Diplôme de Louis III, Mon. Patriae , Chartae
3. Bibl. de l'École des Chartes, xxx, 449. On n’y fait mention que des confirmations : « Karoli videlicet Augusti [Charlemagne], Ludovici aeque Augusti [Louis le Pieux] atque Karoli disertissimi Augusti [Charles III]. «
E. MUEHLBACIIER.
UN DIPLOME FAUX
lement en une teneur analogue, mais exactement sous la même forme, clans d’autres actes pour Saint-Martin de Tours
Voici maintenant le diplôme lui-même :
Bérenger Tv confirme les possessions concédées en Italie par Charlemagne à l'église de Saint-Martin de Tours.
Pavie, S96 février 15 (14).
Bibl. nat,, Coll. Baluze, v. 76, fol. 10 (A); Coll. Dupuy, vol. 841, fol. 81 (B); ms. latin 13898, fol. 90 (C); Coll. Dupuy, vol. 841, fol. 88, ex Pancharla niçjra Extrait (C).
In nomine sanctae et individuae trinitatis, Beringerius a ejusdem unius omnipotentis b Romanorum atcpie Longobardorum misericordia Dei rex. Cum instabili cursu 0 humanum gémis semper rotetur d ad terminum, itaque in hoc saeculo sit quisque positus hominum ut lucerna in vento ipsaque per semetipsam veritas clamet : Vigitate , quia nescitis diem neque horam quando dominas vester venturus sit, tanto sollicitais cuique e hominum diem convenit expectare novissimum, quanto nostrum cognoscimus inevitabilem f terminum. Isdem praeterea i'actor (J et redemptor noster misericorditer promittit et daturus* est dicens : Quemadmoduni 1 fecistis uni de minoribus, hoc mihi fecistis; venite, possidete paratum vobis a mundi origine regnum. Quid vero reprobis minetur, agnoscimus ; inquit enim i : Quicumque scandalizaverit unum de pusillis istis qui in me credunt ,expcdit ei ut suspendatur mola asinaria in cotlo ejus et demergatur in prof undum maris. Si igitur [petitionibus] non solum regni procerum fldelium nostrorum; verum etiam servorum ac k pauperum Dei pro quibuslibet ecclesiasticis nocessitatibus et pauperum adminiculis aures nostras pulsantium libenter et votive annuimus, non solum id ad temporalis nostri regni statum felicius gubernandum atque regendum profuturum confidimus, verum etiam ad 1 supra dictum semper m quod Christus fldelibus suis daturus est reg-
a. Beringerus B. — b. unius Dei omnipotentis misericordia C. — c. causa B.
— d. notetur B. — c. cuiquam BCD. — f. inevitabalem B ; innevitabile C.
— g. frater A. — h. dicturus AC. — /.^quandiu AC. — j. etiam A. — k. et AC.
— I. manque dans BD. — m. semper infin itum A.
1. J’ai négligé de reproduire dans l’imprimé les variantes insignifiantes de la troisième transcription (C).
DE SAINT-MARTIN DE TOURS
num, facilius adquirendum commodum a fore nullatenus dubitamus h. Noverit igitur omnium regni nostri industria et sagacifas procerum, sanctorum scilicet praesulum et abbatum, comitumque 0 sive omnium Cliristi tidelium principuni, quoniam recepimus |)cr fidelem nostrum nomine Adalbertum d gloriosi ))Ost regem principis Franciae scilicet et Neustriae e, Aquitaniae quoque sive Britanniae, insuper etiam et gregis incliti confessoris Christi, b. Martini Rotberti f specialiter ab bâtis, propinqui quidem nostri, legationem et epistolas quibus nostrae consanguinitatis , immo et mercedis familiaritatem devotius implorabat, uti res quas, proavus noster magnus Karolus Deo et sancto confessori ejus eidem Martino, patrono nostro, cujus specialis apud Dominum 9 legitur gloria, in Italia, mine nostro regno, dévolus contulerat, quas etiam idem Rotbertus ad solatium ejusdem sancti suorumque canonicorum gubernare debeat h quasque 1 quorumdam cupiditate modernis temporibus idem s. Martinus amissas habebat, nos ei nostro munere regio pro Dei et s. Martini atque ipsius amore nostraque aeterna mercede per nostrae auctoritatis praeceptionem restaurare et reddere dignaremur. Nihilominus etiam praefatorum s. Martini canonicorum alias nobis spéciales obtulit litteras, quibus etiam itidem J fratres miserabiliter suam deplorabant propter sedulam Nortmannorum k oppressionem inediam, simulque pollicebantur 1 ut, si id quod suprad ictus Rotbertus, ipsorum proprius abbas, petebat, concederemus ,n, cantarent pro 71 nobis tam ipsi quam successores eorum futuris semper temporibus très psalmos, unum ex ipsis ad matutinas Domine ne in furore tuo arguas me 0 primum et alterum ad vesperas De profundis, tertium vero ad completorium, Domine exaudi orationem meam, auribus percipe obsecrationem meam p liabentes insuper nostri memoriam <i in missa quam omni tempore inter horam I. r pro illis, qui s. Martinum de
a. manque dans A. — b. gubernandum, sed et ad supradictum semper inflnitum Christi regnum acquirendum fore coniidimus C. — c. comitum quoque AC. — cl. Devant Adalbertum se trouve anéanti par des points soumis : Adalardum dans D ; ici le passage Recipimus per suit immédiatement la suscription. — e. Niustriae A. — /. Roberti C ; ce nom se rencontre toujours ainsi transcrit dans C. — g. esse legitur A. — h. debebat AR ; avec debeat etc. Le texte est interrompu dans D. — i. et quibus quasdam C. — j. iidem C. — k. Normannorum RC. — l. pollicitabantur AC. — m. manque dans A. — n. manque dans AR. — o. arguas me manque dans A. — p. ôbsecro E : auribus etc. C. — q. etiam in A. — r. primam et tertiam C.
E. MUEHLBACHER. — UN DIPLÔME FAUX
propriis ditaverunt a rebus, caillant et tertiam. Quorum lachrymosas et miserabiles deplorationes b humane compatientes votisque et precibus tôt tidelium devotius annuentes cum consultu fldelium procerum nostrorum per hujus nostrae altitudinis praeceptum, reddimus atque restauramus omnipotenti Deo et eidem fîdeli confessori ejus beatissimo Martino, speciali quidem patrono nostro, cui c animam d nostram Deo reddendam simul commendamus /'et corpus suaeque congregationi s, res scilicet omnes quas praefatus proavus noster magniis rex Karolus ad praefatorum vestimenta in Italia /J condonaverat canonicorum quas petebant \ vallem videlicet Caumoniam J et Sirmionense * castrum, Solarium etiam atque Lianam/ cum omnibus illarum m integrilatibus et appenditiis, in quibuscumque adjaceant terminis sive locis, cum vineis, terris, silvis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, olivetis, cum ecclesiis et villis et mancipiis utriusque sexus in eisdem commanentibus et cum omnibus aliis rebus ad ipsas perlinentibus, quibuscumque vocentur nominibus, quaesitis et adhuc inquirendis, et sicut in ejusdem magni Karoli praeceptione continetur, quicquid insuper postmodum, pietas Dei augmentare n ipsis permiserit0, rebus et in nostram perpetuam elemosinam atque conjugis, praedecessorum insuper v atque suceessorum nostrorum regum qui Deumet sanctum Mariinum sic amaverint, ut amamus, hancque etiam nostram praeceptio- 11cm ita inviolabilem conservare studuerint, ut optamus, alior unique etiam procerum <i nostrorum atque principum sive etiam in r elemosinam praelibati Adalberti, marchionis nostri, suaeque quondam uxoris Gislae, nostrae prolis, qui hoc per legatos etepistolas nobis ambasciavit, ac totis s nisibus nobiscum 1 perducere studuit ad effectum, ut in praescriptis sacris orationibus nobiscum maneant in aeternum, tota mentis nostrae devotione ita eas reddendo hac nostra praeceptione confirmamus “, ut ab hodierna die in jus et gubernationem praetitulati
a. ditaveratB. — b. deplorabiles lamentationes C. — c. cui et AC. — d. orationem B. — e. ad Deo reddendum AC. — f. concedamus B. — g. suaeque congregationi manque dans BC. — h. in Italia manque dans B. — i. quas petebant manque dans BC. — j. scilicet vallem Caumonitam C. — k. Syrmionensem A. — l. vallem — Lianam manque dans B ; cum omnibus — rebus et manque dans C. — m. illorum B. — n. augmentari A. — o. permisit BC. — p. manqne dans AC. — q. parentum BC. — r. manque dans B. — s. actoris B. — I. manque dans B. — u. ut in praescriptis — conflrmamus manque dans C, l'omission est indiquée par etc.
DK SAINT-MARTIN DK TOURS
principis et abbatis Rotberti suorumque successorum abbatum et in ordinationem s. Martini canonicorum, decani videlicet quicumque extiterit, et seniorum fratrum ipsorum a, ipsorum quoque successorum ad supplémenta eorumdem fratrum sub nostrae immunitatis tuitione et ab omni indiciaria exactione excepta fratrum^ penitus libéré 0 permaneant in aeternuni. Praecipientes ergo jubemus et jubendo praecipimus, ut nullus judex publions vel quilibet d superioris aut inferioris reipublicæ procurator in his praetitulatis omnibus rebus ad causas judiciario more audiendas, in quibuscumque regni nostri consistant partibus, ingredi audeat nec etiam homines in eisdem rebus manentes, cujuscumque sint status, distringcre nec fldejussores tollere autullum abeis tributum vel teloncum ex ullis negotiis requirere nostris neque i'uturis temporibus, ut in praeceptis praedecessorum parentum e nostrorum regum continetur, ullo modo praesumat. Et quicquid de praedictis rebus Deo et s. Martino ipsiusque canonicis a nobis redditis etperenniter confirmatis ipsisque pertinentibus et adhuc a fidelibus conferendis ex omnibus districtis, excepta ipsius pretiosi sancti immunitatis muleta f, in jus nostrae ditionis cedendum erat; nostrae largitatis munere per immensum volumus esse eidem s. Martino sibique famulantibus canonicis, sicuti in eorum aliis praeceptis continetur, concessum, quatinus ad concessionem o ipsorum sive pauperum semper «it supplementum. Si quis autem in tantam prorumpere/j nisus fuerit audaciam, ut lioc nostræ devotionis et auctoritatis praeceptum violare praesumpserit, sicuti in aliorum praeceptionibus regum continetur, non solum in offensionem nostram successorumque regum se noverit esse lapsurum, verum etiam DC solidorum au ri ad purum excocti se noverit poena mulctandum; ex hac tamen auri muleta duas partes rectores canonici ejusdem s. Martini, tertiam vero jus districti nostri recipiat. Ut autem hujus nostrae auctoritatis praeceptum perpetuum in Dei nomine obtineat flrmamentum et a cunctis sanctae Dei ecclesiae fidelibus inviolabile semper conservetur et inconvulsum, manu nostra
a. manque clans AC. — b. sub nostrae — fratrum seulement dans A. — c. Le passage suivant : permaneant — inconvulsum (à la fin) manque dans C ; il est remplacé par etc. — d. manque dans A. — e. manque dans B. — /'. auri nrulta A. — g. sustentationem A. — h. perrumpere B. — i. solum offensam B.
E. MUEHLBACHER.
DIPLOME DE TOURS
propria illud subtersignare « studuimus et anuli nostri b nnpressione signari jussimus.
SigTium (M.) Berengerii 0 regis Longobardorum.
Abbo eancellarius recognovit d.
Data XV e Kal Marcii anno VIII f et primo regni nostri ; actum apud Papiam civitatem.
a. Quam auctoritatem manu propria signare et subterffrmare C. — b. nostri etc. C; la récognition et la date manquent ici. Elles se trouvent en revanche dans D. — c. Beringeri B ; Beringerii D. — d. La récognition est placée après la date dans B ; recognovi D . — e. septimo decimo A ; Baluze remarque dans une note : In Pancarta nigra XV. — f. Dans B au-dessus de VIII, le chiffre XXVIII. Julien Havet remarque à ce propos : « le chiffre XXVIII, au-dessus de VIII, dans la date, paraît ajouté après coup d’une autre main que celle qui a copié le document. » Ce chiffre n’est pas autre chose qu’une conjecture.
LA DATE DE NAISSANCE
DU ROI ROBERT II ET LE SIÈGE DE MELUN1
PAR M. FERDINAND LOT
La date de naissance du roi Robert II est un petit problème historique qui ne me paraît pas avoir été jusqu’ici résolu d’une façon satisfaisante. M. Cari von Kalckstein la place vers 968-969 2 3 4, M. Pfister vers 970 :î. J’ai indiqué ailleurs les raisons qui m’ont fait rejeter la date proposée par M. Cari von Kalckstein L Je ne m’attacherai ici qu’à discuter l’argumentation de M. Pfister.
1. Notre confrère M. L. Lex est arrivé au même résultat que nous en ce qui concerne la date du siège de Melun et par des raisonnements analogues. (Voy. Eudes, comte de Blois... el Thibaud son frère, Troyes, 1892, p. 64-72.) Cette concordance est, au reste, due au hasard, chacun de nous ignorant le travail de l’autre. Peut-être que la conclusion de ce mémoire n’en paraîtra que plus probante.
2. Geschichte des franzosischen Konigthums unter don ersten Capetingern, p. 469.
3. Études sur le règne de Robert le Pieux, p. . 1 et 229 note 6. M. Pfister n’a pas exprimé formellement son opinion sur ce point ; mais on la déduit du rapprochement de ces deux passages de son livre. — Dans son édition des Lettres de Gerbert (p. 39, note 7), notre regretté confrère M. Julien Havet a fixé la naissance de Robert vers 974, mais sans donner aucune raison pour appuyer son opinion.
4. (Les derniers Carolingiens, p. 74, note 4.) M. Kalckstein voyant la souscription de Robert au bas d’une charte de son père Hugues Capet, datée de 975 (Historiens de France, IX, 733) en conclut que le jeune prince devait savoir écrire, et par suite qu’à la date de 975, il devait être âgé au moins de six à sept ans. C’est là s’abuser singulièrement sur la valeur des souscriptions des chartes du moyen âge. Elles ne sont pas des signatures, des auto-
FERDINAND LOT
LA DATE DE NAISSANCE
Deux sources nous permettent de fixer approximativement l’époque où est né Robert II. La première est sa biographie par Helgaud; celui-ci nous dit 1 que lorsque le roi mourut (20 juillet 1031) il était sexag marins. On ne peut donc faire descendre la naissance de Robert plus bas que l’année 972. La seconde est un passage de Richer qui nous apprend que lorsque Robert II répudia Suzanne de Flandre il avait dix-neuf ans : His itaque sese hdbentïbus, Rotberlus rcx, cum in undevicesimo ætatis cmno juventutis flore vernare I Susannam uxorem, g encre Italicam,eo quod anus esset, fado dwortio, repudiavit 2. Il s’agit donc de savoir la date de la répudiation de Suzanne, et c’est ici que commencent les difficultés. Nous n’avons pas d’autre témoignage que celui de Richer, et il ne donne pas de date précise. Ce passage se trouve après le récit d’une entreprise du comte de Chartres pour s’emparer de Melun et la description de la bataille de Conquereux. Comme ces événements sont racontés immédiatement après le concile de Saint-Basle (17-18 juin 991) on en fixait approximativement la date (et par suite celle du divorce de Suzanne) à la fin de l’année 991 ou en 992. Mais, s’il fallait en croire M. Pfister, qui ne fait d’ailleurs que développer des arguments déjà mis en avant par M. d’Arbois de Jubainville 3, la tentative du comte de Chartres sur Melun et la reprise de cette ville par le roi Robert dateraient en réalité de 999, et Richer aurait intercalé par erreur le récit de cet événement au milieu de celui des guerres que se firent les comtes de Chartres et d’Anjou. Si cette explication était vraie la conséquence serait qu’on ne peut dater de 991-992 le divorce de Suzanne.
Nous sommes donc amenés à étudier la prise de Melun par le comte de Chartres et la reprise de cette ville par le
graphes ; le nom est écrit par le scribe, les témoins se bornent à faire une croix ou même à toucher simplement l’acte de la main. Aussi voit-on souscrire jusqu’à des enfants au berceau. Il n’y a donc pas lieu de tenir compte du raisonnement de M. Kalckstein.