‹ Mémoire sur la bataille de Courtrai (1302, 11 juillet) et les chroniqueurs qui en ont traité, pour servir à l'historiographie du règne de Philippe Le BelChapitre 15 sur 18 · LETTRE DE PHILIPPE LE BEL AU CLERGE DU B.\ILLI\GE DE BOURGES · texte numérisé non relu

LETTRE DE PHILIPPE LE BEL AU CLERGE DU B.\ILLI\GE DE BOURGES

( i3o2 , ag août.)

Philippus, Dei gracia Francorum rex, dilectis uostris et rcgni nostri fidelibus episcopis, abbatibus, prioribus, capitulis, conventibus, seu coUegiis

' Les mots por /our ont été écrits par erreur JJ. 36. Il en est la mise au net; à première

au lieu de par moys. vue, l'écriture apparaît comme beaucoup plus

' Transcriptions sur parchemin (écriture du soignée, le texte n'est malheureusement pas

commencement du xiv° siècle), dans les re- plus correct. La section des manuscrits de la

gistres du Trc.wr des chartes, JJ. 35, fol. 8 v°- Bibliothèque nationale possèJe deux copies de

g v°, et JJ. 36 , fol. 8 v'-g r". Le registre JJ. 35 cette lettre faites au xviii" siècle, fonds fran-

est conservé au Musée des Archives nationales, çais, 15768 (anc. fonds Harlay, iSo), pièce 17;

AE, II, 3io. L'examen de ces deux registres fii:idi Decamps, 38, pièce 24. nous a convaincu que le JJ. 35 est la copie du

et personis singulis ccclcsiasticis balli\ic' biluriccnsis, ad quos présentes littere pervenerint, saiutem et dilectionem. Seriosc collectionis aJTeclum et narracionis profiinde scriem, si tcmporis et ingruentium agendorum qualitas patoiclur, cxif;erct materia contenta presentibus, cfuam nos sub Ijrcvis et simplicis alloqiicionis allo(|uio pcriransinius, scribcndi slikini quantum commode possumus breviantes. Sane Flamingorum nephanda condicio quot regno nostro et ejus incolis a diebus antiquis et longe relrolapsis temporibus dampna intul[er]it, quot dispendia dedeiit, quot et quanta gravamina irrogarit, ad universalem non ambiguum- muiidi noticiani pcrvenisse; sed nec lalet in abditis qualiler, succedentibus in vicio parcnlibus filiis, Flandrensium modernorum adversa rebellio, iniquitatem quani a parentibus traxerunt dampnabilem producens, impelum in nos efTrenatis motibus^ insurrexit hostiliter, ballivos, officiales et servientes nosiros, iniliis parlibus conslilutos, in orc gladii impie ac prodicionalitcr trucidendo; nec biis eorum contenta ferocitas castra, fortalicia et loca, que ad inanum nostram in eisdem partibus tenebantur, satellitum'' numerosamultitudine congregata, violenter invadere, ac ex eis nonnulla capere dampnandis ausibus presumpserunt ; nec latere vos credimus qualiler in conllictu nuper cuni ipsis per exerritum nostrum inito, nec ex eorum robore.vel virtute, quin pocius ex sinistri casus et fortune novcrcantis eventu, multi magnâtes et nobiies regni noslri, proth dolor! ceciderunt; in quo quam grave, quam énorme receperit regnum ipsum et irrecuperabile detrimenlum satis est omnibus manifeslum, qui magnatum ipsorum et aliorum noverant^ probitatem. Nec contenta est hoslium prcdictorum ferina rabies infra comilatus Flandrie limites tôt mala committere, sed elati*" in superbie spirituni, et in furoris impetimi concitati, terras et loca extra comitatum constiluta predictum invadere et ca flammaque ferroque destruere non verentur, consumentes homines cède et cetera vastilantes, pro]jhanantes" ecclesias, nec reverenciam ad Deum neç ipsius timorem babentes, nec compacientes elati, vel sexui, non dignitati, non nobilitati nec ordini déférentes. Nos ifaque,

' Le texte pprlc iaHiBO. Cette correction nous ' t SatelUlcs dicuntur communiarum ho-

pst fournie par M. lj(;opoW Dclisic, qui a eu la mines» (Du Gange). Les dcui manuscrits por-

grandc Iwntci <le lire et , j)ar de savantes çri- lent salcllituri,

tiques , d'améliorer ce travail. ' Les deux manuscrits portent nior«raB(.

' Les deu.\ manuscrits (lortcnt nmJiV/uij.?. ' Les dcui manuscrits portent cleta.

' Les deux manuscrits portent mondhus. ' Les deux manuscrits portent iiioplidneiites.

ad tam énormes ulciscendos excessus, et alios compescendos, et ad defensionem necessariam regni nostri, ad cujus subversionein, discipacionern, destructionem et finale excidium hostes ipsi totis conatibus moliuntiir, collectis' viribus, intendentes, ac partes illas propter hoc cuin exercitu copioso personaliter adeuntes, calores estivos, labores et incommoda qiielibet non vittando, quia, quanto magis majora insurgunt scandala, verentiir discrimina et graviora pericula inlentantur, tanto magis ad supportanda incom bencia onera illius indigcmus auxiiio, et in eo [ponentes]^ anchoram spei nostre.perquem datnr* regnare principibus, a quopoteslas omnistribuitur, qui manus ad prelium et digitos docet ad beikim, qui quos placet humiliât et quibus vult victoriam impartitur, de vestrarum itaque apud eum oracionum sufTragiis specialiter confidentes, dilectionem A'estram attente requirimus et affectuose rogamus, quatinus apud eum devotis oracionibus insistatis, et in subditis vobis ecclesiis preces assiduas faciatis effundi , ut , hoslium predictorum detestans superbiam et iniquitatem abhorrens, nos et regnum noslruni suasemper protectioneconservet, illudquesedansturbinibustumenciumprocellarum ad statum transquillitatis, quietis et pacis ac^ prosperitatis optate, ad sui laudem nominis , sua pietate reducat, gressusque nostros in suo beneplacito dirigat et disponat, subjecti nobis populi fidem et devocionem adaugeat, nosque eum eodem populo post regni temporalis excursum ad regnum provehat sempiternum. Et quia ad prosequcionem tanli negocii in tam arcte^ necessitatis articulo, non solum spiritualibus, verum eciam temporalibus fideliuin nostrorum aiLxiliis indigemus, eum pro tam necessarle defensionis articulo nos imporlabilia subire oporteat onera expensarum, fidelitatem vestram quanta possumus affectione rogamus, ortamur attencius et requirimus conlldenter, quatinus benigna pensacione, consideracione pensantes qiiod vestrum omnivmi et singulorum ex vobis negocium geritur, commodum procuratur, et uniuscujusque prosequitur interesse, et ad defensionem natalis patrie — pro qua reverenda*^ patrum antiquitas pugnare precepit, ejus curam liberorum preferens caritati'' — promptis alTectibus totisque studiis

' Les deux manu:crits portent coHed's. " Le ms, JJ. 35 porte veneranda , ic iiis.

' 11 manque évidemment un mot dans le JJ. 3G revcranda.

texte. ' Cette pbrase mérite d'être notée à cause du

^ Les deux maïuiscrils portent qaam daniur. sentiment qu'ttie exprime avec force et préci-

* Les deux manuscrits portent ad. sion. Combien de fois n'a-t-on pas écrit que l'idée

' Les deux manuscrits portent v'ilam aile. de patrie était une conception toute moderne!

88 ACADKAUE DES INSCRIPTIONS ET BELLES-LETTliES. [320]

intendentcs, nobis de qua majore poleritis quantitale pecunie, noraine inutui. in tnnte necessitalis urgcncia siiccurratis, cl per vestros facienles subditos subveiiiri; credenles dilccto clerico nostro magistro Stepliano de Lorrez. subdecano piclavcnsiet Lallivo nostro bituricensi, quos propUr boc speciaiiter mittimus, in biis que circa id vobis ex parte noslra duxerint exponenda. Cum enim nos, duces, comités, barones et alii nobiles et laici dicti regni, pro defensionis pretacto negocio, non solum nostra omnia, sed nos ipsos, uxoribus reb'ctis et liberis, et quibuslibet contemplis^ periculis, cxponamus-, sensus vestri prudenter discuciant cl considèrent diligcnter, si vos et alias personas ecclesiasticas , quarum et ecclesiarum ras agitur, a moderati exhibitione subsidii conveniat, si deceat, si liceat, si denium expédiât oxcusari, aiit dilVicultatem ingerere quomodolibet in bac parte. Ferreum quidem pcclus babcre et cujuslibet naturalis afl'ectionis expers penilus videletur, qui nobis el regno nostro^ sibi ipsi possibilibus subsidiis et auxiliis oportunis in tante necessitatis urgencia non adesset. Nos enim eisdem clerico et baliivo , de quorum fidelitate confidimus , recipiendi a vobis et quibuslibet niutuantibus bac^ de causa, pro nobis et nomine nostro, buiusmodi mutuum, ac de ipso restituendo loco et tempore slatuendis — nos, heredes et successores nostros specialiler oblignndo, ac cauciones et securitates piestando que ad boc utiles et necessarie videbuntur — obligandi eciam et assignandi que ad hoc, terras, redditus, possessiones et loca, de qiiibus sibi visum fucrit, et omnia alia et singula faciendi, que circa hoc noverint oportuna, plenam et liberam tenore presencium committimus potestatem, ratum et gratum liabentes et habituri quicquid per cos expeditum fuerit in liac parte. Ceterum prefatis clerico el baliivo credatis in biis que circa provisionem de vasis argenteis, de preiatorum et baronum consilio el assensu diebus biis factam*, vobis ex parte nostra duxerint exponenda. Actum Parisius , die mercurii post festum beati Ludovici , anno Domini m° ccc° secundo.

Copie sur parchemin. Écriture <lu commcnccmeiil du xiv' siècle. Arcb. nat, , JJ. 35, fol. 8-g ; JJ. 3G, fol. 8-9.

' Les deux manuscrits portent contcntK. Bel au bailli de Sens, en date du 23 août

' Les deux manuscrits portent expen. j3o2 , et une liste des personnages auxquels des

' Les deux manuscrits portent l'nmo. lettres semblables furent adressées, aux Arcb.

' Les deux manuscrits portent hoc. nat. (copie du commencement du xiv' siècle),

^ Voir à ce sujet des lettres de PbilipjM- le JJ. 35 , fol. 8 r" et JJ. 36 , fol. 7 v°.

INSTRUCTIONS DE PHILIPPE LE BEL CONCERNANT LA LEVEE D'HOMMES ET DE SUBSIDES

Page 1