Sicila per lou papa, 1381, ambe condition qu'el layssaria a son nebout certans ducaz e comtatz en Sicila. Et per so que Carie era paure, lou papa avia vendut des bens de la Gleyza e majourment de certans monestiers jusques a lxxx. m. florins. Principalment alienet et vendet certans calicis d'aur et d'argent, et certanas croux etymages delssanctz. Mejansant la qualla ajuda Carie obtenguet lou ryaulme de Naples, comma es dich. {Estât.)
[F° 76 r°] 1388. — Aquellous de Montpellier se rebellon contra loudit rey deFransa, Carie lou v. e sous officiers, contra aquellous de monsr Loys, duc d'Anjou, sonfrayre et gouvernadouret sonluoctenent au pays de'Lenguadoc, et y aguet talla émotion de poble qu'ellous [V°] y tueron messr Jacques Pontel, cancelier deld. duc, et son senescal deRouergue, son gouvernadour de Montpellier et plusieurs autres officiers, jusques al nombre de iiij. xx. personnas, et gitteron leurs corps dins de pouzes. Loud. sr duc, ben courroussat, y intret embe poderouza armada, et fa mectre per devers el toutas las armas et bastons qu'ellous avian, e l'endeman montet subre ung cadafault en una de las plassas de la villa, et donnet sa senten-
cia, etel mesemes donnet sa sentensa, per laqualla declarava aquellous de la villa aver perdut leur universitat, leur consulat, campanas et touta leur juridiction, et lous condanna envers lou rey en vj. xx. m. francs d'or et a sous despens, et que y aura vj. c. hommes d'executatz a mort, so es ij. c. descapitatz, ij. c. penduz, et ij. c. crematz, leurs bens confiscatz et leurs armas cremadas, et lous consuls et plus notables de la villa condannatz a tirar les mortz delz pouzes, et qu'ellous fondarian a leurs despens una cappella per pregar per ellous, et lous barris abatuz. [F« 77 r°] Mais a l'intercession de qualques cardinalz et del papa qu'era en Avignon, lad. sentensa fon moderada e reducba a vi. xx. mil francz et restituer a tout.
[F0 34 r°] 1390. — Maria bailha priviliege a Berra. L'ay vist au procès de Marroc contra de Berra.
1395. — Lous mestres dels salins d'Yeras fan ung présent de 160 millia olas de sal aGorgi de Marlio,senal de Provensa, per lou recapti del castel de Breganson, tengut et ocupat per Bald d'Espinola, gy noez. Apareys en ung vielh instrument delsd. mestres.
[F° 39 r°] 1480 l. — René, duc de Lorrena, comte de Pro vensa, filz de la filha del rey de la Poulba et de Loys, fon mandat per lous Venitians s'en anar vers ellous, en esperansa de recoubrar lou ryaume de la Poulha, que ly era degut per succession maternalla, et aver fach ligua et alliansa embe lous Venicians, s'en venguet en armas si fourrar subre las terras del duc de Ferrara, et si deliberet d'assetiar la villa de Ferrara. Mays Alphonso, rey d'Aragon, lou repoulset. Et vesent lou rey René diminuyr son armada et la sanytat de son corps debilitada per la intemperansa de Tay re, s'en retournet en son pays de Prouvensa, sensa hounour et sensa aver fach entretrepreza digna de memoria.
Si troba per escrich qu'aquest prince fon plen de granda
* En note, à la marge : « Nota qu'aquesta data es faulsa, car el era ja mort, easins que apareys per lou testament de Caries, duc de Calabra, son filz. »
bontat et qu*el non degeneret pas de sous avys et ancestres [V°] et majours, qu'an tousjours estât gens de ben et an toujour amat et soustengut la veraya et santa fe catholiqua. ( Supplément dels Chroniqs. ) El dizia souvent als princes et embayssadours que lou venyan vizitar aquestas paraulas : « Yeu amy la vida ruralla sur toutas autras, per so qu'es la plus segura manyera de vieure et la plus lontana d'ambition terriena. » El era bon pyntre, bon muzicien ; el ha compauzat de libres en vers et en proza, entre los qualz la Conquesta de la doulsa Merce et lou Mortifiament devanaPlezensa, Propos mémorables, et qualques dyalogues en ryma. Yeu lous ay legis.
[F0 40 r°] 1481. — René more. Lou rey de Fransa se sayzis de la Prouvensa. Eravielh e fon descassat de Napples dont el era rey. {Norm.an).
Nota que ben que si trobe que lou rey René aja fa son testament 1474 et lou xxx. juilhet, qu'el non morit pas adonc, car
s'atroba que en l'an 1480 e lou ix son conseilh bailha
certan statut qu'après x. ans l'on non es ressauput a exhibition de procès.
[V°] 1481. 10 Décembre. — Caries d'Anjo, rey de Sicila, comte de Provensa, fa son testament, per lou quai fa son héritier Loys, son cousin german, et après el' lou prince Caries, son premier filz, daulphin de Fransa, et consequentament tous et cascungz lous successours descenduz de la corona de Fransa. (Extrach del procès de Gardena).
Regarde son testament ad longum.
g^rV? ^r^'^n^ '■ir'm'^-^rrfo ^V^ <^Y^ i^VP m&> &?