COMPENDIUM
•♦W HWH ***»*»******»*»**»*************************************** 4
THGSIS PRIMA.
Dp metaphysicrs definitione, divisione et utilitate.
Metaphysica definiri potest scientia speculativa entis ab omni materiâ secreti.
Duplex distinguitur metaphysica, generalis scilicet et spécial is. Prior agit de ente solâ cogitatione à materiâ secreto , et à Graecis vocatur oyroxoyt* 5 posterior dissent de variis spirituum speciebus, de Deo nempè , angelo et mente humanâ , et apud Grsecos dieitur -jr»iy/t**Toxoyi*.
'Per metaphysicam generalem innotescit idea existentiae et ipsius origo , et patet undè oriatur possibilitas aut impossibilitas entis ; per illamclarœ fîunt hae voces naturae , essentiae , proprie ta tuin ; per illam cognoscimus varias causarum species earumque cum efFectibus relationes.
Metaphysica specialis docet nos quidnam sit principium creans , motor et ordinator orbis terrarum supremus 5 naturam Dei pénétrât et admirabiles evolvit perfectiones.
2 22 MlSTAPIfYSICA.
Docet etiam quidnam ait principium oogitationum hominis et leges quibus mens cum corpore consociatur ; quid sit anima, quaenam sint an i nue facilitâtes.
Cùm ideœ générales omnium scientiarum sint fundamentum, hinc sequitur generalem metaphysicam perutilem esse.
Cùm cognitio Dei et animse omnium officiorum sit fundamentum, meritô asseri potest metaphysicam specialera, maximam praebere utilitatem.
TÎIKSIS II.
THESIS II.
De existentiâ et possibilité. De substantif et modo. Quanam sit harum idearum origo?
Nomine entis intelligitur quod opponitur nihilo sivequidquid existitvel existere potest.Quoscnsu, mons aureus dicitur ens, quia, licet non existât , possibilis est. È contrario, illud impossibile est cujus attributa sese mutuo excludunt et quœ simul consociari non posse concipiunlur, ut mons sine va lie, circulus quadratus.
Possibilitas ergô si ta est in atlributorum consensione, quôd cd positd ens possibile, edque sublatâ impossibile statim intelligatur. Sic quia rotundilas et extensio simul jungi possunt, totum indè coalescens, nempè circulus, intelligitur possibile. Contra verô, quia duo haec attributa, rotunditas et quadratura secum pugnant, circulus quadratus statim concipitur impossibilis.
Origo ideae existentiae reperitur in nostrœ existentiae sensu, qui semper cuique nostrûm prsesens est.
Ex ideâ existentiae fluit possibilitas.
Substantia dicitur ens in se subsistons, eo sensu quod concipiatur et existât citra subjectum cui inliœreat, ut homo, lapis; non autem eo sensu quôd existât sine causd sufficiente.
29 4 METAPHYSICÀ.
Modus est affiectio quae in substantiâ recipitur, ipsique inhaeret, ut color, figura.
Modus vocatur etiam modification attributum s qualitas > proprietas.
Substantia dividitur increatam et in increatam. Vel enim aliquam agnoscit causam ex qud pendeat ad existendum, vel nullam. Sipriùs, appel la tur creata, si posteriùs, dicitur increata.
In eo reperitur idearum substantiae et modi origo , quod , cùm intra nosmetipsos a ai m um perpendimus, plurimas mutationes experiamur, aliquid permanens et stabile his mutationibus successive obnoxium sentiamus , et eamdem de singulia rébus observationem fecerimus.
THE8I8 m. aa5
TIIESIS III.
De causâ et effcctu. De necessario et contingent!. Qua?uam
sit harum idearum origo?
Causa definiri potest illud cujus virtute ex i s lit aliud quod vocatur effectus.
Multae recensentur causa- , inter quas prœsertini efficiens finalis et occasionalis.
Causa efficiens ea est per quam extstit effectus.
Finalis est finis ipse quem agens inter operandum sibi proponit.
Causa ocx* as ion al i. s est illa quae per interventio- Uem al terius causas producit effectum.
Sola causa efficiens titulum caus» jure ac merito sibi vindicat, si quidem sola producit effectum.
Causa efficiens dividitur in physicam , et raoralem, in primam et secundam, in gênerai cm et particularem , in causam per se et causa m per accidens, in necessariam et liber anu
Causa physica est ea qusc verè et per s© gigni t efFectum.
Causa moralis illa est quœ, etiamsi physicè in effectum non influât, tamen juxta communem hominum consuetudinem et existimationem e<>dem modo se habet ac si physicè ad elFectum concurreret, qui causam movet physicam ad agendum.
326 METAPIIYSICA.
Sir. ille qui homicidium suadet et inrpcrat, censelur causa moralis propter quam aliquis occiditur.
Causa prima est illa quae ab alid non pendet ut operetur.
Causa secunda est ea quae ab aliâ pendet utagat.
Causa generalis est ea quae cum causis particularibus concurrit, ad varios effectus producendos; talis est sol, qui calorem et fecunditatem ubiquè diffundit.
Causa particularis est illa quae effectus tantùm consimiles , ejusdemque gcneris procréât; lui jus raodi est arbor.
Causa per se dicitur ea quae operatur effectum quem in animo habet, quando est inlelligens.
Causa per accidens dicilur ea quae eum habet effectum quem non intendit.
Causa necessaria est ea quae agit ex naturae sua? necessitate : ità se habent omnia corpora , dùm effectus naturales producunt.
Triplici autem modo causa effectum continere potest, formaliter, eminenter, virtualiter.
Formaliter, id est juxta propriam formam et naturam; sic filius in utero matris includitur.
Eminenter, quandô scilicet causa effectum praestanliori quodam modo conlinet ; sic quidquid perfectionis est in corporibus et extensione, illud existit in Deo juxta modum et formam excelleniiorem, sed humanae intelligentiae imperviam.
Virtualiter; cùm nempè causa omnes cffectûs perfectiones eo sensu in se habet , quod eas procreandi rirtute polleaU Hoc etiam modo Deus om-
THESis CH. 22;
vu 11 m creaturaruni , sive spiritualium, sive corporearuni proprietates in se complectitur. ( Vide Lugdun. Phil.y 1 er vol., p. 186.)
Nunc quid pcr necessarium et conlingens inteiiigatur dicendum est.
Necessarium appellatur quidquid existit sine causa, et quidquid non potest produci per causara.
Contingens vocamus, quemeumque effeclum ex liberâ causa provenientem et cujus existentia > quanquam non indifferens, concipi tamen potest absens.
Causac et effectûs idearum profîciscitur origo ex relationis sensu. Varias enim rautationcs experimur, quae nostra voluntate producuntur. Voluntas est causa, mutatio est effectûs.
Ideao necessarii et contingentis quœdam ut ità loquar sunt idearum causa; et effectûs species 5 cùm enim alicujus rei causam qurcrimus, oninia causà non indigere anhnadvertimus : alioquin, effectûs progrederentur usquè ad infinitum quod imposribilc est. Inter effectûs , quidam adeo sunt cum causa constricti, ut non possent ex illâ origincm non habuisse.
228 METAPHYSICA.
THESIS IV,
Quidnam sit corpus , quidnam spirîtus ? imdè oriantur et corporura et spirituura ideaz?
Gorpus generatim illud est quod nos sensationibus afficit.
Idea corporis oriri potest ex sensu impedimenti quod in motibus reperitur. Brachium movere in animo est, obstat lapis, actûs mei interruptionem experior 5 hinc illa propensio mihi ingenita ut sensationes meas ad objecta externa, tanquàm ad eorum occasiones referam.
« Lorsque nous voulons continuer un mouver ment, et que nous sommes arrêtés, nous découvrons qu'il existe autre chose que notre intelligence. Ce quelque chose, c'est notre corps : ce sont les corps environnans y c'est l'univers et tout ce qui le compose. » (Vide Logices thesim XI.)
Per sermonem quoque valet transmitti eprpox mm idea.
Quae sit corporum natura , quae sit prima essentia, id est, quod sit primum attributum ex quo dependeant alia, dicere difficillimum est.
Attributum cui concatenatae videntur notœ proprietates est extensio.
Corpus igitur spccialiter definitur , illud quod est extensum.
