‹ Mélanges Julien HavetChapitre 408 sur 567 · A. MOREL-FATIO. — FERNAND DE CORDOUE · texte numérisé non relu

A. MOREL-FATIO. — FERNAND DE CORDOUE

gieux chapelet de citations empruntées à tous les pères de l’Église et aux principaux philosophes de l’antiquité ou du moyen âge, citations renfermant, dit le Génois qui nous renseigne, « tout ce que chaque auteur avait écrit sur l’argument débattu » Très choyé par quelques habitants delà ville, il fut invité un jour à un banquet où il ne manqua de faire parade de tous ses talents, ce qui lui valut le persiflage indigné d’un humaniste du lieu, Antonio Cassarino, qu’avaient irrité à la fois les allures, assez charlatanesques il est vrai, de Fernand, et l’ébahissement tant soit peu niais des Génois. Voici les passages essentiels de ce factum :

Venit, ut nosti 1 2, barbasculus ille hoino non minore insolentia quam insania, sine litteris, sine lepore atque adeo sine sensu, tanta impudentia quantam omni hominum generi esse non credam, qui ciun insania sua multitudinem imperitam convocasset et nescio quos caelos aut elementa blacteraret et quae miracula streperet, aplerisque nostrum consalutatus est; et cum se in tôt ilexus ageret et, ut Marsyas ille, in fluvium verteret et exundantem loquaciam, non defuerunt e nostris nec desunt, qui liane insaniam vocare sapientiam non dubitent ; et barbarum hominem et incultum latinos homines demirari non pudet, qui linguae volubilitatem et verborum examen praeclarum quid putant, cum nihil insaniae sit proprius.

Adhibitus est , ut scis, ab amico nostro in convivium. Ibi homo omnium insulsissimus, ut qui nec temporis nec loci aut hominum rationem haberet sed qui oblatrare tantum quaereret, coepit apud quosdam de situ stellarum et anima disputare, postremo iudaicas litteras iactare, ut facile appareat lias prius quam latinas didicisse. Eiusmodi ego absurditates cum viderem et intempestivam loquacitatem et e nostris plerosque quasi attonitos et solum quae non intelligent demirantes, malui silentium sequi quam tantae me intemperantiae committere, ut iniocundius convivium nunquam viderim et merito illud

1. Lettre de Giacomo Bracelli, datée de Gênes, le 15 juin 1446. Une analyse en a été donnée par M. Carlo Braggio, dans sa dissertation sur Giacomo Bracelli e l’umanesimo dei Liguri al suo tempo ( Atli délia Società ligure di storia patria, Gènes, 1890, vol. XXIII, fasc. I, p. 120).

2. Cassarius écrit à son ami Curlo, chancelier de Gênes, qui était alors à Naples.

ET LES HUMANISTES ITALIENS

dixerim : « esse cibo haud poterit nihil unquam ingratius isto »; et dehinc me inculpant cives nostri, quod tacuerim; et me ex silentio, invidum , ilium ex multitudine verborum doctum putant. Sed quam parum sapiant, vide, si credunt qui plura loquantur doctiores. Hominem ego hune si ad litteras devocabo aut si aculeos illos litterarum exciiare voluero, gravius sibi, ut vides, propositum erit certamen, in quo multitudo ilia iuvare ilium non poterit.

Sed de me sileo, ad ilium redeo. Audivisti saepe mulieres gravidas diutius fuisse et, cum exacti menses adessent, ventum solitas parère ; ita de barbasculo isto plane accidit, ut vento et verbis solum tumeat. Haecne fièrent, Iacobe mi, « si testiculi vena ulla paterni viveret in nobis » (Pers. I, 103), ut barbarum atque imperitumadmiraremur et ut lias intempéries non modo non insectaremur sed modestiae et continentiae nostrorum anteferremus ? Rex, ut nosti, ccitus homo, suae gentis hominem ferre noluit qui , praeter nostros, omnes inscios et barbaros vocat. Nostri cives tam male de bonis artibus merentur, ut insaniam non modo nullo convitio, sed praemio insuper dignam iudicent, nec ob aliud, nisi quod quid ille dicat non intelligunt, tamquam magnum quid ille afferat mirentur

Genuae, 111 idus Iunii 1446.

(Remigio Sabbadini, Note umanisticlie , dans Giornale ligustico. Anno diciottesimo . Genova, 1891, pp. 302-305.)

Que nous voilà loin de l'enthousiasme et des beaux témoignages de V alla ! Du grand latiniste de Naples ou du grammairien de Gênes, lequel doit-on croire ? Ni l’un ni l’autre à la lettre, sans doute, mais j’aurais plus de confiance dans le jugement du premier : il ne se peut pas qu’un homme, qui a vraiment arraché un cri d’admiration à Yalla, méritât, deux ans plus tard, d’être traité ailleurs de simple bavard insipide et ignorant.

Après Gênes, que devint Fernand? Se rendit-il directement à Rome, qui fut son séjour dans la dernière partie de sa vie, ou demeura-t-il un temps dans d’autres villes d’Italie? Je l’ignore, mais on le saura peut-être un jour, s’il plaît aux érudits italiens d’interroger à ce sujet les archives de leur pays.

Page 1