XXIII DE PATERA
Est animal quod dicitur panthera 22. vario 23 quidem colore, sed speciosum nimis et mansuetum valde. Physiologus 24 dicit de25 eo quoniam inimicus 20 est draconis solum. Quum ergo comederit et satiaverit 27 se de diversis 28 venationibus; recondit 29 se et dormit. Post triduum exsurgit de sornno, et 50 statim emittit 51 rugitum magnum 32 ; simul 35 autem cum
’21 B, dans la table , pantera ; D. panthera.
22 B. paiera ; M, sans plus de préliminaires (p. 593) : panther, animai varium habens coiorem, sed speciosum valde. Phijsiologus, etc.
25 D. coioribus varium, sed nimis speciosum et valde mansuetum; B. varium quidem colore (sic) liabet , sed spetiosum valde, nimis consuetum (sic).
2t B. Fisiolocus.
23 H (p. 426). omis:... dicit quod inimicum est solis draconibus; M. de hoc quoniam.
2° D. Niillum animai inimicum liabçt praeter draconem ; B. inimicum draconem habet, quum ergo.
27 D. saciaverit se diversis cibis, recondens se in speiunca sua ponit et dormit. Post triduum autem surgit a sornno, etc. ; M. satiatus fuerit diversis.
28 H. unir er sis.
29 M et H. revertitur ( M. recipit se'), in speluncam suam ; ponensque ( M. et ponens) se, obdormit (H. dormit per triduum. Surgens autem a sornno, etc.). Post triduum ver o.
30 H et B. omis.
31 M. mittit.
32 H. per altum.
33 B. semei ; H. simulque odorem nimiae suavitatis, cum rugitu; ita ut, etc. ; D. quum autem rugitus ab ore
BESTIAIRES (PI. XXII)
lunca ; et tercia {sic) die exsurget 11 de somno, et quuin surrexerit de loco suo et foris exierit, vociférât 12 voce magna, et de voce ejus omnis 13 odor bonus procedit aromatum ; et 14 qui sunt 13 longe, et qui “ prope, audientes ejus17 vocem , secuntur 18 ut odore ejus repleantur.
Itaet Salvator meus Iesus Christus tercia die resurrexit a mortuis : [et] ornnes qui longe et qui prope sunt , sicut dixit Apostolus (Eph. ii, 17), replevit suavitatem (sic) fidei. Yarius [est?] autem, in eo quod multipliciter gentes terrae adquesierit I9. Ipse est torris {sic) fortitudinis20, pax (pacis?), misericordiae, et virtus (.y/c), et gloriae. Draconem antiquum, diabolum valedissimum {sic) ut Dominus persequitur. Nam nihil Scripturae sine similitudine nobis dixerunt.
11 A. surgit a sumno (sic) sic et Salvator noster panier surrexit a sumno tertia die. Nouvelle intercalation mystique, étrangère au ms. C, et qui s’écarte du genre propre à tout le reste de la série.
12 A. et clamavit (clamat). Il se peut qu’à force d’entremêler la panthère et Notre-Seigneur, le copiste ou le rédacteur du ms. A ait fini par ne plus distinguer le véritable sujet des paroles qu’il transcrivait ou arrangeait.
13 C. exiit (sic) suavitas aromatum.
. !4 A. omis.
45 A. longe sunt.
10 C. omis.
17 G. omis.
18 A. adsecunlur (sic) bonum odorem. Surgens enim Salvator Noster Iesus Christus a mortuis , omnibus bonus odor (II Cor. il, 15, 16) factus est : bis qui longe erant et his qui prope pax (Ephes. II, 17), sicut Apostolus dicit. Au milieu de ce remaniement, le dragon a disparu ; en sorte qu’après avoir enrichi son titre assez peu légitimement, le rédacteur a, dans le fait, appauvri sa matière.
19 A termine par ces lignes que je ponctue comme lui , pour ne pas les embrouiller davantage par une tentative d’éclaircissement : Multifariae sapientiae. hoc est virginitas omni amore varia est. caelestis sapientia Dominus Noster Iesus Christus Filius Dei. Décidément , cet article qui termine le Bestiaire de Bruxelles, le termine mal.
20 Aurait on prétendu faire allusion à quelque passage de l’Écriture , par exemple au chapitre xxvT d’Isaïe ?
rugitu 34 exit de ore ejus odor suavissimus 35 , ita ut super 3li omnia aromata redoleat. Quum ergo audierint vocem ejus ornnes bestiae, et 37 qui (sic) prope sunt et qui longe sunt, congregant 38 se ornnes et sequuntur post 39 odorem suavitatis qui exit ,ü de ore ejus. Solus draco, quum audierit vocem ejus, timoré contrahitur 41 et fulcit 42 se in subterraneis 43 cavernis terrae; ibique , non *4 ferens vint odoris suavitatis 45 ejus, in semetipso46 contractus 47 obtorpescit, et remanet ibi iinmobilis atque inanis, tamquam mortuus. Cetera vero animalia sequuntur eam 18 quocumque vadit.
Sic et Dominus Noster Iesus Christus, verus ’9
ejus exierit, postrugitum statim odor suavitatis exit sicul- odor aromatum. Quum autem audiunt vocem.
34 B. rugitus, exiit.
5i M. tantae suavitatis, ut superet omnia aromata. Quum ergo.
50 H. odor hujus praecellat omnia aromata cl pigmenta. Quum ergo.
37 II êt D. omis :... bestiae quae prope (H. longe vel prope sunt ) sunt et quae longe, sequuntur .( H. congregantes se, nimiarn suavitatsm ejus sequuntur. Solus autem draco...) eam;D. solus autemdraco, audiensvocem rugitus ejus, perterritus fugit in cavernis terme. Ibi, non ferens odorem suavitatis, torpescit in semetipso ; et, tamquam mortuus, immobilis permanet. Sic et Dominus, etc. ; 31. quaecumque prope sunt, et quae longe.
38 H. congregantes... (voyez note 37),.. sequuntur. Solus... draco quum audierit.
40 31. exiit.
11 II. pertciv il us abscondil se sub terrenis speluncis ; ibi autem, non ferens vint odoris ejus, in semetipso contractus obslupescit, et manet immobilis exanimusque , velut mortuus ; caetera.
42 Le verbe fulcire exprime-t il ici s’enfoncer, ou se retrancher ?
43 B. interamis ("in terraneis?) et cavernis. Terraneis , s’il faut lire ainsi, signifierait la même chose que notre mot terrier.
44 B. conferem vim.
43 B. Succutiatis.
48 M. semelipsum.
47 B. contraitur obturbescit remanebit ibi immobile usque inanis. Les bizarreries de ce copiste sont d’une espèce si compliquée, que l’on dirait parfois d’un homme quelque peu sourd écrivant sous la dictée.
48 31. pantherum ; B. paiera quaecunque vadit.
49 B. verüm pateram ; D. omis:... Christus, resuscit ans
MÉLANGES D’ARCHÉOLOGIE
panther omne 50 genusquod a diabolo captumfuerat, et morti erat 51 obnoxium, per incarnationem suam53ad se adtraxit 53 ; captivant duxit captivitatem (Eph. iv, 8) , sicut dicit David propheta (Ps. lxvii, 19) : Ascendens in altum coepisti captivitatem, accepisti dona in hominibus Panthera5* enim omnis55 fera, quasi omne animal odore capiens, interpretatur. Sic 56 et Dominus 57 noster ut iudaeus (ut Deus?), videns humanum genus a daemonibus captum et idolis mancipatum, atque omnes Gentes et populus ( populos ) praeda diaboli affectus ( effectos ) ; descendens de caelis eripuit nos de potestate diaboli, et sociavit nos bonitati suae aepietati. Adfuit Filius, adoptavit et implevit illud quod propheta unde [ante?) praedixerat (Osee, v, 14) : Ego, inquid (sic), factus sam sicut paiera (sic) Effrem , et sicut leo domui luda. Hoc est dictum quoniam ilia tribus Effrem idolis serviebat , ergojam tune vocatum est ( vocationcm ) gentium et
seipsum a montas, per rugitum evangeiicae praedicationis in unitate suae dilectionis omnes sut veri Israeiis dispersos congregavit, sibiquein fdios et coliaeredes adoptavit. — Quod varium coloribus est animai, significat sicut dictum est per Saiomonem de Christo qui est sapientia Dei Patris; — sanctus, unicus, multiplex, verus , suavis, aptus (sic), deviens, finnus, stabilis, sccurus, omnipotens, omtiia prospiciens. — Quod speciosum sit panther, vel pantliera, David de Christo, mystico intellectu, conduit : Speciosus est, inquit, forma prae, etc.
30 B. ommen (sic) humanum genus quis (sic) a diabolo captus fuerat. ,
S1t B. tenebantur obnoxii.
B. omis.
33 H. trahens eripuit; et captivant ducens captivitatem, dédit doua hominibus.
■'* B. Paiera enim omnia capiens interpretatur.
’"r‘ B. omis; voyez la note précédente.
;iG B. sicut.
H. Deus,ut cliximus, videns omne genus humanum daemonibus captum, idolisque mancipatum, omneque simul praedam diaboli factum; descendit de caelocumnimio incarnationis suae odore, et eripuit nos ; sequimurque Dominion et Agnum quoquo ierit, impleturque prophetia : Factus sum , inquit liuic (sicut) pantliera Ephraïm, et sicut leo domui Juda. Ac per hoc significabaturjam tune (quia Ephraïm idolis serviebat) quod vocal io gallium ci plebis Judaeorum debuerat per adventum Chvisli impleri.
Iudaeorum significabat. Et animal 58 varium est patera, sicut dictum est per Saiomonem ( Sap. vu, 22, sqq. per ( propter ?) Dominum Nostrum lesum Christum qui est Dei sapientia, intelligibilis , sanctus, unicurn (sic) , multiplex , subtilis, mobilis , certus ( disertus ?) incontaminatus , verum [verus?), suavis, amans bdnurn, apertum S9, cjui nihil vetat fieri bonum , deviens, Jirmus, superabi/is (stabilis? àayad'tç ) scim(s\C, securum ? àptptfxvov ) , omnia faciens , movilior (omnibus mobilior? Trâon; xiActw; xivïjTixtÔTepov ) sapientia. Quod divina 60 sapientia Christus sit , testatur doctor veritatis Paulus (I Cor. i, 23) : Nos autem praedicamus Christum crucifixion, Judaeis scandalum , gentibus O (vero? ) stultitiam ; ipsis autem vocutis, Judaeis atque gentibus , Christum Dominum (Domini ? ) virtutem et Dei sapientiam. Quia spetiosum (sic) animal est patera quod 61 David de Christo (Ps. xliv. 3) : Speciosus forma prae fi. /iis hominum. — Et 62 quia
38 H. et quia pantliera varium est animal, significal Christum qui est inçomprehensibilis sapientia , totus simplex, bonus, deviens, firnius et stabilis, et diversa sapientia fulgens. Et etiam quia speciosum est animal pantliera, etc.
3S Ce retour fréquent du neutre ne s’expliquerait- il pas encore par le texte grec , où tous ces adjectifs auront suivi le genre de 7müpa ?
ü0 J’ai cru pouvoir transcrire ainsi un mot presque inexplicable, qui ressemblait à quodicitie (quod dicitur?). .
81 H. sic enim est Christus, veluti David dicit in spiritu . Speciosus. Peut-être devait-il y avoir dans B, quomodo (ou audi quod ) David.
02 H. Item quia mansuetum est animal sicut dicit Esaias de Christo : Gaude ; D. Mansuetum est animal , sicut Ysaias testatur de Domino : Gaude... Syon,... fermaient, quia rex... mailsuetus. — Quum auler panther satiatus fuerit , statim requiescit et dormit ; quia D. I. C. quum saciatus fuerit judaicis illusionibus, id est flagris ,
alapis , injuriis, . , spulis, manibus in crucem
suspensis, clavis confixus, felle et acelo potatus, insuper
lancea laïus perforants ; obdormiens requievit . ad
infemum, illic draconem magnum ligans. — Die autem tertio surgit a sompno, et emittit magnum clamorem fraglantem et spirantem aromalum odorem. Suivent plusieurs lignes merveilleusement hors de propos, sur le nom et la nature des aromates (remplissage évidemment dû à une main postérieure) ; après quoi : Sic et D. N. resurgens a mortuis, etc.
BESTIAIRES (PI, XXII)
mansuetum animal est nimis, Esaias (Is. lxii, 11 ; Zachar. ix, 9; Matth. xxi, 5) : Gaude et laetare, /ilia Sion , predica 63 filia Hyerusalem (sic) quoniam rex tuus venit tibi mansuelus et 04 suivons te. Et quia [quumj manducaverit et satiatus {sic) fuerit illud animal, statim quiescit et dormit; et 65 Dominus Iesus Christus postquam satiatus est judaicis inlusionibus66; id est flagellis, alapis , injuriis , contumeliis , spinis , sputamentibus 67 , in cruce suspensus68, clavis configi tus ", vero [sic. myrrha 1) et aceto potatus, insuper70 et lancea transfigitis (.?/e) ; his igitur tôt tantisque[a] iudaeis satiatus Christus , obdormivit 71 et requievit in sepulchro. Et 72 descendit in infernum, religavit 73 illic draconem ilium 74 et inimicum nostrorum. — Quod autem tertia die exsurgit 75 a somno ilium {sic) animal et mittit rugitum grande[m], et flagrat (szc) odor 76 suavitatis ex ore ejus ; sic 77 et Dominus noster Iesus Christus tertia die resurgens 78 a mortuis, sicut 79
63 H. omis . quia rex.
64 H. omis : mansuetus satvans. — Etiam quia sicut paru liera quum satiata fuerit, statim, etc.
63 H. ita et D. N. Iesus.
86 H. illusionibus et flaqeliis.
87 H. sputaminibus, ad ullimum in cruce.
08 B. suspendentes.
09 H. Affixus, fetie et aceto.
70 H. omis:... potatus, lancea perforatus; his, inquatn, violenliis Judaeorurn satiatus.
71 H. Dormivit et quievit.
7j H. Descendensque.
73 B. religa[ns?).
71 H. magnum, generis humani maximum inimicum ; antiquum viclelicet serpentent. — Quocl autem.
'3 H. istud animal post satietatem et somnum surgit , et rugitum magnum emittit , etfragrat.
76 B. odorem.
77 H. significat quod Dominus.
78 H. surgens.
79 H. implevit proplietiam de eo David dicentis : Excitatus est; D. sicut David sanctissimus testatur : Excitatus tanquam.
80 H et D. potens , comme la Vulgate.
81 H. omis.
*2 D. omis.
8,1 H. omis: .. exclamavit ita utinomnem terramexaudiretur vox ejus, et in fines orbis terrae verba ejus , dicendo : Gaude te.
dicit Psalmista ( Ps. lxxvii, 65 ), suscitatus est tanquam dormiens Dominus , tanquam potans 80 crapu/atus a vino. Et 81 statim 82 exclamavit voce 83 magna, ita ut audi[r]etur 84 : In omnem terrain exiit sonus ejus (Ps. xvm, 5), \et\ in finis ( sic) orbis terrae verb'a i/lius dicent[is] : Gaudete etiam 83 et noli\je\ timere quoniam 80 ego vici mandant (Ioann. xvi, 33). Et ita87 : Pater sancte 88 quos dedisti mihi custod'wi, ut 89 nemo ex eis perierat ( periret \ ) ni si fdius perditionis (Ioann xvii, 12). Et ita (Ioann. xx, 17) : Nado90 ad Patrem meuin et ad 91 Patrem vestrum, et 92 ad Deum tneum et Deum vestram. Et 93 : Iterum veni9i ad vos (Ioann. xiv, 3) ; et (Ioann. xiv, 18) : Non dimittam 95 vos orphanos. Et 96 in fine 97 Evangelii (Matth. xxvm , 20) ait 98 : Et ego vobiscum sam 99 omnibus diebus usque ad consummationem seculi. — Et sicut 100 de ore patere ( pantherae ) odore [odor] suavitatis egredietur ( egreditur ) [de oreChristi?],
84 J’ai mis cette ponctuation comme unique moyen qui se présentât à mon esprit pour donner un sens à cette
phrase ; supposant que la pensée de l’auteur était : . en
sorte que l’on a pu dire, etc. ; D est plus clair, mais rien ne garantit l’antiquité de sa leçon : Ita ut audiretur in omnem terrain sonus ejus, et in fines il lius. — Et sicut de ore pantherae odor suavissimus exit, et post effusion odorem statim sequuntur eam omîtes besliae : et quae prope sunt et quae longe ; id est Judaei, etc.
83 H. jam et confulite, et nolite timere ; ego.
88 H. omis, comme la Vulgate.
87 H. iterum.
88 H. omis.
89 H. omis :... custodivi ;v ado ad Patrem.
90 B. videat ad, etc.
91 H. omis, comme la Vulgate.
92 H. omis :... vestrum, Deum meum et Deum, etc.
93 H. omis.
94 H. veniam.
95 B. demittam vos or faillis {sic). Au lieu d’avoir puisé à deux endroits du xivc chapitre de saint Jean , cette phrase pourrait bien ne faire que changer l’ordre du 18e verset ; dans ce cas, il faudrait que le second et fût en italique, et que la ponctuation changeât.
90 H. item.
97 B. finem.
98 H. sic dicebat : Ecce ego.
99 B. omis.
100 H. quid suavius aut dulcius esse potest odore D. N.
MÉLANGES D’ARCHÉOLOGIE
ut omnes qui prope erant et qui longe, et qui aliquando bestiarum sensum habebant, id est Iudaei qui prope101 erant per Legem, et Gentes 102 qui (sic) longe erant sine Lege, audientes vocem ejus repletisunt; et [re]creati suavissimo odore mandatorum ejus , sequimur 103 eum clamantes, et cum Propheta et (sii) dicentes (Ps. cxvm, 103) : Quant dulcia faucibus meis eloquia tua, Domine 104 ! Super mel ori nostro 105. De his odoribus mandatorum ejus et David dicit l Ps. xliv, 3 ) : Diffusa est gratin in labiis tuis , propterea benedixit te Deus in aeternum. Et Salomon in canticis canticorum (Cant. iv, 10) dixit 106 : Odor unguentorum tuorum super omnia aromatha 107 . Ung[u]entum enim Christi quae alia esse possunt nisi mandata ejus l quae [fragrant] super omnia aromata. Sicut enim praesentia 108 aromatum aspicit (j/c ; ac specierum ? ) reddent (sic) odorem suavitatis; sicut (sic et) verba Domini quae de ore ejus
/. C. ? Ita enim suavis estait omnes qui prope per fuient et per opéra sunt, et qui adltuc fragililale gravati longe sunt, audiant vocem ejus. Repletienim et recreati, etc. Voilà un reflet bien pâle de la couleur primitive, on sent qu’une main étrangère s’est emparée du texte pour le façonner.
101 D. quodammodo prope erant.
102 D. Gentiles qui alieni erant a lege, recipiunt [idem Ilui Xpi per evangelium. Vnde et Salomon, etc.
103 H. requirimus eum semper sequenles eum clamando.
101 15. omis.
eum proplieta : Quant dulcia.
,o:’ H. meo. Et cum sapiente in canticis.
100 D. omis ; H supprime toute cette phrase.
107 D. aromata; oleum effusum nomen tuum. Rursumque : In odorem unguentorum tuorum currimus. Itemque : Adolescentulae dilexerunt te. Et rursum : Introduxil me rex in cellam vinariam, et in palacium suum. Oportet nos quanlocius sicut adolescentulas ; H, au lieu du passage des Cantiques, cité ici par B, prend celui qui ne venait qu’après quelques lignes :... canticorum : In odore (sic) unguentorum tuorum currimus. Et paulo post. Plusieurs phrases ont disparu dans ce déplacement, et sans doute par inadvertance : car la suite fait allusion à des mots que cette suppression avait atteints.
108 D’après le Bestiaire français en prose, je hasarde cette interprétation d’une abréviation fort confuse qui
exeunt , laetificant corda his qui audiunt ea. Et sequuntur ( sequiturp ) : Ungentum (sic) effusum nomen tuum (Cant. i, 2, 3), propterea adolescentulae dilexeram (dilexerunt) te ; et : Atraxeram te ( attraxisti me ? ), post \te\ in odore ungentorum (sic) tuorum currimus. Et paulo 109 post (Cant. i, 3) : introduxit 110 me rex. in cubiculum süurn m, Oportet ergo 112 nos quantocius, sicut et adolescentulas, idem 113 revocatas 114 inbaptismo animas, post ungenta 115 mandatorum Christi currere ; et de terrenis ad caelestia transmigrare, ut nos introducat rex in palatium suum : id 116 est in Hyerusalem 117 civitatem Dei et montem omnium sanctorum ; et commeruerimus (sic, ut quum meruerimus) intrare illic (sic) dicamus (Ps. lxxxvi, 3) : Gloriosa dicta sunt de te cio i tas Dei ; sicut audivimus, ita 1,8 et vidimus in civitate 119 Domini virlutum (Ps. xlviî, 9). Bene 120 de patera (sic) Fisiolocus dicit.
semble équivaloir à praesens. Cependant fragrantia pourrait bien être le vrai mot.
109 B. palilo.
1,0 B. introduxerit .
111 H ajoute exultabimus et laetabimur cum eo.
112 H. itaque nos quanto citius detur, sicut adolescentulas in Cliristo renatas animas, et per baptismum ad novilatem vitae venientes , post unguenta, etc.
113 D. idesl.
111 D. renovatas baptismo animas.
115 D. ungentum (sic).
1,9 D. videlicel ; H. omis:... suum, Hicrusalem civitatem Domini virtutum, et montem sanctorum omnium ; ibique exultantes dicamus : Gloriosa, etc.
117 D. Ilierusalem caelestem, civitatem sanctam Domini virtutum, et in montem omnium sanctorum. Une phrase qui suit, dans D, n’est qu’une addition parasite.
118 H. sic, comme la Vulgale.
,l9 B. civitatem.
120 11 omet cette phrase et lui substitue un long paragraphe d’histoire naturelle et d’étymologie dont le Plujsiologus n’a que faire. Car cette édition du Plujsiologus renferme, avec d’excellentes données pour le texte primitif, une quantité de hors d’œuvre tout à fait impatientante ; on a pu l’observer déjà plus d’une fois. (Cf. supra, p. 2A0, note 62).
BESTIAIRES (PI. XXII)
BESTIAIRE RIMÉ