‹ Maldonat et l'Université de Paris au XVIe siècleChapitre 187 sur 198 · I. Haldonado · texte numérisé non relu

I. Haldonado

De Pdctien , 19 de mano i 570.

KPUTOU IIALDOIUTI iD flOfflOS GLÀIOMOIITAIIOS.

PicUT., ealesd. apriL UTO.

JHS.

RR. m Gaamo pr.

Fax ChrisU.

Acoepi iitteras vestras scriptas idib. mart. ex qoibus singularem laeUtiam animo peixepi ; sed iuli sane graTiter et acerbe binas Iitteras meas, unas quas statim ut ad hanc urbem pervenimus de toto itinere deqni; noslranim reniin initiis, et dtstributione eorum qui mecum Yenerunt ; altéras quas de progressionibus nostrarum concionum sov pseram , vobis non fuisse redditas; et quia ex vestris litteris cognori diu animes testros aoUicitudine et expectatione fuisse suspenses; et quia mîhi multis rébus occupato, Iteram ad vos iisdem de rebos scribendumessevidi.

Gum in hanc civitatem yenissemus , nostraraque legationem dves intellexissent , tanta catholicorum omnium laetitia et alacritate excepti sumus quantam equidero neque speraveram , neque animo conceperam. Gontiauo magister Garolus Sagerius et Petnis Lohierius concionari incipiunt , magno totlus populi coocursu , horis matutinis , poroeridianis Tero catecbismum docere. Ego tIx a D. Hayo , Legato in hac civitate pro duce Ludensi, et a csteris Tlris doctis unom ant altemm diem impetrare potui ut commentarer quaa publiée dictunis eram. Cœpi de una religione et ejus principlis disputare magna frequentia anditorum diverse religionis, a quibusianta attentione^ et bene?olentia audiri mihi videor , ut reformidem quotiescuroque in meotem mlhi Yenit esse aliquando ad Parisienses obtrectationes redeundum. Post paucos dies cum animadTerterem aliquantum tempos a mea gravioffe prœlectione liberum mihi esse j nolui committere ut Id mihi effluelet sine commoni alionimutilitate. Itaqoe aggtessos som, alla borai

PIÈCES ID8T1FIGÀTIVE8. 688

catechifnium explicare in Collegio Pigarrseo, quod unum yidetur in hac Academia maxime florere ; quod jbo feci libentius quod intelligerem œulto0 sermonibus dimidtam pariera et prseceptorum et auditorom esse calvinistas. Sunt antem auditores ducenti. Qui hœretici erant cum Tiderent se hoc meum consilium , Legato non tantum approbante , sed etiam quodammodo jubente , omnino impedire non posse, conati sunt enenrare. Itaque inctpiunt mibi per boroines nescio quos suadere velle ni non docerem nisi diebus festis. Ego tune, quanquam mibi non erat in animo docere nisi tertio quoque dioi tamen cum viderem quasi ab illis occasionem subducendi pueros sues a meo catecbismo , respondi Telle me quotidie docere , et quidem ea hora qua omnes in coUegio esse debent necessario. Quod et nunc facio non tantum audientibus pueris , sed etiam gravissimis et doctissimis viris. Hœc diiigentia mirum in modum ab omnibus catholicis probata atque laudata est , et Ycro tam magnificis prœconiis ut me pudeat commemorare. Deo soli sit honor etgloria, qui operatur omnia in omnibus.

Fructus quem auditores ex nostris exbortationibus atque prœleciionibus videntur percepisse , longe spem omnium nogtrûm optnionemque superavit. Nam cives omnes uno ore confirmant tantam sa hominum multitudinem totis decem annis superioribus in templis non vidisse.

Calvinistas vero permultos ad Ecclesiam catholicamrediissescimusy nam ad nos venire soient, confitentes se fuisse seductos ; sed illorum nuroerum nondum compertum habemus. Audio nunc a D. Hayo jussos nuraerari qui ad nostram religionem sese recens tradtaissent. Id cum factum fuerit numerum etiam ipsum ad vos perscribemus. Nunc illud tantum novimus ex iis qui ad nos redierunt , nonnullos fuisse magna apud eosauthoritate atque doctrina , quique suo exemplo multos in ilJa hœresi retinere dicebantur ; alios vero qui non tantum obfirmatse sententiœ fuerant , sed sanctissime ( si quîd apud illos sanctum est) etiam jurarant nunquam se in catholicorum ecclesias ingressuros, nunc in ecclesiam supplices venire, et ofHcio cœteros anteire velle. Cœteros, qui durissimi sunt , quamvis e sua sententia nondum discesserint , viderons tamen multum de sua illa severitate et arrogantia remisisse, incedere contracto ac demisso vultu, diligentius audire conciones nostras. Ego cum primum docere cœpi , nolui uUo in templo docere , sed in publico quodam gymnasio, ut jurati etiam Calviniste convenirent. Paucis vero diebus ante resnrrectionem, cum dixissem velle me per aliquot dies ; remota omni disceptatione ^ sdos catholicos

fi64 MALDOIUT ,

cohoitari in ea ecclesU joxta qoain nos habitamns ; ecce iili ipn qui ab ingressn ecclesiarum maxime abhorrere Tidebantiir in eodesiam irrampunt. Alii qui principio tîx ad audiendam pnelectionem meam adduci poterant, nunc non illam solum aadîunt , aed etiam diun pueros catechîsmnm doceo , inter pneros sedent tenentes more paeromm libellum manibus.

Caiholici, qui sont, tanto Tidentur exultare gandio qnod se resin mellorem partem conf ertant » qnantum yerbis eiplicare nonpossom. Opinionem vero de nobis tantam et ooncepenint anime et oratione fréquenter déclarant, quantam neqae ipsi oerte mereniori neque toIhs scribere , si mereremur, auderemus.

Quam suam egregiam de nobis eiistimationem cnm multis Téns testati sunt , tum illa etiam maxime quod ex qno hic samus nuDqaam destiterint summis a nobis precibus contendere , ut colleglnm aliquod in bac urbe nostne Societatis haberent, daturos se nobis totam eam partem Académie quœ ex duabus disciplinis , pbilosophia et tbeologit constat, ut arbitrio nostro gubemaretnr, consignaturos redditus aoooos ter mille francorumnummorum. iEdes amplasomni siipeilectili ornatas et instructas , si publicum ssrarium satis non esset , se ex soo qaemque peculio tantam factures accessionem utcoUegium anostra Societate tandem impetrarent«

De aliis sociis meis qui per hanc totam provinciam dispersi sunt nihil dicam, nisi quod de nobis ipsis scripsi, sed quia tabellarius meas Uiiens expectat, malo vobis scribere pauca quam efficere/ut dum omnia icribere volo , nihil scribam. Vale itaque , mi révérende Pater, cum bis qui tecum sunt omnibus , et perseverate , ut cœpistis , orare pro nobis Denm. Yestris enim precibus Tehementer nos resque nostras adjuvari non solum conûdimus, ut ante, sed sentimus etiam atque experimur.

Vester in Ghristo servus,

L llALDOnATCS.

Pictayi, caleod. april. 1570.

PIÈGES JUSTIPiaTIVBS. 585

iLLUffniissiHO pnmctpf cakolo lotharwgijs CAftomAU (i)

JOANMES MALDONATUS S. P. D.

PieUT.,4fipril 4BrO.

Cum bis diébus, princeps illastrissime , oogitarem Dom ad te Tiruin tantum , hamo ignotus , scribere deberem ; etsi me amplitudo generis tui et splendor dignitatis valde deterrebat, multœ tamen e diverso causœ invitabant. Primum llia quaB alios omnes ut ad te adeant invitare solet, sLngularis humanitas tua; deinde nomen illud patroni ac defensoris quod pro nostra in Gallia sodalitate, sponte tua soscepisU. PrsBterea , quod cum minime dubitarem te authorem christianissimo régi fuisse ut hune in locum mitteremur, tîbi omnium rerum quas hic gereremus, rationem reddendam esse existimaveiim.

Cum in hanc urbem venissemus , et summa alacritate a senatu et populo catholico excepti fuissemus , mansi ego hic rogatu civiam cum duobus sociis. Alios très ita distribuimus : misimusunum in Gastellum Àraldi , alium in urbem Sancti-Maxentii , tertium ad Niortanos , quibus in locis iidem omnes adhuc concionantur. Socii qui mecum in urbe manserunt bis singuli singulis diebus per quadragestmam concionati sunt , nunc alter iilorum ad oppida Yîcina missusest. Ego qsotidie duas pnelectlones habeo latine , alteram de religione graviorem , ad quam major pars Academiae et litteralorum hominum convenire solet; alteram humiliorem de catechismo ad pueros qui in coUegiis sunt. Quis inde fructus pervenerit ad cives et ipsi qui eiperiuntur mclius cognoverunt, et liberius testari possunt. Sœpe tamen ab illisaudio : si hujusmodi semper doctores patria nostra habuisset , ye\ bœresis nunquam nata esset , vel jamdiu fuisset extincta«

In hac civitate, die festo Resurrectionis oompertum estepatio vix unius mensis caWinistas ad Ecclesiam catholicam rediisse. Âlii quotidie aut redeunt , aut ut redeant aliquando emolliuntur. Nam qui religiosissimi inter suos habebantur, incipiant non ducere religion! conciones nostras audire. Valde juvit rationet D. Hayi Legati industria ac dili« gentia, qui ante diem illum Resurrectionis sacrum viros nonnuUos gra- Yes misit qui totam ostiatim citUctem obligent , quœrerent a singulis civibus Tellent ne cum tota saa familia corpus Gbristi sumere ritu catholicorum. Multi enim eraC qui id unum ezpectare yidebantur ut

(4) MlIlBprlBièlIftlndii VdflB Opm ih^ol^gioa.

686 MALDOIUT,

rogu:entiir. Juvisset Tero muUo maxime bI rex christianianmos , réL nalu imperavisset ut idem oranes bcerent. Nam in iUa generali receniione reperti sunt multi qui responderantie H, si rex juberet, fiurtaros «ne , nonc tamen velle se ea uti libertate quae sibi régis benelkio ooncessa esset.

In aliis qiKNpie locis ubî mei socii concionantar mnltosessebomiDes hiyas generis, ex socionim meonim litteris iotellexi. Et Tero ita est, hiBc omnis regio protrita beUis, ita ab iuereticis Texata, ut omnes hœretici, prosertim populaires, nihil aliud optare videantur qoam ut compellantur Intrare. Quod idem olim Donatistis scio te, prinœps illustrissime y qui Augustinura perlegisti , ignorare non posse. Cives omnes catboiici spero maximam conceperuni fore ut si coUegium aliquod nostrœ Societati in bac urbe constituèrent , brevi tempore rdigio in pristinam puritatem restitueretur. Itaque egenmt ea de re mecum diu, multumqiie rationibus, precibus , poliicitationibus. Bgo primnm excosare, quod res erat, non venisse nos ea de causa, sed venisse jussu régis ut ad brave tempus banc regionem juvaremus , deinde exponere quanta paucitas esset bominum nostrœ Societatis in Gallia, quam multa collegia jam inslituta essent necessario conservanda. nii contra instareac urgere, offerre omnia necessaria, cogère me ut ad pnepositum generalem nostrum scriberem, qui solus potestatem habet admlttendi collegia , ipsi vero scribere de ea re ad regem christianissimum, Quodcum animadverterem , illustrissime princeps, mihi etiam ad te scribendum putavi ut rem totam ex me cognosceres, et ut te supplidter obsecrarem uti hoc negotium quod tanto studio cives Pictavienses aggrediuntur, si Ecclesiœ, si regno , si reipublicœ utile futurum judicas, quas res vel solas , vel maxime sodalitati nostrœ propositas esse nosti, consilio et authoriiate quibus apud regem cbristianissimum plurimum vales : ita juves, patronus noster, et a nobis rogatus, ut omnia bonorum studia ad Ecclesiœ, ad regni, ad reipublicœ commodum tendentia, nullo adductus privatim nomine patrocinîi, nullis precibus impulsus juvare soles. Sin secùs Judicaveris, velim tibi persuadeas nihil prœter tuam sententiam atque voluntatem nostram Societaiem esse facturam.

Fac igitur, princeps illusti'issiroe , pro tua incredibili sapientia quod cum Dei gloria , cum Ecclesiœ et totius populi utililate magis conjuncturo esse existimaverîs. Id enim quidquid tandem erit non tantum gratissimum habebimus , sed sumrai etiam beneficii loco quod abs te profectum fuerit , ducemus , nosque tibi majore observantia quam unquam antea obstricti esse arbitrabinuir« Yale.

pAcbs nwnpiGATnnBs. M7

urrriiE du cakd. de LontAim au p. xaldouat (i).

M«8er Maldonata. lo non vi saprei dire il piacere che m'hanno recato lelettere Yostre del 18* de Paltro mese, intendendo ii grande frutto e più grande speransa che la Tostra arrivât a a recato alla città e paese nèl quale siete, il buon ordine che havete poato nello spartire e mandare I Toetri compagni ne' luoghi 1 quali havete stimato piii bisognofli, e la diligenxa ch'ognano ha posto nel suo ofBeio , e noassirae perché mi flcrivete (sicome altre volte m'harevate avertito) le cose non essere cod disperate, oome si diceva, per il grande numéro d'aomini da bene e cattolici che ivitrovate. Ed io sonodel vostro parère, che proccdendo col messo che voi dite, e provedendo di buoni e atili diffensori délia parole di Dio in ogni luogo con qualche buon comandamento di S. M. ne seguirà in brève una intlera restituzione de Funione ed integrità di nostra religione cattolica. Al che non vedo cosa in questo mondo più Decessarta, ne anche di più pronto ed évidente effetto ch'îl fondareun collegio délia vostra Compagnie nelia detta città, il che è il più proprio obietto e materfa délia santa instituzione, e esercizio vostro ch'altro che sia in questo regno. E mi rallegro ch'havendolo fatto io intendere a S. M., Essa n'habbia riceruto nel cuore suo grandissimo piacere, Tedendo massime il buon princfpio il quale s'oSriva per la buona voluntà e dettlderio che n'hanno i cittadini, e la promesse ch'havete falta di perseverare nel vostro ofQcio nel compimento de questa santa opéra; e 8. M. dal suo canto si è deliberata di fornire il primo e non risparmiare cosa alcuna la quale sia nelia sua possanza, acciochè sicome il luogo è il piu proprio per quelli délia Gompagnia di tutio questo regno, e che n'ha più di bisogno, e nel quale possono fare più gran frutto, cosi ancora il collegio che in esso si farà sia il più bello e il moglio accommodato che sia in lutta la Francia, nel che S. M. ha cosl grande ed ardente desiderio che tutti i buoni i quali desiderano vedere questo compito non la sapressero desiderare migliore ; e ha fatto mandare una commissione espressa al Luogotenente délia detta città, come a persona telatrice deir honore di Dio e del servizio di S. M. per adnnare tutti li cittadini 1 quali a questo sono necessarii per fkrli attendere seriamente a questo negozio, acciochè ^incominci presto, e con i migliori raeizi e

(I) ConneiuMsii'aToiis tnwré qi'one eof^a ds cette lettre , boummtoim si elle a été

688 MALMNAT,

ordine che si potrà. Esseodo S. M. di parère d'applîcare tutti i palani de' collegii oon le loro intrale che sono nella città, se comodaineDle si pu6 fare, e di secondare ed aiutare la diligenza vostra con ma soa ordinanza, per fare intrare col mezio dell' aatorità sua queOi cfae pare che altro non aspetttno che questo nell' unione de' baonî e fedeli cattoiici ; e poichè il re da se siesso è coù bene incitato a questa deliberasioney potete essere sicuri ch'io non lascierè cosa alcuna che sia in poter mio per riscaldarlo e mantenerlo ch'to veggio Tenirgli per istinto dello Spirito Santo, e non senza occasîone di sperare di un qualche grau bene per ravyenire, e più che non sapressimo desiderare, Tedendo la malizîa de* tempi e délie persone. E se mai ho desiderato di fare qualche cosa per Futilité ed accresciroento délia vostra santa e felicissima Compagnia in qnesto certo roi havrete singolarmente quel più soUecito ed aifextonato protettore che nessun altro che potreste desiderare. E per tnlta la Francia dovunque vorranno qualche collegio délia vostra Compagnia, io terre con tuita TafTezione mia la mano sopra l'amplificasione e propagazione d*una cosl utile e sacrata istituzione, non pensando poter fare nella mia vila cosa più degna, ne di maggior roerito innansi a Dio e sua chiesa. Seguite dunque a operar bene nel luogo dove siete di questa buona divozione c principio. Aiutate ibnoni cittadini a la condotta e compimento del loro laudabile de&iderio, e confidatevi non solo di tntto quello che dipende da me, ma anche da S. M. appresso laquale iovi servirè sempre di buon sollecitore, raooromandandomi affettuosissimameute aile vostre preghiere, pregando il Signor nostro di prosperare con la continuazione delle grazie sue tutti lî vostri travagli e divote imprese, e di darvi, Messer Maldonato, quello che meglio desiate. Da Ghambriante, il 3 di maggio 1570.

L8TTRB DE MALDOMAT A UN PftRE , PROBAttLEMBlIT AU P. POSSEVni. JHS.

Etsi non intelligo quid causffi sit cur post nostrum in hanc urbem adventum nihil abs te , mi Pater , litterarum acceperim , tamen neque meus erga te animus sinit me de tua voluntate diligenliaque dubitare, neque utriusque nostrum ofQcium patitur ut scrtbere tibi desinam vel nunquam rescriptura.

Ante duos menses euro tu apud Nonnanos esses, littéral dedl «d

PliCEA JUSTIFICATIVES. 689

primarium GoUegii Parisieosis de initiis nostrarum rerum. Quas litte* ras quia ad te missas esse cognovi , nihil eorum repetam quœ in i]lis dixeram. Nam etsi mihi quidam ad te acribenti, et tecum quodam* modo coiloquentliDjucandum noa esset ea renarrare , tibi tamen certe gravioribus rébus occupato mole^tum esset iterum audire.

Post sacram Ghristi resurrectionem ego et Garolns Sagerius, qui mecura est , persecuti sumus singulis diebus , ego duas pnelectiones , ille duas conciones gallicas, quas eramus uterque auspicati statim ut venimus. Ea res magnam affert catholicis admirationem atque lœtitiam , bœreticis tristitiam et metum ; utrisque nescio equidem an pai*em , non mlnimam tamen utilitatem. Gatholici , qui per annos jam pêne viginti ipso quadragesimali tempore aut concionatores nulles habebant , aut semper hœretieos babebant , et mii*ari dicunt se quod hoc tempoi^e Pentecostes quo soient conciones sacrse esse rarissimœ, et quotidie et quatuor, et variis linguis et bominnm catholicorum babeant , et se singulari laetitia perfundi « ea re ostendunt quod multi regii consiliarii , advocati , medici y impediti atque distracti rébus inaximis nullam neque cencioaem neque pradectionem pnetermittant; quasi diutui^iam sitim verbi Dei eitinguere non possint. Ac mihi quidam aliquando roganti ne audiendis concionibus plus opéras darent quau) publica negotia paterentur , responderunt : Dum lucem habemus , operemur bonum , ut fiiii lucis simus. Hieretici dolent Yalde quia vident imminui magis ac magis in dies gregem suum > et metuunt ne ad parvum redacti numerum periclitentur. Itaque audio his paucis diebus ante suam illos ecclestam convocasse, ac publico decreto vetuisse y ne quis meas praelectiones audiret ; paucts admodum exce* ptis , quos usque eo docios constantesque judicarunt ut dimoveri non possent a sententia. Veniunt tamen muhi qui fortasse non sunt ecde« sise Pictaviensis. Spero fore ut, quoniam hoc iliorum prsceptum, ut lex olim vêtus, inane est divinse gratiœ, multorum ad audiendum cupiditar Wm eicitet , qui concupiscentiam nesciebant , nisi lex dicei-et : non concupisces. Ac nimirum si mandatum illud sanctum et justum et bonum hoc in D. Paulo fecit, qui dixit : Noii altum sapere^ sed time. Quid mandatum iniquum in hominibus haereticis , id est arrogantibus et curiosis et intemperantis ingenii facturum speremus I

Utilitatem autem utri majorem percipiant hœretici an catholici , incertum sane habeo. Nam hàsreticorum (praater eos quos in Pascha ad Ecclesiam rediisse dixeram superioribus litteris) quinquaginla ikmiliSB suni quae vehementer rogant ut in Ecclesiam calholicam recipiantur ;

9M MiiJKimf ,

led JobMtiir espêetan qooid onum eoram nttoiM mat^ âtqud peripecUD^ m id forte mêla magis ftici«Dt quim Yohmtale. GatlioUooruiD vero quanquam plerique luotiU in religkme oonstanlat et ardenlet , et comtatitiaret atqae ardentiores ounqiiam TideHin ; tamen sunt multi qui ex diutina cum faaureticit oonsoeiadiiie miimbilei errorei imbibenint. Hi eo Ikcilius quam liaretici docefiunt y qoo fkâ- Uot eet lanari Talneratoa quam mortnoa eicitari. Âtque eo plans korom salutom ftu^io quam iilorum , quo oiijorem D. Paulus domeslîcorum quam alieoorom curam habendam esse dooet.

Auctoritas Joannis Hayii , viri nobilis et prudeDtisaimi , qui in hae proTincia régis legatus est, studia nostra mirum in modum «djuvat ; nos vero ejus auctoritatem atqœ prudentiam , ut levissime dicam , non impedinras. Is nobis tantum tribuit , ut sua nobiscum omnia oonsilîa snpe Toluerit commnoicare. Idque certe feoissel, nisi stngularem illios gratiam honeste quadam ratione recusasserons. Nempe respondimus, 'quod rss erat» Socletatem nostram neque solere, neque vero pone in rebos ad reipublicas administrationem periineniibus dare consilium. Muita pradare ab eo bis dtebus facta sunt, qu» labores nostros, quanti quanti tandem sunt , muito reipublic» fnietuosiores redditora esse conûdtmus. Srant In bac urbe duo ooUegia in quibus studia iitte^ rflsque celebrabantur. In aitero , qui prsBfectus «rat, quique dooebant « omnes erant haeretici. In aitero quinque praceptores erant , doo catholioi , duo calTinistsB ^ unus «fif i^. Qua de re mittam ad te lepidum epigramma , si poetam invenire potero qui conflet ; nam ego solfim materiam suppeditabo. Legatus uno die omnes de loco movit Erant nonnulil in urbe psMlagogl calTinist» qui calTinistarum liberos doœbant, exauctoravit iUos, dicens : neminem litteras sine rdigtone doeere posse; rdtgionem autem calTinistarum docere Tetitum esse edicto regio. Erant multi calvinistse qui sues fiiios Jam grandiusculos necdum baptizaterant, sed alll domi apud se occultaferant, alii in ▼iilas et oppida vicina misèrent. Fecit eonquiri omnes , et baptisari rita cathoiicorum , susceptoribus catholicis; parentes etiam inTitos et répugnantes interesse baptismo ; eos vero qui suos fiiios dlïo dlmiseraof , in carcerem trudl , donec fllH adducerentur. Porro bonorts causa inflantee non recta in ecdesiam via , sed per œlebriora urbis loca duci jussit , prosequentibus magnifico comltatu viris prindpibus totHis civitatis, pnecedente ac subséquente msgno armatorum militum pnssidiOy dangentibus tubis, tormentis bdiids. Qm m eaivinistas vehemen* ter obstttpefecit. Rogabant enim tnter. se squid hoc rel eelT Voone

PIÈGES JtmflFlCàTlYBS. 591

confoeta pax est ? ^ Brant omnés bibliopol» , âxeepto uno vA altéro, calyinistœ; jussit ut omnes bibliothecA eiplorarentur , et omnesheere* llcorum libro6 coDcenderentor. Qui Juris prudentiam lu schôlis publicis profltebantur très doctoral erant; duo erant hœretici; ioterdixit illoB munere docendi.

Ut in hao arbe aliquod coUegium nostr» Societatis instituatur dici non potest quantopere cupiant tion cathoUcl modo , sed etiam calTtr nistfi : bi propter opinionem doctrino quam de nobia conceperunt j «t propter reipublic» utititateni , quam non diffltentar et procurari a nobis diligenter, et non minimuni augeri; illi prœsertim propter religionenii quam bac ratlone putant, auctore Deo, posse restitui. Et cathoiid quidem suam de bac ( re ) sententiam ac votuntatem non solum verbis, sed re etiam Ipsa dedararunt. Nam tria millia auri pondo in eingulos annos promiserunt, et œdes amplas atque instructas cum domestica supellectili ; et oratorem de ea re ad regem christiantssimum miseruni ut rogarent , sua ut auctoritate faceret. Quod si eccieslastica bénéficia, q\m suât in bac proYincia locupletisslma, voluissemus accipere, essemus omnes caoonici jamdiu. Quod ea recusemus quœ tanta cura , ne dicam ambitione , Ttilgo eipeti soient, omnes mirantur. Quod autem etiam munera quœ nobis offeruntur recusemus , non tantum mirantur , sed etiam offenduntur.

Resipuit inter alias muHer qiiœdam bœretica« quœ in litteris sacris onmium suœ sectœ mulierum maxime versata esse dicebatur. Ea cum dives esset, sœpe nobis munera ferebat; quœ cum accipere noUemus interebat Cbristum prœcepisse ut qui Evangelium prœdicarent viverent de Evangélio. Noluit prtus conquiescere quam ejusdem Scripturœ sacrœ testimoniis convicta esset , melius esse atque prœstabiiius uti consilio D. Pauli quam Cbristi privilegio.

Apud Miortanos, quœ clvitas omnium qnœ sunt in ditione Pictonum maxime depravata est istisnovisac turbulentls opinionibus, multi quo» tidie ab erroribus Galvini revocantur. Quod eo magts mirandura est quod Aierit ea civitas per annos decem sedes ministrorum , quodqud eliam nunc miniltri qui in porta Sanctonum sunt, ut andio, ultra sexa^ ginta, litteris cives, quia Toce non possunt, fréquenter exhortantur ut, quamtls sint armis a nostris miiitibus snperatt caveant diligenter ne patlantur se a nostris concionatoribus superari. Sed cecidit illis maie ista diligentia , nam et qui ferre ac referre litteras solebat prehensus est et in rotam aotuf i M ipti caiTinistœ ciTes palara dicunt prœstare qttidem

SOS MAUKMUTy

mot oiniitros eloqaeiitia et lepore maledicaidl» ted miaus hâfaere •cientîflB atquedocftrtiMB qoam nostros.

FoimiM hU diebus ad cosiiam invitati una corn doctore quedam hajos QivitatiB, imo es iia qaibus ob excellentiam ingenii, atqoe doetiinaB dixi aopra fiuMam fùiaie potestatem audiendi pnelecUones meas. Cœplmm illi poel coenam anaam dare sermonam at si acciperet œrtamen iniremns, qood ab iis qui aderant somma anditate expectabaiar. Ego jamdiu muitomqiie optaveram occasioDcm mihi dari homioera cmrremeDdi; com vero nullum locum ac tempos ad dispotandom magis opportnnnm iofenire potuiisem meosam voloî aienam ene* Ole non solom non repognabat sed etiam vera esse cootendebat ea qum a nobis contra ipsios religiooem dicebantor, Deniqoe valde conun omnibos nostram Societatem laodare cœpit.

Scdbam ad te , mi Pater, plora com plos mibi erit otii> qoia ado te magnopere meis litteris oblectari. Haec io magnis temporis aogostits scripsi et ila quidem scripsi ot res îpsie sob acomen stili succeddbant

Rogo te, mî Pater, atqoe obaecro, et too oomine omnes Patres ac firatns qoi istîc sont rogatos veiim ot nostroe c<Hiatos vestris precibos a^jotetis.. Valeie omnes.

Serros in Ghristo leso ^

J. Maldonatus.

Ex orbePIctan, 6 id. maii 1570.

lOtHOIEE DC P. CLAUDE MATHIEU A GRÉGOIRE XUl.

Beatissimb Pater,

GraYiter fèrimos nostram Societalem , quœ tota Gallia dispersa est, qiioromdam bominom criminaiionibos in eom iocom addoctam ot se (qood ante non fecit) apod S. V., id est apod Patrem fidelissima fiiia, poigare ddieat. Gravios vero qood se excosare, nisi alios, pr»ter ooo* soetodinera soam, accosando, non possit. Sed qoam graviter et moleste, tam necessario facit otramqoepartem,.pericolo, non solom exîstimationis SOS, qoam non tam sibi qoam Eccleske salvam esse vellet, sed etiam divins gloris et poblicsjuloti moltarom animarom, qos, cjos existimatiooe périclitante, eodem discrimine periclitantor. Partem R"^ Epiioopi ParisiensiSy cu^os interest ot qoos ipse Iocom Dei tenens

PliCES JUSTIFICATIVES. 503

justiflcaTerit nemocoodemnet; partim nostraerga illummisericordia^ ne, eo nostra causa laborante, quiescere ac nihil curare videamur. Scribemus igitur ad S. V. sic ut neque nos ipsos defendei'e^ neque accusare alios, sed ut laliorum nostrorum historiam apud clementissimum Patrem simpiiciter ac ^ere narrare videamur.

Habuit Societas nostra seroper in Gallia^ ex quo tempore in ea pedem posuit, duo potentissimorura adversariorum gênera, bsreticos et doctores Sorbonicosy non quidem omnes, sed eos qui plus œtate et auctoritate Talebant, cum quibus dissimili qùidem animo» non dissimili vero difficultate et periculo certavimus. Nam cum hœreticis, quia non nostri, sedDei et Ecdesiœ catholicœ aperti bostes erant^ aperto quoque marte bellum gessimus; cum doctoribus, qui privatas contra nos inimicitias exercebant, quos fratrum loco babebamus, quos interpretabamur non tam animi vitio quam errore nobis, et in nobis Deo Ecclesiseque depugnare, sola patientia et tacitumitate agenduro putavimus. lUos lacessi- Timus semper et refugientes aggressi sumus ; bis ne ab ipsis quidem injuriis lacessiti aut restitimus, aut respondimus, ne vel ex justa irestra defensione iiyustam offensionis occasionem caperent. Ck>ntra vero bi tanto plus nobis studiisque nostris quam illi nocuerunt, quanto nos minus bis qium illis nocere volebamus, eoque magis conatus nosti*o6 ad Dei gloriam et Ecclesias^ut credimus, utilitatem destinâtes impediebant, quod bomines erant catbolici, pii, docti, graves et apud omnes catbolicos vel ipso SorbonsB nominegratiosi. Yix nata Societas erat in Gallia cum eam conati sunt in ipso partu sufifocare. Nam tota tbeologomm facultas sœpe, anno millésime quingentesimo quarto , congregata, lectisque atque consideratisSanctœSedis ApostolicœbuUis, quibus Socie* tatis nostrœ institutum approbatur, regulis ac constitutionibus nostris, quasnon ignorabant ab eadem Sede probatas, contumeliosissima censura totam Societatera notaverunt. Post id teroporis, et privatis domi sermonibus, et publicis ad populum conclonibus, nunquamdestiterunt Societatis nomen traducere, vitam infàmare, existiroationem, si quam populus concepisset, imminuere, eos qui se Societati nostr» vellent addicere ut nobiscum in Ecdesia laborarent, debortari, eos qui Sodetatem deseruissent a votis absolvere, collegia Societatis, si quis instituere vellet, impedire^ si quis aut studiorum» aut pietatis causa frequentare^ verbis abducere ; alii dicere fugiendum esse novum pietatis genus quod in Galliam introducere vellemus; alii aliquid magni mali religionisspecie macbinari ; alii bieresim fovere ; alii inofficiosa testamenta ad nostrum questom soUicitare^ alii bœreditates intervertere; alii contessionibus

SH MALDOMAT,

aadiendif Tiduarum td nos facnltatef alllcere; alli eoclestasticis bonis imidiari. QuiopUmeinter eoe de nobisloquebanlurîi Romani Pontifids axploratores esse, cnjas anctoritatem contra EccleBiœ gallicanœ libe^ laies inTehere vellemas, net certo edito voto promittere Romani Pontificis supra Goncilium poteslatero defensiiros. Quibus eonim verbis atqne oonsiliis ftctnm est ut, cum Societas nostra in Gallia, idque Paitsiis primnm nata slt, nuUo loco minus qnam in Gallia, quamqne Parisiis adoleverit. Cumque populus sit ad omnem pietatem natura sua propenaissimus, ubi primum iUi Societatis nostra Patres prima ferrentissimi spiritus sui semina jecerant, tamen in uberiori agro et meliore semente, doctoribus sata conculcantibus, minus nunc ubereni segetem videamus. Coacti saspe sumusdesiderare ut qua diligentia in affligendis nobiSi et In repeUendis bsBreticis uterentur. Quod si fecissent multo major iesoitarum, muito vero minor calvinistanim numerus esset; sed dum nos atterunt atque débilitant, hsreticos recréant atque corroborant.

Ante annos undecim, cum primum Parisiis litterarium ludum apemimusi docebant in Gollegio Cameracensi Mercerius litteras faebraicas, Turnebus et Lambinus graeCas, iiamus iatinas, et in GoUegio Majori»- Monasterii Saligniacusi doctor Sorbonicus , theologiam , omnes baBretici quique bseresim calvinistarum publiée tradeliant; nuUum contra eos bellum doctores susceperunt. Yix nos in suggestum j redore Academi» ooncedente ^ conscenderamus , cum omnes adversum nos ordlnes bominnm commoTerunt

GoBpit Maidonatus anno IS64 , Roma missus, catholicus Societatis Dostras presbyter, docere; cœperunt doctores Todferari Hispannm esae, anditores aliicere, non sequi eamdem docendi ratlonem quam ipsi in Sorbona tenerent. Venit anno 1K68 in banc urbem Simon Simonius, Italus Lucensis , nobiiis hadrelicus , et Tenit recta via Gebenna , ubi phiiosopbiam profitebatur; non soium admissus est ad docendura, tacentibus doctoribus; sed pêne omnium manibus in regio suggestu eoUocattts est , ubi non modo contra religionem , sed etiam contra omnem consuetudinem et legem AcademiiB palliatus et galeratus docuity ipsis inspectantibus et audientibus, quidquid Tohiitet quamdia voluit.

Multo Tero magis mirati sumns quod sœpe etiam ipscNiim contra nos bfireticonim pnesidiis uterentur. Nam anno IISd5 , cum causa nostra in Academia coram rectore , et in curia ooram senatoribus ageretar, Ramo ad versus nos patrono usi sunt; et superlori quoque anno lS74y eum anno altero prascedente Maidonatus de B. Yirgiois conceptiooo

P1ÈCB8 IIJSTIFIGATIVES. 595

quod Ecdesia Romana docet , tradidîsset , Denisetum quemdam , BurdegalsB quod cœnam cum hœreticis egisset , quod éorum more concionatus esset, quod pubUce docutsset haec yerba : Hoc est corpus meum non esse in sacerdotibus efficacia, convictum etpublicasententia condemnatuni; excitarunt , aut excitatum auctoritate consilioque juverunt , ut publiée eontraSocietatem, nominatim vero contra Maldonatum debaccharetur, nnde ista omnis contentio nataest. Nam cum Maldonatus ab Episcopo Parisiensi contenderet ut injuriam publica concionesibi factam publica sententia deleret , idque Episcopus pluribus quidem suffragantibus, istis tribus doctoribûs, qui nunc ad S. Y. Societatem accusant , repugnantibus, fecisset^ non potuerunt très isti doctores ferre aliorum potins sententiam probatam esse quam suam; inde minœ, inde conciones non solum in nos maledicœ atque înjuriosœ, sed etiam seditios» habits. Et hoc ipso die cum has litteras scriberemus , bis nobis nuntiatum est omnes contra nos concionatores ad seditionem populum excitare. Inde hœ voces totaGallia dispersœ hœreticos esse Jesuitas, exterminandos, coroburendos. Inde décréta Sorbonœnon tantum contra nos, sed contra Episcopum^ contra Concilium Tridentinum, contra Sanctam Sedem Apostolicam, istis auctoribus , facta sunt. Inde schisma tic adauctum nt sola SanctitatisVestne auctoritate reprimi possit. Hisce quoque diebus cum hseretici Spira nostros qui illic sunt expellere volui&sent , doctores , re intellecta, jactare cœperunt vulgo nos a catholicis ex hac urbe exclndi oportere, quandoquidem ab bœreticis ipsis excluderemur.

lllud autem gravius est et magis mirum quod non solum hœreticorum contra nos armis^ pugnaverunt , verum etiam arma contra nos illis suppeditarunt. Anno 4572, Denissart quidam primum octo annos monachus et sacerdos , deinde decem aut plures annos calvinianœ sectœ minister, dqcta uxorejiberis susceptis, cùm nescioquo fastidio ad Ecclesiam rediisset , non acta pœnitentia , non peccati , non excommunicationis abeolutione impetrata , in hac urbe, celeberrimo loco , Epiicopo absente, concionari cœpit, qui cum recens ex Galvini schola teniaset, tota ejus oratio Galvini luoemam redolebat, multaqne dicebat qfiflB a rdigione catholica prorsus abhorrèrent. Goncionabatur eodem tempore iliourbis looo quidam e nostris qui, tacito nomine , populum monuit ne errores quos ille dooebat sequeretnr. Duo aut très seniores Sorbons doctores iUius contra nostrum causam susceperunt ; cumque eum semel , ab eo rogati , concionanteœ audiirissent, «lo chirographo testât! sont recte cathoUceque oondoDarû

596 maloqHàT,

Hcm; ipHoanno, mcosejunio, die k»\o S. Joannis, haBrelici quiSpirae adcomitia cod vénérant senatusconsulto decreverunt nos privandos eese civitale qiiod ( ut dicelMint ) nei|ue lutherani > ncqne calviniani , neque cathoiici essemos ^ quod poslremum Sorbonœ judicio et testimonio probavenint.

Parisienaeni Academiam adventu nostro defloroisse conqueruntiur. Tune igitur eorum judicio Academia florebat cum y'ix ulius in ea catbolicus prflDceptor reperiretur; nunc defloret quia nno nostro coUcgio auctaest, in quo undecim prasceptores suut, si minus docti, certe cathoUci. Tune florebat cum în ea tota vix ducenti qui litteris gneds studerent » reperirentur ; nunc defloret quia in uno nostro collegio plus mille qui latine» plus treoenti qui grsece studeant numerantur. Tune florebat cum nemo esset qui certa ratione ac via philosophiam disceret, sed onines omnia studio permiscerent ; nunc defloret quia trecenti auditores pbilosophi» quos habemus totos se per très annos , relictis aliis studiisi pbilosophiœ tradere jubemus. Tune florebat cum neque esset qui doceret, neque qui audire Tellet tbeologiam; nunc defloret quia in nostro collegio duo pneceptores sunt qui , si non ita docti , tamen

diligenter et assidue docent, plures vero quam (1) qui andiant.

Tune denique^ florebat cum ex illo equo Trojano,quem laudant, vix quindecim secundo quoque anno theologi prodirent , quorum multi neque docuiasent^ neque audivisseut unquam tbeologiam ; nunc defloret quia ex quo in nostro collegio theologia explicari cœpta est , et plures quadraginta, et multo, ut ipsi confitentur, doctiores prodeunt. Tune non yerebantur ne ver» doctrinse lumen in Galliis extingueretur, cum lumen minus erat et cum beeretict tota Gallia concionabantur; nunc verendum ne extinguatur cum majusest, cumquenos, si non accendimus, fortasse rovemus, et aliéna doctrina« ut aiunt, auditores imbuimus. No9 alienam doctrinam eam putamusesse quœ ab Ecclesi» romans doctrina dissidet. Si bujusmodi altquam doctrinam tradimus , bsBretici sumusy minimeque ferendi. Quod si quid aliquando docuimus quod cum Ecclesic romanœ doctrina congi*uat, a Sorbonœ vero doctrina discrepet, aequius esse credimus ut suam ipsi doctrinam ad Ecclesis romanie, quam ut nostram nos ad Sorbonse r^ulam accommodemus. Non est qnsBstio, Sanctissime Pater, de conceptione; non est qwestio de purgatorio, de quibus duabus rébus nihil Maldonatus dlxit quod

(0 II est diffleile de disUngner le cMffk-e dans le texte : on pent lire loo oo MO. Do reste, le P. Mathieu ne parle ici que des écoliers . et il ne met pas de ee nombre les magistrals, les prélats, les savaiils, etc., qui assistaient aux leçons de Mildouat.

PIÈCES itSTTPlCATIVES. ^597

non Rom» dici possit, quod non xe\ a Sede ApostoHca, vel abtnqiiisftoribus et theologis Hispaniœ, Italiac, Flandriœ probatum sit. Neqtie illis dolet quod conceptio B. Yirginis sine peccato tanquam artîculus fldei non credatur, neque quod purgatorium mîYius diutumuin sit quam aliqui Tortassis vulgo putant; sed dolet quod Sorbonœ, nobîs docentibus, auctoritatem minui, quod Romani Pontificis dignitatem augeri videant; dolet quod soli non sint qui opinione saptentiœ roagni habeantur ; dolet quod non possint pro suo arbitratu in fide dominari, bo8 oondemnare, illos absoWere; dolet quod aliqui in regnum cœlorum Ingredi posseexistiment quibus ipsi non aperuerint januam ; dolet yero maxime omnium quod scbolanim nostrarum frequentia et auditorum Bttorum nnmerum et lucrum perire animadvertant. Si enim pietate et B; Yirginis honore tanguntur , cur a sacramentorum frequenti apud nos perceptione homines aliénant? Cur Pelletarius , hujus dissenstonis dttx y contra B. Yirginis congregationera a Sede ApostoHca approbatam , quœ tanto cum fructu apud nos celebrari solet , et privatim obloquitur, et publiée concionatur? Cur non vult in Sorbonam admitti eos qui B. Yirginis congregationi nomen dederunt ? Cur , cum ante septem annos de puiigatorio Maldonatus docuisset nemoque ignoraret quid ea de re dixissét , non prius eum , si quid erraverat , accusaverunt ? Sed de conceptione et purgatorio Maldonatus eorum arguroentis et accusationibus separato loco respondebit ; de cseteris rébus obsecramus, audiat Sanctitas Yestra quid nos, quid illi , doceamus :

Nos Romani Pontificis auctoritatem majorem quam Concilii esse docenras; ilti coqtra; quare hoc anno, mense aprili, cum coram episcopo Parisiensi disceptaremus, Pelletarius, qui noshœresis accusât, papistas nos appellabat, quo nomine hsBretici catholicos in Gallia Tocare soient. Nos primam Sedem , quemadmodum antiquis Ecclesis decretis oonstitutum est, a nemine judicari posse existimamus; îHi passim gloriantur Pontificem quondam romannm a Sorbona condemnatum esse ; et ante paucos annos , in catcchismo Concilii Tridentini , qui fidei nostrœ régula est , dicebant se octoginta et ampHus errores notavisse. Nos a Romano Poniifice ad Conciliuro appellare nefas ducimuBy idque schismaticum esse docemus; illi non solum contra docent sed etiam faciunt. Et quidem Claudius de Sainctes , episcopus Ebrolcensis , qui istam speciosœ humilitatis plenam epistolam , cui respondemus , ad Y. S. scripsit , postquam eam composuisset , prandensapud quemdam archiepiscopum , nobis audientibus , glorlatus est le in ConcUio Tridentlno dixi«e , corn nescio qua de re disputaretur ,

606 MALDOllAT,

GaUossoiere tanqnamab abasaappellare, quasi ab ipaoetiam Gondlie ^ Trîdentino , si quid minus Ulis placeret , àd Sorbooani yel Senaton appellaturi essent. Noe Romani Pontifids legîbos parendum eaae didmus, casus illi resenratos ad eum mittimus; illi nuUiim baareticttmi nuUum sdiismatiçum 9 nalium simoniacum, nuUum irregularem , nollura bulla Cœnœ Domini excommnnicatum Roroam mitinot. Nos omnes qni sacros ordines susceperunt , aut ecdesiastioo aliquo benefido donati sunt ecdesiasticum effidum redtare cogimus; illi nist saoerdo* tes neminem obligant. Nos pensionessine Romani Pontiûds auctoritate

benefldis iropositas improbamus; illi et probant et recipiunt

Nos matrimonium inter catholicum et baereticum , ubi Goodlium Tridentinum promulgatom non est, quamvis peccato non careal, Terom esse docemus ; illi sine ullo audore , sine ezemplo , sine ratione , contra docent. Itaque ante duos annos, cum propter biereticorum eedem die festo S. Bartholomsi factam, multi ad Ecclesiara reverterentor, isti ipsi très qui nos accusant, Episcopus Ebroioensis, Pelletarius et Faber, EpiscopoParisiensi persuadereconati sunt ut omnia matrimonia, que inter catholicos et bcrekicos contracta essent, rescinderet; quod fecisset nisi Maldonatus obstitisset dicens inauditam esse sententiam et periculosam ; oportere , si id verum esset , dimidiam matrimooiomm partem in Gallia dissolvere, dimidiam foeminarum partem ignominia afficere, dimidiam partem ûiiorum spurios dedarare, tôt baereditates aliis auferre, aliis dare, tôt lites gerere; cumqueSanctitas Vestra, de bac re consulta , Maldonati sententiam probavtsset , tamen hoc ipso anno, PeUetarii consilio duo in Senatu Parisiensi bujusmodi matrimonia in nobiiibus famiiiis soiuta sunt, et multi ûiii spurii jadicatî. Tanc, cum non de fide, sed de lege Ecdesiœ disputaretur , dieebant doctores Gonciiium Tridentinum , quamvis in Gallia promulgatum non easet, obligare; nunc, cum de dogmate conceptionis agilur , alii dicunt non obligare quia promulgatum non est ; Faber Tero decretum illud esse subreptitium. Nos docemus Romani Pontiûds privileglisrestringi poese episcoporum et parocbonim potestatem ; illi docent non posse. Itaque bis annis superioribus , et in scholis et in oondonatorio suggestu docuerunt illos ipsos très articules qui in alio doctore Sorbonico, Jeanne de Polliaco, a Joanne XXII, Romano Pontifioe , in Extrav. Voi dectùmii damnati sunt (i). Et anno proterito Pelletarius consultus ab Episcqpo

(0 An xïf 8lèel«, Jeu de Poilly, docteur de SorboDse, «ootentit : 4* Qae U eonfesdon Mte aux reUgtoox était Mlle, et qu'on était obUgè da la Mre de aoewiincv«delaparaiaie;

PIÈCES JUSTIFICATIVES. MW

Parisien»! , Audisnte Haldooato « dixit Romanum Ponttficem non posM cuique concedere privileginm at possit diebas festis extra tuam peroehiam missam audire, peccareqae mortaiiter orones qui liijûusinodi privilegiis utuntur. Nosusuras detestamur^ et buUam fel. record. Pii V seryandam essedicimus. Pelleiarius vero et Giaudiiu de Sainctes, ante duos annos, cum nondum episcopus eseet y auciores eraot licere mercatoribus Parisiensibus pecuniam dare» certo annuo lucro, salvaque sorte, quoties ille qui dederat repetivisset ; quod mercatores fecifient nisi Maldonatus contradixisset. No6 docemus neniini licere libros haere» ticos une Romani Pontiûcis bcultate légère ; illi non lolum sibi licere putant , neminique ea de causa absolutionem denegant» sed etiam cum superiore anoo archiepiscopus Narboneosis privilegium illis Roma a Sanctitate Vestra , Maldonati bortatu , impelratum attulisset, responderunt se doctores esse, neque ad eam rem indigere privilégie. Nos cat^ chismo , pro more noslro et pro Goncilii Tridentini décrète, rudem ac siroplicem populum instituimus, quod tum aliàs^ tum in Gallia maxime utile atque adeo necessarium essecredimus, ubi ignorantiam fuisse hœresis matremexperîmur; illi neque id fisMïiunt, neque nos facera permittunt. Nam cum ante undecim annos in orphanotrophio S. Trininatis , quod in bac urbe est , catecbismum pueros et imperitum populum docere coepissemus, doctores contra nos clamare cmpenint sic ut coacti simus ab opère sanctîssimo désistera , quia non erat a Sorbona probatum ; et post csadem bsereticorum ante duos annos foctam , cum niustriss. Episcopus Parisiensis, optimo consilio, sex catéchistes e Societate nostra per totam suam diœçesim dimisisset ut bsreticos qui ad Ecclesiam redire vellent , instruerent, doctor unusSorbonicus impedi- Yit ne id fieret in ea diœcesis parte ubi ipse habitabati publiceque oœpit non solum contra Jésuites, sed etiam contra morem ipsum catecbismum docendi concionari ; cumque non jam foris , sed domi tantum nostra noslrosque auditores catecbismum doceamus, Sorbonicus quidam theologtts ante hos duos menses contra lectionem catechismi nostram publica concione dedamaTit.

HsBC sunt j Sanctissime Pater , que nos , quœque illi docent. Si bis

s» Ose li le 1^, si J)i«i Isl-mêne M posvaU dlspenier SB ittralisliB ie r^^ tmé OM eoDfession annaelle de tous les pèehèe ;

So Qae ni le Pape, ni Diea lui-même ne ponvait donner k personne une facolté générale d*entendre les conressious ; qae qniconiiae s'était confessé k an prêtre reréta de ee pouToir, ùf^tAi refSiIre la eonfesefon de toai ses péchés \ son propre caré.

Ge fiirsat ces siriiis «si ftnat eoBdasuièss par Jmo XXU , dsis rtitnr. Fm iboi<si^

600 MALIMMVàT,

opiniooibtts saiMB doctriii»luinen extioguimns, Vestra Sanctitas jadicabit. Non reddimus malumpro malo, non maledictnm pro ina!edieto,9ed rem Sanctitati Veslr», sîcati est, simpliciter exponimus. Nam etsi doctores oninia nos apud S. V. poase queruntur, nos qni melias Sanctitatis Vestne integritatem novtmus, tantum apud Eam nos posse credimus qtiantum yerilas, quantam rdigio, quantum aequîtas potest. Non bsc dicimus, sanctissiroe Pater, libenter^ sed necessario, non accosatoriei sed vere ; neque hiec ipsa, çtiam a doctoribus injiiriis provocati, in toIgus indicamusy sed ad aures Sanctitatis Vestra coacti deferimus, ut intélHgat S. V. ex qyibus radicibus criminationes ist» contra noatram Societatem pulullaverint.

His accessisset quod Claudius de Sainctes, nunc episcopns Ebroicenais, anno prœfterito cum in bac urbe concionaretur, multaque contra Sedem Apostolicam acerbissiroe dixisset, quibus optimus quisque maxime offeo- 808 esse dicitor, idque ab aliquo Romam scriptum esse intellexisset, slve Msis aliorum delationibus sive sua suspicione sibi persuadere cœpit DOS esse qui idad S. V. scripsissemus, ne llli episcopatum confimiaret, quod an Terum V. S. noTit; sed tamen quia sibi persuasit, mirum în modum contra nos incensus ducero se istius schismatis cœteris prsBbuit. Gumque prius Maldonati doctrinam admirareturi ejusque pnelectiones ab amanuensi servo excipi curaret, et ex lis multa se in libros, quos bactenus edidit, transtulisse profiteretur, cœpit, mutata Tolontate, omnia Maldonati scripta perscrutari notareque nasTOs et ex opinione de conceptione fldero, ex sententia de purgatorio a tôt Tins doctis, a tôt inquisitoribus, a tôt integris Universitatibus probata, hsresim facere; cœpit Societatem nostram non solom bic apud principes viroB, sed etiam apud S. Y. per istas litteras quas ipdé et Peiletarios et Faber, obtento nomine FacultatiSi scribunt, falsis criminibus inCamare.

De doctrina sua Maldonatus, ut speramus, abunde responddnt; de moribus Tcro nostris nihil aiiud apud S. Y. respondendum putamos quam nos taies esse in Gallia quales Romœ. Obsecramus S. Y. per Jesu Gbristi viscera, perqne euro amorem quem semper erga Societatem nostram declaravit, ne patiatur ut quod hœretici nunquam effioere potuerunt, calbolici Sanctitatis Yestraprivilegiis abutentes forte perficiant. Doctores in singulos dies contra nos populum magis commovent Dosque falsis criminationibus et calumniis opprimunt; nisi Sanctitas Vestra suam sententiam et auctoritatem interponat, Gallia nobisexcedandum ert, nec enim possumus catbolicii simul et bwreticiSi niai Deo

nÈCBS lt»9IFlCiTtVES. 601

et Sanctitate Vestra protegeate, rcsistere, ad cnjns pedes abjecti maxU moque afflicti dolore, et Sanctitatem Vestram humilitme rpgamus ùt noetri misereatur, et Christam Jesiirp Dominam nostrum ut Sanctitatem Vestram ad gloriam sancti sui uorninis et Ecclesias cathoiic» amplificationem quam diutisaime conservet.

Indîgnissimus ad pedum oscula Sanctitatis Vestrœ prostratus filius et servus in Ghristo Jesu inutilis.

GLAUDroS BlAflLEDS, S. J.

Datam Parisiis, die i9augusti anno 1575.

Xra. — Page 423.

DE QUELQUES REPROCHES FAITS A MALDONàT.

Les ouvrages de Maldonat ont eu le* sort de tous les ehefs-d'œuvte : objets de l'admiration générale , ils ont essuyé quelques critiques partielles. Nous avons déjà vu celles 4ue Pasquier , certains docteurs de Soitonne , et d'autres adversaires passionnés adressèrent à l'auteur. Nous pourrions 7 ajouter celles de Tabbé Goudrette , et de Goubault de la Bilnèrie , son digne abréviateur ^ et de plusieurs historiens protestants j ou jansénistes , ou philosophes , qui ont inventé , sous le titre d'histoires , tant de contes sur la Compagnie de Jésus. Mais de pareils écrivains ne méritent pas de notre part le respect qu'ils n'ont pas eu pour eux-mêmes; d'ailleurs , le bon sens a déjà (ait justice de leurs menscmges absurdes. Nous ne prêterons quelque attention qu'aux reproches sérieux qu'on a pu faire à Maldonat. Or , nous n'en trouvons qu'un de ce genre , et encore empvunte-t-il plus d'importance au nom de celui qui l'a fait qu'il n'en a en lui-même. Bossuet, dans sa Première instruction sur la version du Nouveau Testament, imprimé à Trévouœ (Œuvres de Bossuet, édit.^ de Lebel, t. IV ) , attaque Ridhard Simon avec une vigueur qui n'épargne guère plus ceux que le traducteur invoque en sa ftiveur. Maldonat est de ce nombre; et, pour priver Richard Simon de l'avantage que lui donnait un si grand nom , Bossuet combat l'interprétation de Maldonat sur ces paroles de l'ange à Marie : Spiritus Sanctus superveniet in te, et virtus'aUissimi obumbra^t tM. Ideoque H quod nascektr eas te sanctum vocMtur filius Dei. (LttCt h 3B.) Maldonat pense que ce mot stmotwn n'est poiut le st^et de

80t KALMMUT,

vocabUuTf mais qii'il eti pris adferbiâlemtnt pour MMete; et qu'il exprime plat6t la sainteté de la naissance de iéMis-Christ , que sa sainteté essentielle et divine. 11 i^te que Jésos^Christ n'est point id appelé Fils de Dieu à cause de sa génération éternelie , oa de Punioo hyposlatique de sa nature humaine avec la nature divine, mais paras qu'il devait être conçu par l'opération dn Saint-Esprit , à peu près comme saint Luc dit qu'Adam fut fils de Dieu : Qui fuit Dei. Maldonat appuie son opinion sur des raisons très-sérieuses. Bossuet n'en attaque aucune, mais il rejette néanmoins cette explication pour quatre motifo de simple convenance : i" parce qu'elle est inouïe, inconnue aux Pères et aux anciens interprètes , par conséquent sujette à la règle du concile de Trente, qui oblige d'interpréter l'Ecriture sekm la tradition et le consentement des saints Pères. 2« Parce que « de cette interprétation , il suit de deux choses l'une : ou que le titre de Fils de Dieu ne prouve en aucun endroit la divinité de Jésus-Christ ; ou que ce lieu où elie n'est pas , doit être expliqué en un sens diflérent de tous les autres; ce qui est un inconvénient trop essentiel pour être omis. » 3® Parce que tous les sociniens l'ont unanimement embrassée* 4<* Parce qu'elle favorise réellement leur doctrine. Telles sont les objections de Bossuet : voici comment y répond l'auteur de VEiêMre du SodnÙH nisme : a Tous ces faits , toutes ces conséquences supposés , et même avérés , il ne s'ensuit pas que Maldonat ait donné dans le sodnianisme, ni qu'il l'ait favorisé. Les sociniens eux-mêmes ne le croient pas, puis» qu'ils lui donnent la gloire d'avoir été un parfait défenseur de la divi* nité consubstantielie et étemelle de Jésus-Christ : strenuum defen$orem^ On n'a qu'à consulter son Traité de la Trinité y dicté à Paris , et même son Commentaire sur les Évangiles, partout on verra que non-seulement il a cru fermement et prouvé solidement la divinité consubstantielie de J. G. ; mais encore qu'il a combattu « autant qu'un homme aussi savant et aussi orthodoxe qu'il était, pouvait combattre les ennemis de la Trinité et de la divinité souveraine de Jésus-Christ.

«c Tout le reproche qu'on peut lui faire , c'est d'avoir expliqué dans son Commentaire les paroles de l'ange de la manière que nous avooi vue plus haut ; reproche dont il est facile de le laver. En effet, ce Commentaire ayant été imprimé plus de vingt fois en Italie , en France , en Allemagne , et estimé de tous les savants , même dans les pays d'inquisition , on n'a pu raisonnablement le blftmer , sans vouloir s'attirer à dos tout ce qu'il y a de plus considérable parmi ceux qui savent la valeur et l'excellence de cet ouvrage.

PIECES ITOTIPIGATIVES. 609

«Si le p. Maldonal s'est éloigné de Tinterprétatioii oommiiney et parUcalièrement de celle des anciens sur le texte en question , ce n'a pas été dans le dessein de se distinguer, mais seulement , comme il le dit lui-même, afin de ne point combattre les nestoriens et les antitrinitaires par des preuves qui lui semblent fiiibles , en ayant contre enx beaucoup d'autres qui lui paraissaient solides et convaincantes : Non dtbemm litteris saeris obutentes , hcsreticos rêfutare , ditril. C'est un reproche qu*ll Taisait à CaWin , en cet endroit-là même.

ff Si les plus fameux sociniens ont expliqué le passage en question de la même manière, ou à peu près, que Maldonat , on ne peut rien en conclure contre lui. On condamne les sociniens non pas précisément parce qu'ils ont ainsi expliqué le verset indiqué , mais parce qu'ils infèrent de ce verset et de l'explication qu'ils en donnent , que J. G, n'avait pas la nature divine, ou qu'il n'était pas le Fils consubstantîel du Très-Haut , mais seulement son Fils , à raison de sa conception extraordinaire, et à raison des prérogatives que Dieu lui avait données; ou qu'il n'était véritablement et proprement Fils de Dieu que parce qu'il a été conçu du Saint-Esprit, et que dans tous les autres passages de l'Ëksriture, où il est dit Fils de Dieu, il n'y est dit que dans ce sens. Maldonat, au contraire, établit partout la consubstantialité de J. G. avec le Père étemel. Quand les sociniens auront confessé et soutenu la divinité consubstantielie de J. G. , comme a fait Maldonat, on leur passera aisément l'interprétation qu'ils donnent au verset cité.

« Bossuet s'avance trop quand il dit que l'interprétation de Maldonat doit servir de dénouement aux tociniens pour éluder la force des autres expressions de li'Écriture ,oùJ.C. est appelé Fils de Dieu, et quand il dit que c'est une tradition constante de toute l'Eglise que J. G. est appelé Fils de Dieu, comme étant son unique Fils, et de même nature que lui.

« Car cette tradition prétendue est contrariée par saint Jean Ghryaostome , et par d'autres fameux interprètes qui n'ont pas cru pour cela donner un dénouement aux ennemis de la divinité de J. G. , pour pouvoir éluder les autres passages où J. G. est appelé Fils de Dieu , égal à son Père en toutes choses.

« Saint Ghrysostome, en effet , comparant les paroles de Nathanaêl, où il confesse que J. G. est Fils de Dieu , avec celles de saint Pierre qui fait la même confession , dit clairement qu'ils se sont servi des mêmes termes , sans exprimer le même sentiment ; que quand saint Pierre a appelé h G. Fils de Dieu , il a reconnu qu'il était véritablement Dieu; et que quand Nathanaël lui a donné le même titre , Il ne le recoonnt

604 màlmmat,

qne eomiM un homme. Ce qui est manifeste » ajoute ce saint docteur, par la suite des paroles de Nathanaël. i» (Voir son Homélie Lvsurle c. XTi de saint Matthieu. )

« Bttthymius, qui copie ordinairement saint Jean Chrysostome, s'eKplique là-dessus en ces termes :

«r Petrut Chrittum natura Dei Pilium esse eonfeisut est ; Natkanad v$ro Dei Piliwn adoptione, H Ule qmdêm jproprie Deum, hie auiem fer gratiam ; quod manifeêtum eœ eo quod svbditur : tu es rex Jerael, qui enim natura Dei Filiui est, non Israelitarum solum, sed et omnium rcac est.

ff Luc de Bruges , dans son Commentaire sur le c. i , ▼. 49 de saint lean, confirme cette explication de saint Jean Chrysostome, en y ajoutant de nouveaux éclaircissements. Il dit que Nathanaël a confessé que J. G. était Fils de Dieu, de la manière que les Juifs d'alors croyaient que le Messie serait Fils de Dieu, c'est-à-dire le plus saint de tous les hommes, et le plus agréable à Dieu , surpassant en grftces et en toutes sortes de dons , tous les autres Juifs. Sa raison est que le mystère de la Trinité n'avait point encore été dWulgué , ni annoncé aux Jai&.

« Le cardinal Tolet , qu'on n'accusera pas d'avoir voulu favoriser les sociniens , préfère cette explication à toutes les autres : Magis tnihi probatttr non tanta adhuc fide Nathanaelem imbutum fuisse, sed Filium Dei vocasse ChHstum , eo modo quo Judai communiter futurum Dei Filium Messiam eredebant; illienimquibus Trinitatismysteriumadkue non erat ret>elatum , Filium Dei eredebant futurum eminente quadam filiùtione supra amnem adoptionem angelorum et hominum.

« Le cardinal Cajétan , qui a écrit avant que les sociniens eussent commencé à gâter le monde par leurs écrits , entre dans le sentiment de saint Jean Chrysostome , et dit , comme lui , que saint Pierre a reconnu qne J. G. était véritablement et de sa nature le Fils de Dieu, et que Nathanaël, qui ne connaissait point le mystère de la sainte Trinitéi n'a fEtit autre chose que d'exprimer les qualités du Messie, il dît quelque chose de semblable à propos de l'aven de Marthe et de l'interrogatoire deCaïphe, et conclut que Marthe et Caîphe n'entendaient point, par le nom de Fils de Dieu , la seconde personne de la Trinité, mais un don excellent de la grâce de Dieu. On pourrait lyouter ici d'autres interprètes , mais nous croyons la chose inutile.

« Ces interprètes n'ont pas cru que ce fftt une tradition constante de toute l'Église que J. C. est appelé Fils de Dieu dans tout le Nouveau Testament , comme étant l'uniqoe Fils de Dieu, et de même nature que

PlkCE» JUST1P1CAT1VS6. 606

son Père. On ne peut pas dire que saint Chrysostomey Euthymius, Luc de Bruges, Tolet, Cajëtan , aient voulu favoriser les socinlens et leur fournir un dënoûment pour éluder la force de la qualité de fils de Dieu » que l'Écriture donne à J. C. Autre chose est s'expliquer sur certains passages de TÉcriture à la manière des sociniens, autre chose appuyer leurs erreurs. On doit supposer comme nn fait constant, que les socinieus ont emprunté des commentateurs cathohques plusieurs explications, dont ils ont abusée Rendrait-on Justice à ces commentateurs , si on les accusait d'avoir penché vers le socinianisme? A Dieu ne plaise qu'on ait cette pensée de ceux que nous avonjs cités , quoiqu'ils aient employé des expressions qui se trouvent dane les livres des sodniens !

«11 faut donc revenir à ce principe, que les commentateurs de l'Écriture ne sont obligés de suivre les anciens docteurs que dans ce qui regarde la foi et les mœurs; or, le passage dont il est question n'a jamais été proposé ni par les Pères, ni par l'Écriture , comme s'il était de foi que ce passage fût une preuve de la divinité de J. €. C'est ainsi qu'a raisonné Hich. Simon , au sujet de la prétendue hétérodoxie de Maldonat. Concluons donc que ce savant Jésuite a pu, sans s'écarter des règles de la foi, expliquer le v. 34 du c. i de saint Luc, de la manière qu'il l'a expliqué.»

Page 1