DISCOURS INÉDITS DU P. MALDONAT
DO»mi JOANmS MALDONATI 01UTI0 , CUV BCAM THIOLOGUII ACGRBDBRBTVll.
Quatttor de rébus dicere constitui, studiosi auditores, primo hoc die , qui omnium pneceptorum consuetudine totus esse solel prœlusto operis futuri. Primum de hoc nostro consiiio, quod nonnuUis nimis esse subitum et admij*abiie videalur; deinde de theolbgîœ utilitate atque pnestantia; prœterea de summa illius di£Bcultale, et ejus causis; postremo de recte docendi his temporibus ratione , agendum* Quab priusquam expono , vos omnes oro atque obsecro ut si quando attenti auditores in rébus minirais et parum ad vitam conducentibus fuistis, me nunc de re omnium difficillima et maxime ad mores omnium necessaria dicentem attente simul et patienter audiatis. Verum mihi quidem minime dubium est non defuturos qui nobis objiciant temeritatis esse cujusdam singularis ut in nobilissima totius orbis academia» in quam, veiuti in ampUssimum omnium bonarum litterarum portum, omnium gentinm fama et ceiebritateconcurritur, in qua docUssimi pnesertim theologi , quasi mercatores locupletissimi , summa hominum frequentia et approbatione, scholis omnibus aperlis, hanc artem lil>eraliter exerceant, audeat coll^um nostrum eum theologiœ professorem in publicum producere, qui necopinione et authoritate, nec eruditione et litteris^ nec œtate et ingénie, nec docendi gratiaet facilitate sit cum ullo eorum quos habet et hoc iliustrissimum gymnasium^ comparandus. Hic ita me iuerere video ut quod respondeam omnino non habeam ; sed hoc totum vestrsB humanitati et benevolentiœ relinquam, ut cum consilium et inslitutum nostrum de tradenda liieoI<>gia non approbetis modosedlaudetis vehementer, praeceptoris imbecillitap tem «qui bonique consulatis. Sic enim factum ut qui vestrœ utilitatis
et commodi publici sttidiosus et magnopere cupidus ettem, ansos stm primiis ]p6e signum attollere; tuli equidem graviter et acerbe in emn me locum adductom , ut aut negligere vestram utilitatem Tîderer ai tam arduiini proviDciam recasarem , aat si susciperem plus ooeris toUere qoam ferre possem. Quo in negotio , quantumvis gravi atqoe difficili , mults me res aliqua ex parte consolantur : primum quod cnra plares mem œtatia annos îd tbeologia quam in philosophîa cdlocare capiverim, et -liane artem tanquam meam et propriam, illam tanquam alienam et veluti amicam professus fuerim, in spem maximam veniam, oerto fore me majorem diligentiam in hoc studiam , ut in rem magis aeriam et necesaariam, quam in illud adhibtturum. Deinde quod oonaiderem eam esse teroporum nostrornm iniquitatem , ut non eorum modo qui in tbeologia aunt diu multumque exercitati , sed eorum omnium qui ex ea aliquid degustarunt necessaria opéra yideantur; nam ai, exorto contra patriam turbulente et subito beUo^ nemo est animi tam vecors et ignavus qui non sponte sua, nulla mercede alla quam amore patriie incitatus, arripere continue gladium aut aecnrim, aut domesticum quodcumque instrumentum sors alTerat, in adem accurret : quanto id majore studio facere debent hoc tempore theologi, exardente in ipsis animis hominum teterrimo quodam et exitiosissimo belle, jactantibus se de re omnium maxima, imo de religione, opinionibus civium tam inconstanter et turbulente, ubi non jam de taenda civitate aliqua, calce et lateribus munita , quam , ut ait Apostolos, nuUam habemus in terris permanentem , sed de illa cœlesti Hierusalem 9 quam D. Joannes tam nobis praeclaro opère perfectam et admira-* bili artiûclo describit, siimma contentione certatur. Etsi adversarii nostri ut vanitates illas suas nuper inventas défendant, et quod quisque demi suse, si diis placet , stertens aut benepotus , aut libidine inflammatus excogitavit, id nobis postero die venditet pro légitime Evangelio et verbo Dei, tam diligenter et impense laborant, ut non solum qui, quamvis immerito, tamque sint ad fngiendum magis idonei in suis acholis theologi utcumque videri possunt, sed illorum milites y mercatores, sùtores, aonarii, fabri, ferrarii a publico suggestu theologentur. Cur nos qui majorem vils partem in theologia contriviraus, non idem faciamus, ut nostram et anliquam religionem, prim6 Ghrîsti voce, deinde Apostolorum et sanctissimorum scriptis Patrum , quasi testamentis nobis reliclam , retineamus et conservemus. Deberei profecto illorum licentla nostram liiicrtatem et industriara excitare, utquod tpsi in pessima, id noe in opiima causa faceremus. Quare non est quod
eos quisquam vituperet qui si quid in hac arte sunt conseeuti , in communem aliorum usum utilitatemque iiberaliter conferuot. Utinam quicumque in hoc liitcrarum génère aliqiitd possunt, non solam in schoiis, sedct in templis, in foro et Yîis pnblicis alios dotèrent, tantum abesset ut hoc iUis inviderem, ut augerem potius ampUssimislaudibus. Âtquc hœ causée quae me movent ut doceam , eœdem vos , auditores optimi, moveredebent ut theologiam majori cura et aviditaie discatis ; nam si quibus in locis piura sunt et magis periculosa inorborum gênera , in iis se maxime omnes homines medicins studio soient dedere, et ubi est maxiroa forensium causarum multitudo, ibi est maxiraa jurisconsultorum frequentia : cur ubi non jam corporom, sed animorum etiam peslis ac pemicies tam fùnesta et detestabilis pervagatur^ non se omnes, prœsertim qui ingenio et auctoritate valent totos penitusque tradant studio tbeologiœ dulcissimo, quœ nnica est adliberandos hominum animosafàlsis opinionibus medicina nnilto magis.nece8sariay quam ad curanda corpora Ula quam Hypocrates et Galenus tradiderunt. Nunc autem contra fit, omnes se aut ad jurisprudentiam honoris et gloriœ, aut ad medicinam lucri et emolnmenti causa conferunt; et quod pejus est ; il sunt maxime qui^ postquam omnem suam operam in ageoda re fiuniliari , in theologia nuUam omnino posuerunt, esse volunt inter poeula theologi, et inprimis suam de religione sententiam interponere.
Alii in litteris hnmanioribus , quas ipsi vocant bonas, totum vit» cursum conOciunt, quibus adeo nescio quo pacto ebrii efficiuntur , ut nihii illis stabile, nihii ratum, nihii tlxum , sed omnia quœ ad religionem pertinent mutare ac vacillare videantur , aut suorum poetarum fabulis consimilia. Nec ideo hœc dico ut allas artes reprehendam y qu» sunt omnes per se bonestissim» ; multo autem minus litteras humanio* res, quas non laudamus modo, verum etiam profitemur ; sed quo darissimis multorum hominum exemplis intelligam illa nimis humana studla ejus modi esse« ut si imbibatur immodice dimissa tanquam in ventriculum in animum hominum, nisi ardentissima charitate et sanctissimo calore concoquantur , cruditatem quamdam in hominum ingeniis efficere, unde primum superbia, deinde fastidlosa qusdam curiositas et insatiabilis , ad postremum impietas et hœresis , incurable les morbi nascuntur.
Deinde ut vos moneam, perinde ac debeo, provideatis diligenter, il si qui sunt forte, qui Ciceronis régula aut Yirgilli, Lucretii, Luciani, Plutarchi , PUnii deliramentis pietatem et religionem metiuntur , vobis
558 MiULDONAT ,
imponant. Volo omnes esse doctos ; et In omnibm litteris poHtioribas ernditos, sed yoIo tam pie doctos esBe et eruditos religiose, et ut planius dicam, velim omnes esse Irenasos, Aasilîos, Ghrysostoinos, Nazianzenos, Augustinos etHieronymos, quorum unusquisque incredibiiem profanarum litterarum scientiam cum singulari relîgione et vitœ sanctitate coBJunxIt.
Sed quare Tideo me longîus qiiam voluntas fuerat esse progressuro. De dignitate theologi» audite , si placet , pauca , quam si uno verbo dixero tanto intervallo disciplinas omnes et libéras artes exccdere quanto Deus optimus maximus, de quo disputât , omnibus antecellit^ nihileritquod dicam amplius; sed quod applicem fortasse idipsum pluribus Terbis. Cœterœ quidem artes, ut naturalis philosopbia^ mathematic», tam longe a splendore theologiœ et majestate distant, ut subsidere tanquam fieces in fundo videantur. Omnes enim occupantur in rébus istis crassis et feculentis, nulla sibi earum tantum arrogat ut certarese cum tbeologia putet posse.
Du» pbilosophiœ partes : altéra quae prima dicitur , altéra qa» do moribus est. Sol» sunt quae suo quodam jure posse videantur cum tbeologia de primo loco contendere. Nam et illa disputât de Deo, et merito nomen theologio sibi Tindicat , et haec summum bonum quod idem Deus est , in quo vita beata consistit , daturam se nobis esse profitetur ; quam ob causam , ita utramque laudo , ut nihil illis esse meliu8,nihil illis dignius, nihil utilius judicem. Sed tamen extra omnem jndicii aleam theologiam esse yelim ; nam cum inter lllas artes, quœ a profanis plus invenlœ et exculls fuerunt, erit diseeptatio, illas laudo quidem tanquam humanas, sed haec est divina, non homînum ingeniis et industria, sed Doi 0. M. concessu et munere nobis data.
Et ut prius unam cum aHis conferam omnibus; dcinde cum singnlis : omnes alise disciplinae Tidentur mihi similes nocti , tbeologia diei. Nam quemadmodum sol aliquando per se ipse copiosissime, aliquando parcius per lunabn et alias stellas, suam nobisr lucem Impertit , sic Deus interdum nos per se docetj sicut Patres illos Abraham , Jacob , Moysen , loqnens cum illis , ut sacne iitterae teslantnr , amicorum more, facie ad faciem ;'interdum per res ipsas qnas cemimus, quasi per nuncios , obseurus ille quidem , tamen se aliquo modo nobis indicat : Cœli enim enarrant gloriam Dei^ et opéra mmuum eju$ annuih tiiU firmamerUum ; et Spirituê Domini replevit ùrbem terrarum , et hoc quod ooiUinêt omnia scientiam habet vocis ; et ut dies non alionde quam ex ipso sole, Teluti ex primo fonte splendoris et iuminis claritatem
suain haèety noz vero si quid habet lumiois , non ex illo primo parente; sed ex luna et cœteris astris habet tenuissimum. Sic theologia quidqiitd habet lucis , ut D. Jacob ait , desursum est descendens a Pâtre luminum, in quo non est transmutatio , nec vicissitudinis obum*bratio. Ab hoc enim nobis traditur ; alia habent ex rébus eifectis , ex quibus diseuntur y non quidera distincte et explicate loquentibus , sed ut facîunt tubad , et omnia instrumenta musica , quœ , ut ait D. Paulus, sine anima sunt, et distinetiùne sonitutmi ; incertam nobis et obscu» ram rerum divinarum significationem dantibus; thecdogia sicut reginaSftbba coram audit sapientiam Salomonis, îd est Dei 0. M. (Prcv.u) alisB prœter tenuem sermonem et famam non habent. Theologia (uifiot a deœtris Dei, cireumdata varietalef ni sit iili a rébus secretis^ et ut illa arcana quœ ex ipso ore excipit nobis renun* tiet, quos Deus elegit, ut essemus populus peculiariSf gens sancta et régalé saeerdotivm ; aliœ soium ancillœ sunt , quas theologia Yocat ad arcem , id est in suam servitulem redigtt. Theologiœ principium idipsum fuit, quod fuit omnium genitalium renim principium , et per (fuod ùmnia faeta sunt , et sine ipso factum est nihil , et ipsa Dei sapien* tia, quœ ante omnes oolles parturiebatur et antequam quicquam fieret ab ipso principio eonoepta erat : bac enim dictante , omnis theologia litteris mandata et postcritati tradita , non voluntate humana tradita est; aliquando Prophetœ , sed Spiritu Sancto inspirante , bcuti sunt sancti Dei omnes. Aiiarum artîum mater et origo fuit ignorantia; quod ne quis me putel convitii causa dicere , duos illos phiiosophorum principes Platonem et Aristotelem testes habeo longe locupletlsstmos, quorum ut^ue suam illam omnem phiiosophiam natam ftiisse ex admiralione confitetur; cum autem omnis admiration is , ut ipsi docent j mater fuit ignoratio , quid est aliud dicere humanam phiiosophiam , ex admiratione natam , quam ignorantiœ fiiiam aut neptem esset HflBC est prasclara Heracliti , PythagorsD , Zenonis et reliquorum phiiosophorum sapientia que» stultitia est apud Deum , id est inscitia , si cum vera et theologia solida nostra comparatur. Sic illi , quibus hic fd ortut non est, in perpetuis noctibus vitam omnem traduxerunt« nec potuerunt ad banc qua nos fruirour , clarissimam théologie lucera penrenire y sic ad umbras solùm rerum divînarum oculos convertentes, quemadmodum illi quos Platonicus Socrates finxit in speluncis esse coUigenies pro vera flallacem et inanem sunt consecuti. Ideo monemur utcaveamusdiligentery ne quiseorum dedpiat nos per philosopKiamet inanem foUadam. Denique ut illi in spelunca arbitrantes se res ipsas
560 BfALIIONAT ,
Tens cernere, falsas tamen imagioes et umbras inluebantur; sic philosophi putantes se esse iapientcs, sluUi facti sunL
Ut autem veniam ad singulas : sic prima philosophia de Deo loquitor quemadmodum de coloribus cœcus , non quod ipsos videat, sed qnod sciât esse. Theologia sine iilis ambagibus non tam eminus indicat quam cominus digito monstrat. Philosophia veruni quœ apud illos animoram medicina vocabatur, nunquam illas debilitatas animi très irires, Intelligendî , irascendi et appetendi , in pristinam potuit integritateoi restituera Theologia adhibita, ut ait Hieronymus, pro fimaamento sacrarum liiterarum intelligentia très illas animi partes quasi fàrinœ sata tria tempérât, ut non secum ipsœ solum, sed cum divina voluntate mirifice conveniant : sed non opus est de hac re plura dicere. Légat qui volet apud Justinum , Lactantium ,.et Augustinum intégra Tolumina.
Nunc de eo qiiod secundo loco proposui dicam propter angustiam tenv poris pauciora quam cogitaram. Tria sunt maxime, ut mea fort opinio, quœ theologiam multo diCQciliorem reddant quam rdiquas disciplinas, ut nulla sit omnino , qu» indigeat tam docto et diligenti pneceptore : primum est fides; secundum similitude quaedam fais» phiiosophisBcum vera ; tertium rerum profecto quœ theologo necessariss sunt multitudo infinité varia. Cum enim in aliis artibus nihil nisi quod inteliigitur cogamur credere ; in theologia vero primum priucipium est ut credatur. Cum illarum libertati mâle assueti , ubi excogitare, fingere, delirare quod quisque vellet sine periculo licebat , insolentiores accedimus ad theologiam , ubi nobis primum pneceptum et maxime necessarium proponitur : Nisi credideritis , non intelligetis. In ipso statim ingressu deterremur , et quasi despei*ati tantarum rerum pervestigatione frangimur , aut si ultra certe progredlmur , vix possumus petulantiam atque licentiam ingenii nostri refrœnare , et mentis cogitationem a consuetudine sensuumabducentes, arcanis rerum divinarum mysteriis assuefacere. Ex hac prima causa secunda nata est; nam cum theologia, ut nomen déclarât, sit Dei divinarumque rerum scientia, cumque nulla gens fuit unquam tam immanis quin aliquam Dei obscuram et'adumbratam cogniiionem habuerit , quid autem Deus esset , aut qualis, aut quomodo colendus , nullus per se hominum posset divinare , unusquisque in reobscura, ubi non facile doctorem deprehendi arbitrabatur, ausus est novas de Deo opiniones comminiscL Hinc tôt gênera thecdogiœ manarunt non tantum quot nationes et geiites , sed prope quot uiiies , quotcœiditiones, quot capila hominum extiterunt , qu» solo nomine theologiœ quod sibi quisque sumebat, conveniebant maxime. Sic ab
P1ÊCE8 ItiSTU^lGATlVES* &6l
oiiie condito ad eumdem redemptuni , quae fuit prima œtas et iafantia Iheologiœ, ona fttit, qua fuit iiebrteorum » theologia intégra et incorrupta; infinitse morbidœ et bteis opinionibus depravatœ. Âlia enim apnd iEgyptios involucris tecta, et aniiibus superstitionibus contaminata. Âlia apud Ghaldœos, alia apud Assyrios, altaapud Phœnices, alia apud Phryges , alia apud Essaeos , alia Groecorum, alia Barbarorum erat tbeologia, et tutra eadem urbb moDuia, ut primum a Varrone latiuo» postea ab Eusebio grsco traditum est.
Tria semper fuerunt tbedogiœ gênera : aliud naturale, quod soH philo- Bophi sequebaDtur> a quo Pytbagoras^ Timeus^Socraies nominali sunt; aKod fabulosum, poetarnin proprium, qnaieest apnd Orphseum et Henodura , qui et ab Aristotele theologi vocantur; aliud civile quod cvjufque ciTîtatis legibus et inslitutis continebatur , quod in urbibus cives maxime vei'o sacerdotes nosse et administrare qportebat. Prîmum geBusdioebantadmundum,secnndum ad theatrum, tertium ad urbem pertinere.
Adnita autem Jam tbeologia ad Juvenilem nsque et robnstam œtatem poftt Ghristi Salvatoris nostri adventum, coram ipso auctore Christo à saducœis, qui aliam theotogiam sequebantur, contemnitur atque deri* detur, et paulo post viventibus adhuc ApoBtoliS; sapientissimis et fide* iiBsimts prfBceptoribus^ Simoniani, Menandriani, Nicolaitœ et Ebionita sunt orti, Ghernitiani, postea Valentiniani, Apellitœ, Gerdoniani, Marctonit», ManichflBi» Novatiani, et Montani, Ariani usque ad imperatoris Gonstanlini tempora.
In tertia vero «tate quœ usque ad 180 annos numerari polest, VigilantiuS) Jovinianus, Nestorius, Aetius, Ëunomius, Acatius, Maximinus» Fdicianus, Pascentius, Entiches, HacedoniuS; Pelagius, Anneni^ Abailardtts» Valdus Lugdunensis pseudotheologi.
Bx 60 tempore Wenceslai imperatoris usque ad nostram œtatem aeninm mihi qnoddam fuisse, et id quidem grave atque morbosum theo- Iflgi» Yidetur ; nam quemadmodum senes ; tri lis jam afiPacti viribus et ipso quasi vivendi munere fatigati, omni morborum génère premi vexa« rique soient, sic hoc toto tempore theologia impurissima sectanim^ vel aiseçlarum, vei sœcuiorum colluvione obinita, et miserandum in modum ftfBieta est ; exortus enim est tnnc in Anglia Wicleffus quidam qui fuit omninm tereticorum nostrorum temporum parens, a quo primum oata, dormiente patrefamilias , adulterina qnaodam semina jacta sunt, unde falsa tpsa popularls et discolor theologia mii-um quam sit longe latique propagata. Uinc Joaunes Hus, hinc Lutheri, hinc Garolstadiif
SOI HJUUDOMAT,
Z^lDglei, Buceri, DOTorum AnalMptistarum, Swengfèldii ; bitic Gàtti* IMini, Serveti, Oziandri, Brenlii ; hioc Galli cujusdam yiri phtusibilis quidem et blanda, sed incoDstans et perniciosa iheologia nata est. Omitto ianumerabiles alios, quos memoria coosequi et oratione complecti minime, si maxime vdiem, possem ; non singulos milites, sed oobiliores duces, nec eos quidem per singulas œtates nominavi. Qais vero non ob&tupescat theologiam tanta opinionUm varietate et discordia foedatam? Quis non dimittat statim animum videns tôt tamque confertos exercitus contra se pugnaturos? Et quod gravius est^cum putei unam aciem a se esse dissipatam et victam, nova bostium examina quasi ex mortuorum sepulchris renasci? Ât quo major est adversariorum impctus, eo nobis fidentiore eiexçelsiore animo sustinendus estpro veritate pugnantibus, eoque magis sperandum est quo major vis veritatis, quam uila hominum potentia, quœ contra omnes insidias, solertiam, calliditatem, contra falsa bominuro mendacia, et testimonia, contra bellî tormenta facile se per ipsa defendet. Non enim est Domino difQcile salvare vel in multis, vel in paucis; t't in curribus, et tt ineqfiis; noMtutemin nomine Dei nosiri invocabimus; ipsi Migabuniur et codent, noê surgemus et crigemur : nansalvatur rex per multam virtutem, H ffigas non S€Uvabttur m muUitudine virtutis suœ, fallax equus ad salutem^ in abundantia autem ifirttUis suœ non salvabitur.
Tertta causa est illa renim varietas quam dîxi perfecto theologo necessariam esse; nulla enim ars est quœ tantum requirat ingenium et tam subtile quam ubi fréquenter de natura Dei , de Trinitate , de praedestinatione , de angelis, de libero arbitrio , deque rébus aiiis qum uullo possunt ingénia satis comprebendi , est disputandum ; nuUaque tam obediens , tam docile , tam mansuetum quam ubi jubemnr capllvare intellectum in obsequium Ghristi ; nuilibi lania tamque perfecta linguarum cognitio necessaria est quam ubi non fere aliis est utendum probationibus quam sacrarum litterarum primum, dcinde antiquornm Patrum testimoniis, quorum intelUgentia sœpe ex unius syllabce notitia et accéntu dependet.^ne, si propter ignorantiam, Pialonem et Aristotelem non intelligas , Platonicus et Aristotelicus non eris , quod ut sis minime opus est. Phîlosophus autem quod esse cupis , quodque opns est ut sis , esse potes et tu ; at si sacras litteras ignoras tam abest ut tbeologus dici possis, ut ne scire quidem prima tbeologiaè principia et dementa videare ; nuilibi tanta antiquitatis notitia ; nuilibi tam multiplex, tam diiigens et assidua diversorum auctorum lectio desidera* tor quam ubi ex variis decretis, rébus gestis ex nostra patramqoe
PIÈCES JUSTIFIGATtVES. tt^
consaetiidiDe, ex multorum gentium historiis^ ex omni aetatum et ssbculorum memoria eruenda sunt argumenta ; nuUi taai ampla, tam fideli, tam tenaci memoria opus est quam theologo qui res omnes illàs quai nùmeràvi complecti anime, atqœ sapere débet, et, ut ad subites (quod res postulat} eyentus paratus sil, habere semper in promptu. Quod magis cegnosco auditores optimi , quoties mihi cogitatio hmc succurrit animo, quam loqge absim ab ilia theologi perfecti cognitione, quam pinxi, quamque impares oneri suscepto vires aiïeram. Dabo tamen ope<» ram et diligenter et sedulo , ut quamvis iiigenjum in me et eruditionem desiderelis, studium certe et diligentiam ncmo requirat.
Postremum jam est et reiiquum ut de recta tradends docendœque theologi» ratione aliquid adjungam , qua in resi liberius quod sensero dixero, peto a vobisne id mihi arrogantiee et insolentiœ, sed cur» potius quam habeo religionis et vestri commodi tribuatis. Ante Gonstan<» tini magni tempera quod minus fuerat ab hserelicis agitata , nulla erat docendi tbeologiam certa ratio , sed tota in sacris litteris , quasi in antique ilio chao nondiim dislincta et digesta latitabat , nec quisquam aliter ipsam tradebat , quam vel litteras sacras enurrando , non alio ordine quam ipsi sese libri offerebant, vel carptim atque disperse bonum aliquod contrtC hsrelicos argumenturo pertractando prout mores et tempera postulabant. Sic Dîdimus, Origenes, Athanasius , Gyprianus, Irenœusy Epiphanius docuerunt; sed haoc docendi ratio cum rudis erat at minus utilis, tum longissimi temporis et laboris propemodum infiniti, postea vero jam temporibus Valentiniani et Theodosii imperatoris, annis abhinc circiter 1200, primum theologiacœpta est ad formam artis revocari ; itaque Gregorius NazianEenus , singularî Tir ingénie et exquisita eruditione, primus de theologia scripsit libros V, quibus ut tbeoiogus cognomine diceretur effecit. Eadem œtate Joannes Damasios composuit de theologia libros quatuor , quos de l'ecta veraque ftde inscripslt. Sed ii duo maximiet prffistantissimi vid suis tantum Gneols sua roonimenta et non omnera theologiam complexi sunt , sed prsBcipua solum argumenta , quœ sparsim a piuribus tractantur in unum corpus compegerunt. Et quemadmodum aliae artes longo intervalle temporum ad Latinos permanarunt, ab iisdemque avidius acceptas diligenter cduntur et subtilius elimantur , sic theologia hœc informata prius a Grœcis ruditer , septingentos qùinquaginta post annos pervenit et in vestram academiam velut in primum et tutissimum portum est apulsa, qdm 320 annis ante a christianissimo vire et fortissimo imperatore Carolo Magno liberaliHime et sapientissime ftierat instituta : bac enim
564 HÀLDOMÀt,
aetate, Petnu Lombardus extitit doctor et episcopus ParisiensiS, sacrarum litterarum scientia et antiquorum auctorura lectîone singalariter exercitalus , primus inter Latinos rnuUo magis quam fuerat a Graecis accepta theologiain expolivit , et quatuor libris itadtsposuit ut si qdibusdam in rébus non errasset, quod vilio magis temporum quam hominis tribuendum est, et paulo melioremet docendi et scribendi rationcm secutus csset , postremam theologiaa manum addidisse videretur.
Secuta est autem continuo alia temporum conditio, quam nescio miserrimam fuisse dicaman fdicissimam : nam felicissima-meritodici possunt tempora quœ paucioribus beilis et nuHis fere haereticoruro tumultibiis turbabantur, miserrima quibus aut ianguere otio fecerit aut penitus extinxerit omnes bonas litteras, iila nimla félicitas; nam cum propter summam pietatem et religionem cbristianissiraorum regum Galiiarum in summo theologi pretio haberentnr, erai tune in hoc gymnasio tanta theologorum rouititudo quanta visa antea niinquam fuerat. Quorum cum essent muUi magnis et excellentibus iageniiS; hœreticos vero haberent nullos quorum se inimicitiis et coatentionibus exercèrent , relictis armis , id est omissis et qnodammodo reli« ctis libris sacris et sanctonim Patrum scriptis et illa veteri theologandi ratione, quemadmodum milites soient, pactis induciis cum hostibus, dum nulla est belli suspicio, alii se armis depositis ad ludendum , alii ad compotandum, alii ad alia muuera delicata et a bellica abhorren* tia fortitudineconvertere; sic illi , ne vidercntur penitus otiosi totos se ad aristotelicam philosophiam , tanquam ad amœniorem aliquam syl^ Tam,ludendi causa, contulerunt, ubi in exp1icandis,et excogitandis infi' nitis qusestlonibus intricatissimis ostentantes ingenium totam œtatem conterebant. Sic illa pura et sincera theoiogia cum scbolastica quadam dialectica perturbata est ut nihil jam in scholis theologorum audiretur, nisi suppositiones, appellationes exponibiles, contradictoriae, inso^ lubiles, syllogismi, et lis de rébus concertationes inûnitae, puériles clamores ^t strepilus argumentorum, qu8B ad gerendum, cum casus exigeret, adversus hœreticos hélium, prodesse minimum, nocere plurimum poterant ; unde nobis id ipsum fere accidit superioribus annis» quod illiusmodi nimis securis militibus solct evenire , ut cum de repente exortobello hostes irruerint, imparatos nos et inermes occuparent , et qui sua se spinosa illa et inculta theoiogia tuerî non aliter contemnerentur aut riderentur, quam si contra minutissimum exercitum mutile lignum arripuissent. Quare in tantam adversarii audaciam
perveneranti ut illoruin etiam mulierculse dicerent semelius aliquando 8aci*aslittera8iDtelligere quam doctissimosquosquetheologos; et quam* yis nemo non Tideat istas insanas Pryscillas et Maximillas audiendas non esse; qiianiTjg nemo non intelligat arrogantissiroam atque impadcntissimam istara ad mentiendum audaciam, tamen mallem, aadltores, ut insolent! illorum audacîa et temcritate nostra dillgentia, qnam nostra negiigentia excitarctur. Nonne ridicalus esse videretur qui pro^ vocatus ab aliquo ut gladio singuiari certamine cum illo, indicto die, dimicaret, hasta se aut arcu toto medio temporo exerceret? Atqui hoc ipsummihi facere videntur, quiintegendisnescio quibus quœstionibcis et tiactandis a sacris litteris et usu teroporis alienis operam perdunt. Quos si quando video vehementissime commoveor et vix me contineo quin dicam illis : quid facitis, inepti et Ignavi milites ; in ipsis jam foribus hostis est, et vos hic in istis naeniis quasi puerorum nucibus occupati totos dies consumitis? Exeat, exeat ista vestra theologia ex abditis et obscuris cavernis quibus haclcnus deiitult, acuat se magis paulo et polial et cito callum illum quem in otio contraxerat excutiat ; prodeat^ pi'odcat jam tandem aliquando ex delicatis philosophorura umbra* cuUsi et non tantum in solem et pulverem, sed in ipsum certamen, aciemquc producatur. Quid ergo, dicet mihi aliquis : Yisne ut totam banc disputationem et subtilero tbeotogiam omnino deseraraus, et hujus loco sacras litteras solas, et ut nostri faciunt adversarii quasi poetaruin fabulas ad nostram libidinem et nutum interpretemùr? Minime vero volo, quin vobis illam potius tanqnam utilem non solum sed et omnino necessariam tradere constitui, sed cupio ut quemadmodum ubique aliàs, sic in tradenda theologia teneamus illum prudentiœ modum nequid nimis; nam velle illotis manibus sive disceptatrice theologia sacras litteras explicare ex matre superbia est; in remotis autem et minime necessariis qusestionibus operam inutil iter et tempus perdere slultaa cujusdam et inanis diligentise ; qni illud faciunt similes sunt iisqui vel quod odio artcm grammaticam habent, qui vel quod disccndi labore récusent sine grammaticœ prœceptis ad Icgendos et enarrandos authores latines acccdunt, quos ut intelligant dum grammaticœ arte carent fiori non potest; qui autem hoc cos quibusdam hominibus nimirum grammaticis compare, qui in authoribus intelligendis nihil pi'mter grammaticae régulas intelligere curant aliud, et an sit verbum personalc, an impersonalegerundium, an participium, nullum faciunt Ûnem disputandi ; quis autem sit sensus authoris quem legunt, aut quœ sit utilitashistorise non curant. Yeram docendi rationem esse arbitrer ut
M6 IIALDOIUT,
theologiam bi^nc qoam vocant icholtsticani, ita cum lUterif licrls I peremot, at quando da re aliqua dispnlamiis non iUam ad Plalooem et Aristotelein (ne alios priores aatbores nominem) , led ad Prophetas et Apottoloe, ad Eyangelistas, ad Christum, ad Ecdesiam, ad antiquitatem nfimmui, et ad noatrorum temporom iniqailatem accommodemiB. Quod tit efflciam enitar, et qoanlom animoet labore potero cootendani. Oro TOi atqae obMoro, auditores, ut tam sincero et candido animo ftmainml meo labore, qoam ego illam vobts sincère et libenter impertio, obtestorque tos per Denm inraiorlalem noatram ne theologiam ad Ittcnim, ambitionem etpemiciem vestram discatis, 8ed,ut par est, ad animarum saiutem, ad christians reipublicœ utilitatem, ad doœndos infinitos hominesqui pereunt, quod non est qui frangat illis panem, et ut base omnia stodia ad Ghristi Domini nostri laadem et glmam referatis.
Attdite nunc tantisper dnm vobis propono quîbus de rébus acturos som » reputans mecum , si theologiam traderem quemadmodom metapbysicam tradiderim , nollum authorem secutns , fore ut in moltorum reprehensionem incnrrerem ; si aiiquem authorem interpretari velim , miUum omni ex parte ad usum hnjus temporis expositom inTenire potero. Nam divus Thomas qui meo judicio omnium doctissime scripsit, adeo longus est, ut private potius legi quam publiée enarrari debeat. Petrus Lorobardus, quamtis compendiosius scripsit , tamen ad sua magis quam ad nostra tempora accommodate, et in illo ipso compendio babet aliquando sua dispendia et diverticula. Decreyi ergo iilum ita interpretari , ut omnes intelligant me Telle sequi ali* quem ducem , tamen me non esse illi tam addictum quin pntem licere mihi aliquando multa que ipse dictt , si non erunt ad mores nostromm témporum accommodata , oroittere , et de quibus ipse nuUam raentionem fecit , et sijudicavero esse necessaria , copiosissime dispntare ; aliquando ordinem rautabo , quo facilius auditores intelligaut. Et in suroma non tam volo esse Petri^ Lombard! interpres quam professer theologke ; et quod omnium artium professoribus faciendum esse sentie pejora iinquens sequor usum.
Itaque non est quod quisquam soilicitus sit quam clto sîm bis quatuor libris finem impositurus , sed quanto spatio temporis expltcaturus âieologiam. Hanc autem explicabo breviter si satis bene et fructuose; fructusautem non debent sestimari multitudinéfoUorum magistri, sed pondère sententiarum et usu.
PRiEFATIO m TRACTATUM DE PuEMONIBUS ET BORUH PRiBSTIGIlS.
Gum hoc anno tbeologornm more de angelis bonis et maHs disputarem , eam partem quœ de di^tinctione , potestate et actionibas diemonum major est , multis de causis in dies festos reservavi explicandaïq. Primiim quod animadverterem bœc (empora moresque hominum postulare ut ea res ubcrius et diligentius et alia prorsus ratione quam in scholis a subtilioribas tbeologis tractari solet tractaretur, quod videbara eo tempore quod aliis rébus designatum est fieri non posse. Deinde quod res ipsa Tîdebatur una quidem in parte esse tenuior quam ut gravioris theologise auditores explere posset, alia vero ex parte utiiis et ad corrigendos mores esse necessaria, ut non eam theologis modo , sed iis etiara , qui in aliis vei-santur disciplinis , omnique omnino populo , si gallicus mihi suppeditaret sermo a me tradi oporteret. Accessit huic quod fortasse nereo veslrum suspicatur , quodque verum esse fateor , quod cum rem de qua dicere constitui animo providerem, eo difficiliorem mihi fore judicàbam quo facilior auditoribus exillorque videretur. Nam in aliis quidem rébus , quœ gravissimœ Yulgo atque obscurissimoe disputantur, Tidebam me multos quos sequererhabere duces. In bac qui eam viam, quam mihi proponebam, ingressus esset perspiciebam esse penitus neminem. Nam etsi de dasmonibus malis scripserunt quae aut mihi refèllenda sunt necessario , quia pemitiosa sunt moribus , aut silenda quia subtilissima , aut augenda quia perpauca , aut inventis de intègre rationibus comprobanda quia incerta plurimi authores reliquerunl.
Itaque cum viderem omnia pêne mihi excogitanda, qusBdam ex obscurissimis libris eruenda , cuncta vero ad rationem artemque reyocanda esse, tantum laborem in re omnium minutissima mihi sumendum esse di?inabam , ut si quotidie docerem minime ferre possem. Audistis rationem consilii mei , audite nunc rationem docendi quam secuturus sum non eamdem quam in quotidianis leclionibus teneresoleo. Nam in illis quidem, quia et de aliis rébus, et aliis auditoribus disputo, magis accommodate dicere et ad eas quae in Ecclesia de religione, et ad eas quie in scholis de rébus aliis suscipiuntur concertationes pugnasqne consuevi. De moribus autem etsi altingo aliquid obiter aliquando curam tamen eam omnem popularibus concionatoribus relinquo.
Hic vero ubi de rébus novis agendum est, novi mores et auditores qui docendi sunt, non illœ sôlum scholasticoe exercitationes , sed illi etiam auditores ex omnt ordine quonun interest, si modo latine
568 XALBcnuT,
Doreriaty cogunt ita mihi moderandam ose disputationem, ni née tam tubtiliter quam in scholis theologi, ncc tam populariter quam in soggettu concionatores agere soient , dicam. Illic ubi theologos instîtuo , et plus mihi teroporis soppetit, soleo ea de qolbus ago aon explicare tan* tum neqne disserere , led dictare breviter et anguste. Hic irero non tam theologiaB pnacepta quam remédia morum trado > et ubi minua est temporis temperabo orationem meam sic ut qui volent accipere stfb aliquid excipient » nihil autem temperato tempore dictabo.
Perte quaeso squo aniroo atque patienti et Tenite non ad curiositatem contra quam hoc maxime ioco disputandum mihi est ; sed ad utilitatem quam cum ubique tum hic praesertim quœrimus parati. Rea est, de qua agere aggredimur, una fortassis omnium quœ hoc tempore tractari possunt maxime necessaria. Nam adversarius naster diabolus tanquam leo rugims (ut ait B. Petrus I Ep. v. S) circuit quœrent quem devant. Disputatio igitur de potestate, actionibus et fallaciis dœmonum suscipitur a theologo contra atheos ^ philosophos, Judœos et bsereUa». Hfldc namque ad?ersariorum gênera quatuor habet theologus quibuacum protuenda religione pugnet, quorum primi sunt qui omnenumen tollunty ut sant maxime peregrini et alieni a religione nostra. Ita barbari sunt et immanes , sed omnium tamen timidissimi. Nam ut GabaonilABy audita olim Jéricho etHai celeberrtmarum urbium expugnatione, dolose ut yitam snam consei^arent Josue Hebr«orum duci se dederunt. Ita atheiy ut ipsi dlcunt, solam pacem reipublicœ procurantes, nihil soUicitt de religione, semper ad earo partero se adjungunt quae bello Ticerit. Philosophi vero sunt pugnatiores , neque enim se unquam nisi ratione victi dedunt, quemadmodum Gananœi, Amorrœi , iEthei et Pheresœi , iEnei, Gebusœi, Gergesœi non ante in Josue potestatem yenire voluerunt quam essent armis et viribus debellati. Septem namque illis gentibus philosophes omnes septem artibus quas vocant libérales , instructos fuisse arbitrer. Nam sicut eam terrœ partem quam Deus promiserat Hebrœis, interea dura veri possessores venirent, a septem illis gentibus habitari voluit, ne Hebrœt quos Josue ducturus erat incultam et sterilem regionem reperirent. Ita prorsusmihi philosophi videntur antequam Josue seu Jésus, non Nave, sed verus Ghrlstus veros Abrahse filios y id est christianos in eam possessionem introduceret quam Pater illi promiserat {Psal. n }. Postula a me et dabo tibi gentes in hœreditatem tuam et possessionem tuam terminas terrœ, Illos inquam philosophes totum terrarum orbera divino quodam permissu tenuisse , ut animos hominum ad excipîendum semen ver® feligionis rudiori quadam
PliCES Jt8TIFIGÂTlVES« 660
caltnra pmpararent. Itaque démens Alex, dixit : N<m est àUurdum quoque esse philosophiam a divina providentia prttM erudientem ad ear^ qucs est per Christum perfectionem.
JttdiBi finitimi nosti^œ religioni et ejusdem quodammodo provinr ciœ, non ejusdem civitatis, hoc nobis essevidentur quod Arabes i AmmoniUa et AzotiL, utNeemias narrât, olim illis fuerunt; nam quemadmodum illi alia manu Hierosolymitanos muros sedificabant^ alia eos , quos dixi , hostes repellebant ; sic nos alio Testamento quasi manu quadam œdiûcamus Ecclesiam , altero iudaeoinim impetus propulsamus et aliorum. inimicormn christiani nomînis. Hœretici autem licet in eadem Ecclcsia nati , quasi in eadem nobiscum civitate ao yi eadem pêne domo educati et procréât! , tanto sunt periculosiores cœtecis quanto bellU extern is civilia ac domestica bella pejora sunt. Itaque apostoli duo Paulus et Johannes majori studio alque diligen« tia heereticos quaiu cœteros religionis hostes esse fugiendos eadem prorsus mente atque argumentis docuerunL Taie, est haereticorum contra nos bellum quale Absalonis contra Davidem et Jéroboam contra Rolx)am fuit qui primus altare conti*a altare aedificavit , et , quod est maxime haereticorum proprium, inlegram ante religionem divisit. Magna profecto sunt et formidanda quatuor istorum hostium gênera quibuscum dixi theologos, concertare solere; sed homines sunt et caro et sanguis, ut Scriptura vocat , qui vel ab ecçlesiasticis doctoribus ad veram religionem reducuntur , vol a christianis regibus suppiiciifli metuque coercentur, vel sola aliquando longinquitate temporis abolentur , vel illis ipsis bdlis, quibus Ecclesiam vexare soient extinguuntur , vel mutuis ipsorum inter ipsos discordiis paulatim conûciuntur^etut maxime vigeant tamen homines ab hominibusvîderi etvitari possunt.
Hoc vero quintum adversariorum genus de quo constitutum est a nobis dicere etsi est a theologis bene prœtermissum , aut minori certe cura et paucioribus verbis explicatum , longe tamen potentius est atque terribilius. Jam enim non est nobis colhiotatip adversus camem eê sanguinemj sed adversus potestates et mundi rectores, adversus j^nnctpes tenebrarutn harum , contra spiritualia nequitiœ , in calest\bus. illi natione terreni , isti cœlesles ; illi numéro non ita multi y isti multitudîne innumerabilcs; illi quotidie moriuntur , isti mori nequeunt ; iUi viribus imbeciiles, isti tam valide ut Scriptura testatur nuUam in terris esse potestatem qusBcura eorum potentia.possit comparari; illi sunt plerique rudes et imperiti , isti et ingenii subtilitate et usu longissimi temporis omnespugnandi fallendique artes non solum apprime callent,
«èd iiiAeia Udeni iiiTan«niQt , docuenint , amerant , profiagarant ; flli UnUim eitriiuecui nobis bella movent , isti in intimû anima nostre lenaibus jaciunt ipsa l)elloruiii «emina , et ul omnia uno dicam Terbo : iUi faooiines, isti damonei mali sunt , nostram iiobis salutem faividen* tai quia siiam ipii perdldenint , eom aemper raam in humanim genus maliUam exarceant, tnm certis pmertim (at aniniadverlere lieet) 1oter?aUis sflBcoloraiii , boc veto tempore maiime , quo qoasi advaitante auprema die, qua soWendum eise Lucifenim in Apocalyp» D. JohaoneB ante nunliavit , omnes alii daemones videntar ex iaternis terrarum cavernis in oertamen ac in aciem prodiisse. Hujus rei eum apod me rationem exquira banc unam esse reperio exigaitatem et depratatioDem ûdei. Fides naroqae una est maxime qua dœmonis omnia consilia, omnia stndia conatasque infringontur. Necceiie temere D. Paultts nuiiam pêne de aliis Tirtutibus mentionem faciens solo nos sento fidei armatos esse Toluit , in quo possemus omnia nequissimt ignea bostis tela extinguere. Itaque si memoria omnium sœculonim seriem repetamus, reperiemus qnibos temporibos minns vene fidei sotidasque fuit, iis temporibus plos sseriendi in bomines potestatem a Deo optimo maximo dmnonibus ooncessam fuisse : ante Gbristi adventum in terram ubique gentium malorura dœmonum mnltitudo erat ut abiqaein simulacbris loquerentur , ubique apparerent, ubique se coH a miseris bominibus deorum loco flacereni. Post ad^entum Tero Christî in iis lociSf aut quo nondum penetrarat , aut ubi Tel variis erroribus depravata , vd cbaritas omnino restincta fuerat; nostra qnoque memoria familiariter cum bominibus dœmones colloquebantur « quod et ex aliis bistoriis , sed ex bis indicis, quibus ego plus tribuo , nostrorum eollegarum , qui illic degunt, de illarum gentium moribus, scriptis litteris cognoscere potuistis.Cum vero baerests ûdem toUat , observatum a doctissimis viris est, aut bereseon auctores et sectatores ipsos magos fuisse, aut bœresibus suis artes magicas successisse. Simon bœreticorum fere priraus tantum bis artibus yaloit ut magi inde cognomen acceperit. Menandrum quoque ejus discipulum familiarem dœmonem babuisse Eusebius (Lib. Ilf, c. rxvi) docet. Denique de Bfarco Valcntiniano, de Prisciliano et Carpocrate Ireneus, de Hermogenc Hieronymus in Epist. ad Ctesiphontem contra Pelag. et Sulpicius Severus (Lib. !THt5f. 5acr. ) et de Berengario nonnulli scribuiit. Rostrœ tradunt historiée posteaquam Sarraceni fuissent in Hispania commoiati illo tempore daemones bominibus iiludentes fuisse tisos. Post vero impiam Sarracenorum coUuTionem tantum incrément! magies artes
PliCES jySTIFIGATIYES. 571
^cœpemnt ifijain incradibilis osset omnium aliarum artiam ignoratio coin 9ola pêne inagtca in scholis publicis traderetur. Yisantuir hodie Salmantic» et T(^eU gymnasii magicarum afHum vesligia quod ante aimoe Tîxdum 80 Ferdinaiidus V occlusit. Hussitarum ki Bohemia et Gèrmania teterrimam haereain tanta dœmonum tempestàs consecuta est ut plus negotii nialefici Gerinaniœ facerent qnain hœretid. Hujus rei Jacobus Spregiverus bomo et gennanas et ejusdem temporis locupletissimas testis esse potest qui librûm ea de re integrum oonscripsit*
Âccedam propius ad Galliam : nemo nescit in Apenninis montibus usque ad hodiernum diem quot mulieres sunt tôt esse fere maleflcas , nerope quia Valdenses hœretici usqiie ad prsesentem diem ilU latuerunt. Nolim quisquam caWinistaiiim quod modo dicturus sum graviter ferat , quibus equidem salntis auctor esse roalim quam offensionis ; ego quidem certe sic existimo istara dsemonum illuvionem quibus nunc agitamur ex eodem Gebennc jam inde unde ad nos bœresis manavit remanasse. Nam primum eam ciyitateai cœptam fuisse a dœmonibus turbatam manifeslum est; quorum creseentem in illa magis raagisque multitudinero cuiïi ejos fortassis angustis capere non possent factnm esse arbitror ut in nostras quoque civilates effunderentur.
Gur autemiiœresim artes magicsB sequantur, ego quinque causas esse puto : prima quod dœmones in hœreticis ut in idolis olim babeant doroi» cilium. Recte enim solet Ilieronymus dicere diabolum, cum idolis babi« tabat ante (quam) disjecta Tidisset , pejora in hœreticoruro animis ex jpsis diTînls scripturis fabricaSse. Gassianus gravis et antiquus auctor (Collât, vu, c. xxxii) affirmât se dœmonem audivisse eonfltentem se per Arium et Eunomium impietatera sacrilegi dogmatis edidisse, quare necesse est ut quemadmodum , ûnito bello , diffùsi per omnes partes milites prœdoncs fiunt omnesque vias obsident, ita daemones; abolitis hssresibus quœ ante vigebant , quasi eversis templis in qui* bus colebantur, novas in aliis horoinibus sedes quœrunt. Soient enim dœmones , cum ex bomine , in quo erant , egredi coguntur , fkcere quod ii faciunt qui obsidione fatigati coguntur arcem tradere quam tenebant. Petunt enim conditiones loco ut sibi liceat se in aliumlocum reciperC; quod exemple illius legionis intelligimus quse a Ghristo petivit in Evangelio ut sinat se porcos occupare. Yidi , inquit D. Joannes (ApocaL xvi. 13) de oi^e draconis et de ore bestiœ et de ore pseudopropbetœ très exire spiritus immundos. Sunt denique dœmones facientes signa et procedunt ad reges totius^ terres congregare illosin pr«Uum.
573 HALDONAT ,
Secanda caïua est quod hsrests initio violenta est prorsns et vehenens, 5ed stare diu in eodem gradu non potest, qnoniani pneterquam quod divina providentia non patitur , ipse quoque ita se habet nt non possit diu error veritatem imitari , quarc oranem haereslm necesse est ( nisi ad eam religionem ande egressa est mature revertatur ) aut io magicas artes, aut in eitremam athei impietatem degenerare. Cutn enlm du» sint potissimum causaB quibus haBretici homines efUctantur : alla superbia lascivienlis ingenii nibilque credentis nisi quod oculus cernât; aiia curiositas quflddam intemperans et studium novîtatis fit onmino necessario ut qui superbia baeretici flucti sunt , cum jam quam prius inventionis ardore in ea sententia quam nîmis subito suot ezpKcati lucem esse judicaat , eodem ardore frigescenies tenebras esse comperiaut, desperatione alibi inveniendc veritatis, prorsus nihil crednnt, et quos in hseresim curiositas imputerai , in cum ca quas prias nova esse videbantur paululum in?eteravcrint eadem curiositate et ad ineundam cum dœmonibus famiUaritatem et ad discendas exercendasque daemonura artes impellantur.
Tertia quod ita videatur esse natnra comparatum ut quemadmodum fiimem pestilentia sequitur, ita bœrcsim varia curiosarum artium gênera seqnantur. Nam et bœresis famés qusdam est verbi Dei ( Amos. vm. il). Ut in annonee caritate homines coguntur cibis uti non saiutaribus, unde fit ut corruptis humoribus gignatur pestis ; ita liœresi Tigente, dum homines corruptis saciie Scripturse sensibus utuntur, ad magicas tandem artes devenlunt qu8B quasi animi morbi sunt.
Qaarta est quod soient daemones hœreticis uti ad fallcndos homines quasi pulchris meretricibus.Nam hseresim in Scriptura appeUari mèretricem manifestum est : Quamodo facta est meretrix civitas fidelis ? (Isai. 1.) Quare? quia quemadmodum lenones, euro scorii forma deflo* ruit, ex scorto lenam faciunt, sic dœmones eum prima tueresis species ita periit ut minus homines in errorum alliciant ex hœreticis magos faciunt.
Quinta causa est negligentia eorum qui regunt Ecclesiara. Nam quemadmodum in incullis agris locuste gigni soient, ita ex inopia verbi Dei giguuntur prsestigiosde artes. Nam et locustœ in Scriptura dœmones significant ( Apoc. ix). Itaque videtur et in hoc tempusconvenirc quod ait Joël (c. i) : Residuum erucœ comedit hcuâta, et residuum IocusUb eomedit hruchus. Nam quod hœretici reliquum feceraot, maleOei dasraonum arte depopulati sunt, et quod malefici reiinquunt alhei perdunt.
Sièges justificatives. &n
