Ci-dessus, p. 216 ; Lehrbuch, III, p
3. 1' 2", qu. 109, a. I : « Utrum homo sine gratia aliquid verum cognoscere possit. » — Voici le texte comme le cite Harnack (p. 557, n. 1). [Pour l'intelligence de ce qui va suivre, nous mettons entre crochets les passages que Harnack a omis] : « Non solum a
Lorsque sur des points aussi simples un homme commet d'aussi formidables méprises, évidemment rien ne doit guère nous étonner de lui. Les phrases qui suivent nous en sont une nouvelle preuve. Ainsi, toujours au sujet de l'article i de la question 109, sur la
Deo est omnis motio sicut a primo movente, sed etiam ab ipso est omnis formalis j)erfectio sicut a primo actu. Sic igitur actio intellectus et cujuscunque entis creati dependet a Deo quantum ad duo. Uno modo in quantum ab ipso habet (perfectionem sive) formam per quam agit, alio modo in quantum ab ipso movetur ad agendum. »
[« Unaquœque autem forma indita rébus creatis a Deo habet efûcaciam respectu alicujus actus determinati, in quem potest secundum suam proprietatem : ultra autem non potest, nisi per aliquam formam superadditam, sicut aqua non potest calefacere, nisi calefacta ab igné. Sic igitur] intellectus humanus habet aliquam formam, scilicet ipsum intelligibile numen, quod est de se sufficiens ad quœdam intelligibilia cognoscenda, [ad ea scilicet in quorum notitiam per sensibilia possumus devenire]. Altiora vero intelligibilia intellectus humanus cognoscere non potest, nisi fortiori lumine perficiatur, [sicut lumine fidei, vel prophetiœ] ; quod dicitur lumen gratiae, in quantum est naturae superadditum ».
(( Sic igitur dicendum est, quod ad cognitionem cujuscunque veri homo indiget auxilio divino, ut intellectus a Deo moveatur ad suum actum. Non autem indiget ad cognoscendam veritatem in omnibus nova illustratione superaddita naturali illustrationi, sedin quibusdam quae excedunt naturalem cognitionem. — [Et tamen quandoque Deus miraculose per suam gratiam aliquos instruit de his, quae per naturalem rationem cognosci possunt, sicut et quandoque miraculose facit quœdam quse natura facere potest. »]
En mutilant le texte de saint Thomas, Harnack espérait sans doute pouvoir maintenir sa conclusion. Ou bien est-ce par pur hasard que, sans même en indiquer l'existence par des points, il laisse de côté le passage qui suit a movetur ad agendum » ? Afin d'exposer avec exactitude la doctrine de saint Thomas, nous le traduisons ici le plus littéralement possible : « Cependant toute forme mise par Dieu dans les choses créées a une efficacité dirigée vers un acte déterminé, à l'égard duquel elle a de la puissance