DÉTAILS HISTORIQUES
23. Sur l’ornementation, je me tais; on a déjà plus d’une fois mis en relief (et l’on y reviendra) mieux que je ne saurais le faire, la rare habileté du douzième siècle en ce genre et l’étonnante variété que savait y répandre une imagination féconde en ressources toujours nouvelles. Mais il ne faut pas quitter notre Couronne sans avoir dit quelle part lui donnait la piété publique dans les solennités chrétiennes.
Ce phare était devenu comme l’annonce des grands jours, puisqu’un article de l’obituaire fait voir que, de fondation, il devait être éclairé aux matines des fêtes1 ; mais si la dévotion portait quelque fidèle à faire élever le rite de l’office en l’honneur d’un saint qu’il affectionnait, il ne manquait pas de faire les fonds en particulier pour qu’on allumât la couronne. Nous trouvons ces établissements pour sainte Cécile2, pour la Transfiguration (renvoyée au di-
uiortis. » — In vigil. nativit. Domini, ad Benediclus : « Orielur sicut sol Salvator mundi, etc. » — In nalivit. D., Hymn. :
« Tu lumen et splenclor Patris. »
— Ibid., adMatutin. Anitph. 2 : «Tanquam sponsus Dotninus procedens de thalamo suo (Cf. Ps. xviii, 6) . » — Ibid., it. , respons. 2 : «Hodie illuxit nobis dies redemptionisnovæ, reparationis antiquæ, felicitatis æternæ. » — lt. Lect. 2 : « Populus qui ambulabat in tenebris vidit lucem magnam ; habitantibus in regione umhræ niortis, lux orta est eis. » — Ib. ad 1 miss., orat. : « Deus, qui hanc sacratissimam noctem veri luminis fecisti illustratione clarescere, da, quæsumus, ut cujus lucis mysteria in terra cognovimus, ejus quoqtte gaudiisincœloperfruatnur. ». — It. graduai. : « Tecum principium in die virtutis luæ in splendoribus sanctorum.... » — It., Commun. • <• In splendoribus sanctorum, ex utero ante luciferutn genui te. » — It. ad 2 miss., introït. : « Lux fulgebit hodie super
nos . . — It. ibid., orat. : Da nobis, quæsumus, omnipo-
tens Deus, ut qui nova incarnati Verbi tui luce perfundimur, hoc in nostro resplendeat opéré quod per fidem fulget in mente. » — It. ad 3 miss., graduai. : « Hodie descendit lux magna super terrain. » — Ibid., evangel. : « Lux in tenebris lucet.... non erat ille ( Joannes ) Lux, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lux vera quæ illuminât omnem hominem.... » — It. preefat. : «Per incarnati Verbi mysterium nova mentis nostræ oculis lux tuæ claritatis infulsit.... » — Etc.
Si nous ouvrions l'Office de Pâques, ce serait bien autre chose, pour la bénédiction du feu nouveau et du cierge pascal, par exemple.
1 Necrol. aq., p. 65. Nous laisserons cette indication à la
suite du texte curieux qui la contient et qui formera la note suivante.
2 Ibid. « x Kl. ( Decembr .) Obiit Martinus de Kudenchoven clericus B. Mariæ Virginis in Aquis. Contulit fratribus canonicis exislentibus xix solidos aquenses.... annis singulis persol vendos et distribuendos in festo S. Ceciliæ virginis, sub sclemnitale festi duplicis celebrando : quorum solidos îx, et 1 1 denarios, solvitdomus quæ dicitur luna, sita in foro, in nati vitate Domini ; et eadem domus solvit solidos ix et vi denarios de prædictis solidis, in nativitate S. Johannis Baptistæ. Item in dicto festo dislribuentur iv solidi census fundi qui recipientur adomo Gerardi pellificis, extra acutam porlam manentis; qui solidi sic distribuentur, videlicet : Duo decano, cujus interest missam celebrare, dabuntur vi denarii; — diacono, m; subdiacono, ni; — item cantori cujus interest in dicto, festo custodire eborum, vi denarii ; dentur et m denarii cuilibet suo collaterali; quos solidos distribuât cellerarius.... De quibus eliam tv solidis prædictis habebit custos ( le sacristain, Cf. infra, n° 29) qui pro tempore fuerit, n solidos ut coronam accendat in primis vesperis et ad summam missam ; nam in matutinis, sicut in aliis festis, id facere tenetur. Etc. »
Toutefois l’usage signalé par les dernières expressions de ce texte ne devait pas remonter jusqu’au temps de Barberousse, puisqu’en 1236 le prévôt Olhon d’Everstein établissait que la mense prévôtale supporterait les frais nécessaires pour éclairer la Couronne aux matines de certaines fêtes. Voici l’acte de cette fondation (ap. Quix, Codex diplomaticus aquensis, n" 158; t. i, P. ii, p. 109) : « Otto, Dei gratia aquensis et trajectensis præposilus, universis et singulis Christi fidelibus ad quos præsens scriptum pervenerit, in Domino salutem. Quum, sicut Proplieta testatur, décor domus
50 MÉLANGES D’ARCHÉOLOGIE
manche qui suivait la Saint-Pierre-ès-liens) *, pour le jour de sainte Ursule et de ses compagnes2, de sainte Catherine 3 et de sainte Barbe 4 ; à quoi un chanoine d’Aix, natif de Maëstricht, fit joindre (ou peut-être est-il un des premiers qui introduisirent ce genre de dévotion au milieu du treizième siècle) la fête de S. Servais 5, patron de son pays.
Je suis trop peu au fait de l’histoire d’Aix-la-Chapelle pour pouvoir éclaircir les époques de ces fondations diverses, ou les valeurs variables du sou d’Aix ; autrement il pourrait être bon de rechercher par quels motifs les frais alloués pour l’éclairage de la couronne flottent dans
Doinini diligendus et amplectendus sit ab omnibus orthodoxæ lidei cultoribus; nos prædecessorum nostroruin venerabilium aquensis ecclesiæ præpositorum vestigiis inliærentes, decori domus Dornini et maxime aquensis ecclesiæ lot et tantis ornatibus et decoribus insignitæ et magnilicis privilégiés sublimatæ cupientes intendere; concedimus et præsenti scripto perpetuo stabilimus ut in festivitatibus Philippi et lacobi apostolorum, B*. Ægidii confessoris, et S. Thomæ canluariensis archiepiscopi et martyris, in prædicta ecclesia in matutinis corona de præposituræ sumptibus solemniter accendatur. Et ut hoc factum nostrum ad honorent Dei et gloriosisimæ matris ejus felicissimæ Virginis Mariæ, et prænominatorum sanctorum etiam perpetuum robur obtineat, præsens scriptum sigillo nostro dignum duximus communire.
« Acta sont hæc anno Dornini mcc.xxxvi, régnante gloriosissimo Friderico Romanorum imperatore secundo. »
Je supposose, à défaut de documents qui me soient connus, que la couronne de Barberousse (ou de Béatrice) aura d’abord été destinée à n’éclairer que les offices des plus grandes solennités; et que peu à peu le désir d’en jouir dans toute sa splendeur en aura fait étendre l’usage à la nuit de toutes les l'êtes. Le grand phare donné à Saint-Pierre par le pape Hadrien (huitième siècle) n’était destiné à luire qu’aux quatre principales fêtes de l’année (Anast., p. 251, sq.) : « Fecit et pharum majorem in eadem B. Pétri ecclesia in typum crucis, qui pendet ante presbyterium, habenlem candelas mille trecentas et septuaginta; et constituit ut quatuor vicibus in anno ipsum pharum accendatur ; id est in nativitate Dornini, in Pascha, in natati apostolorum, et in nalali Pontilicis. »
1 Necrol. aq., p. kh : « Nouas ( dugusti ). Festum transliguralionis Dornini celebratur proxima dominica post Pétri ad Vincula; pro quo dédit Dnus Heribertus de Hergenrot frati ibus præsentibus n marcas, sociis i marcam, organistæ ii déliai ios, campanatoribus item de incensione coronæ. »
On verra au dernier article de ce Mémoire pourquoi les sonneurs figurent à propos de luminaire.
- Necrol. aqu., p. 58. «xmKI. ( Januar .) Matthias de Colonia, canonicus S. Mariæ aquensis, et camerarius ejusdetn pro tempore, constituit solemnitatem xi millium virginum sul) festo triplici in eadem ecclesia celebrari. Ordinavit igilur, ad id solemnius celebrandum, ni marcas et vi denarios cum uno canone annui census tali ordine distribuendas in eadem solemnitate : Canonicis præsentibus in priinis vesperis, vi solidos; et sociis cuilibet obolum; item in missa, canonicis vi olidos ; et sociis cuilibet obolum; — item in secundis ves¬
peris, cuilibet socioruin obolum. — Item cantori cum suis adstantibus, cuilibet vin denarios ad custodiendum chorum ; item missam celebranli, vi denarios ; — diacono legenti, un denarios; et subdiacono legenti, mi denarios; — item magistro scholarium, ut cogat scholares ad chorum , et ut ludendi licentiam habeant, ni denarios; — item, ad idem, succentori ni denarios; — ad coronam in matutinis et in missa incendendam, mi solidos, quos camerarius dabit custodi altaris B. Virginis; — item incensori, ni denarios; item cainpanalori cujus septimana fuerit, ut solemnius pulset, ni denarios ; item cantauti in organis, unum caponein.... Item in matutinis, invitalorium cantantibus, cuilibet n denarios. «
Je ne sais si quelqu’un ne tiendra pas toutes ces citations pour un peu longues, quant à moi j’y trouve un certain bouquet de bonhomie, et de bonne administration (mot terriblement gâté depuis ce temps-là) ; si bien que je continuerai encore à l’occasion, sans nul remords.
3 Necrol., p. 66 : « vu Kl ( Decembr . ). Willelmus de Pomerio, canonicus aquensis, constituit celebrari festum B. Catherinæ sub triplici festo. Ordinavit igitur... iv inarcaS annui census... [tarif àpeu près semblable au précédent)...— item ad coronam incendendam in matutinis et in missa, iv solidos quos cellerarius dabit custodi allaris B. Virginis ; — item incensori ni denarios;— item socio suo cujus septimana fuerit, ut solemnius pulset, iii denarios ;.... cantanti in organis, vi denarios....; et quod superest dabilur priniis, in matutinis. »
4 Necrol., p. 68 ; « ii nonas [Decembr.) Dnus Reinardus
dictus Dunkel, dccanus S. Adalberti et canonicus ecclesiæ S. Mariæ aquensis, et Dnus Ar. de Dermunde, vicarius Dni regis, pariter constituerunt solemnitatem S. Barbara? virginis sub festo triplici in ecclesia prædicta celebrari. Ordinaverunt igitur, ad id solemnius peragendum, ni marc, xviu den. annui census tali ordine in eadem solemnitate distribuendas ; videlicet : . - reclori scholarium et succen¬
tori, ut cogant scholares ad chorum, cuilibet m denarios ; — item campanario cujus septimana est, ut solemnius pulset, m denarios; — cantanti in organis, xn denarios; — item ad coronam in matutinis et in missa accendendam, mi solidos ; et accendenti, ni denarios.... — item scholaribus ad matutinum existentibus, ad focas [galettes, fouaces), vi denarios. •>
5 Necrol., p. 29 ; -ividus [Mai.). Ego Garsilius de Trajecto,
canonicus aquensis, feci fieri festum S. Servalii et celebrare cum tribus cappis ut consuetum est in festis triplicibus ; et dedi . Custodi, qui pro tempore fuerit, îv solidos de incen¬
sione coronæ in matutinis et in somma missa ; etc. «
COURONNE DE LUMIÈRE A AIX (Pl. I-XII).
les divers documents entre deux, quatre et six sous. Gela peut d’ailleurs avoir sa source dans des faits très divers^ dont la véritable appréciation m’échappe tout à fait. Il faut donc passer a des sujets où je voie un peu plus clair.