DE L*ORDRE DE GRAMMOMT
vel pertinere valeotem quomodolibet in Cutarum , in prafatos priorem et fionos Homines et eornm qnoelibet snccessores , tenore praBsenlium » transferimos pleno Jure, nihil nobis nec suprascriptisnostrisberedibus, homioibos et subdUls nostris sea SQCcessoribns quibuscanque penitas retinentes^ spe rejçoneraiiODis sterne dontaxat excepta. NihUomiaus donantes et concedentes prsfatis priori et Bonis Hominibos totina ordinis Grandimontensiseteoruoisnccessoribus^universiset singulls, omnimodam libertatem^ nt possint acquirere et augmentare se de cetero per totam terram nostram ao hominnm etsubditoram, hereânm et successomm nostromm et qnorumlibet^ ut praemittitur, prœdicloruin, et acquisita et perpetno acquirenda ad arbiirium soum, cnm omni jure» dominio et libertatibus sqprascriptis» absqne contradictlone qnalibet, teneant et possideant seu teneri et possideri faciant perpetno, pacifiée et qnfete, absqne eo qood a quacunqoe persona, praosenti vel f^tuva» ctûnscnoqne anctoiitajMs antconditionis extiterit, compelli possint qnaBcunque bona , qnocanque noœine censeantnr, per prœfatos acquisita. seu etiam acquirenda, mobitia seu etiam immobilia, extra mannm suam ponere> seu pro ipsis vel eornm aliquibos finandas solvere seu qua^bet alias servitutes; imo cum tanta libertate^cum omnibus snprascriptis» ea possideant et utantur» quanta nos uti possumus et debemus, ita etiam quod quicnnque ad quascnnque domos dicti. ordinis et earum pertinentias , habitas seu in ftaturum. habendas, causa reCugii accesserit^ postquam fuerit infra pertinentias memoratas> sit liber et absolutns ac si esset in monasterio vel ecclesia consecrata, concedentes ipsis ex certa scientia et de regiae plenitndine potestatto » quod nulla consuetudo vel Jus contra praemissa vel eornm aliqua a quacunque persona all^ari valeat, seu quod prannissis vel eorum aliquibus usi non fuerint, quia ipds eoncedimus quod praemissis omnibus et singulis uti et frni incipiant et continuent pro su» llbito voluntatis, nuilaque longaeva temporis prsscriptio ipsos vel ipsornm aliquem privare valeat Jure suo. Goncedimus etiam quod nullus, cujuscunque dignitatis aut status extiterit, in prœmis^s vel eprum aliquibus seu. ea tangentibus, eisdem priori seu Bonis Hominibus totius ordinis supradicti vel eorum aliquibus violentiam aut extorsionem inferre praesumat vel eos turbare in prsmissis vel aliqno praemissorumy nec in praemissis seu eorum aliquibus praestent auxilium, consilium vel favorem publiée vel occulte; alioquin pœnam centum marcharum argenti universos et singulos suprascriplos violatores, extortores, turbatores, anxiliatores, consiliatores et consentientes ipso facto volumus incurrere, absqne dilatione ipsis Bonis Hominibus et eorum successoribus, una cum damnis exinde secutis , absqne expectatione alterius sententiae persolvendarum , et per ipsos Bonos Homines vel eorum famulos, ut supra alio casu praemiltitur , si necesse fuerit, exequendarum. Et si quis heredum aut succëssorum nostromm contra praemissa vel eorum aliqua venire forsitan quomodolibet attentaret , ipsos contravenire attentantes et ipsorum singulos , ratione ingratitudinis , tenore praesendum, exheredamus, ipsoqne casu dominum regem Francis , qui fuerit pro tempore.
Dostrum heredem conslituimus et pariter saccessorem , dummodo dicloruro prioris et BoDoram Hominum totius ordinis Grandirnooteosis id praemissis et quibuscunque allis se cooslituat defensorem^ et coBtra ipsos oppressores patronum liberàlissiraumv et in suis necessitatibus proroptissimom adjutorem. Yolumus etiam et prssenti carta concedimus qaod quaecunque bona dictorum fionorum HominuiDy roobilia seu immobilia, aut homlDum suorom aut commorantium in qoibuscunque pertiDentiis suis, praesentia seu futura, per nos vel subditos aut familiares nostros aut nostros et nostrorum et ipsorum quoslibet heredes et quoslibet successores » quacunque necessitate urgente, capi seu arrestari non possint, etiam et justum pretium offerendo , nisi de ipsorum prioris et Bonorum Hominum vel successorum suorum licentia processerit voluntarioque consensu* Unde vobis omnibus et singulis praecipimus quatinus omnes concessiones, donationes et libertates, tanquam nostras personam et res proprias ^ conser vêtis et defendatis et a quibuscunque, contra quos coram vobis dicti prior et Boni Homines vel ipsorum successores deponere voluerint questionem , justitiam exhibeatis summarie et de plano^ sine strepitu et figura judicii , inspecta sola veritate, etiam Juris ordine pratermisso, ut ipsi quietius vaieant in claustris suis permanere , et pro nobis et vobis ac quibuscunque fidelibus devotius Dominum exorare^ quatinus concédât nobis supemam cum angelis cœlestibus sternaiiter poriionem. Datum teste me ipso, permanus magistrîs Eustachii, apud Grandimontem, in praesentia venerabilis G., prioris ordinis supradicti, anno ab incarnatione Domini M^ G^ nonagesimo secundo, et regni nostri tercio, pridie kalendas aprilis.
(Ckariul. ordinis Grandimontis (ma. des Archives de Maine-et-Loire), p. 99. Vidimus de Philippe VI et Charles V, au Trésor des Charles, rcg. CVI, n«. 298. Vidimus de Charles ' VI, ibid,„ reg. VI"II, n*. 37^ Vidimus de Henri V, aux Arch. de TEmp. , Q. 1883. Il existe aux Arch. de Maine-et-Loire et aiUeurs des exemplaires imprimés de cette charte ; elle a aussi été publiée par J. Levesque, Annales ordinis Grandimontis, p. 41 d, et par D. Martène, Thésaurus aneedotorum, 1. 1 , c 6&7.)
Charte de Richard-Caur-de-Lion pour les Bons-Hommes de Sarmaize. 31 mars 1193.
Ricardus, Dei gratia rex Anglorum, dux Normannorum et Âquitanorum et cornes Pictavorum et And^avorum , archiepiscopis, episcopis, abbatibus^ comitibus^ vicecomitibns, baronibus , Justitiis , senescallis et omnibus ballivis et fidelibus suis, salutem. Sciatis me,amore Dei,pietatis intuitu,pro remedio animas nostrae et animarom omnium antecessorum et successorum nostrorum, et pro stabilitate regni nostri, dédisse et concessisse et praesenU carta confirmasse Deo et beatae Mariae, priori et Bonis Bominibus Grandimontensis ordinis locum de Sarmazia, cum omnibus
i>£ l'ordre de grâmmont. 203
nobilibos et immobilibas adjaceotibus, sicat fossatis exterioribus et mûris clauditur, libère et absolote in omnibus articulis vel accidentibns, ad faciendam suam plenlssimam voluntatem. Item dedimus et concessimus memoratis priori et Bonis Hominibus in dicto ioco deservientibus prata de Ândilbec (1), sicut duo esteria pro quibus mare ascendit et descendit distinguunt^ et ex parte Andilbec facta fossata claudunt , et mediam partem esleriorum ^ ad nsus et voluntatem Bonorum Hominum , in tanta libertate quod possint intrare et exire sine contradictione aliqua, perpetuis temporibus possldenda. Dedimus etiam memoratis priori et Bonis^ Hominibus Johannem Soret cum beredibus suis , natts et nascituris , apnd Ândiliiec , ad custodienda sspedicta prata > qui bomo et beredes erunt semper liberi et immunes per totam jurisdictionem nostram ab omni pedagio et venda^ teloneo, passagio, vinagio» exercitu et equitatu et taliia et ab omnibus consuetudinibus^ occasionibus et exactionibus ad nos vel ad heredes sive successores.nostrospertinentibus. Item dedimus prsfatis priori et Bonis Bominibus unum bominem apud Rupellam , et alium bominem apud Maranthum (2), proviso quod non sint de majorîbus vel minoribus, successive^ ita quod post decessum unius ad instantiam Bonorum Hominum alter perpetuo substituetur eisdem , volentes et praecipientes ut dicti duo bombes, ratione Bonorum Hominum, in praemissa permaneant libertate. Praeterea, sciatis quod nos, considerata familiaritate et devotione quam semper erga nos et nostros dicti prior et Boni Homines totius ordinis Grandimontensis habuerunt» ad recompensationem multorum laborum quos in nostris negotiis et ànlecessorum nostrorum diu sustinuerunt, cum in partibus Anglis nollent transire ad bereditatem accipiendam j et etiam pro sainte anims nostra et animarum omnium antecessorum et successorum nostrorum , concessimus eisdem et perpetuo confirmavimus locum de Grandimonte, et omnia alla loca qus babent et possident ratione cujuscunquedonationis in ducatibus Normannis et Âquitaniae et in comitatibus Pictavis et Andegaviae , cum omnibus pertinentiis suis, mobiiibus et immobilibus, iodifferenter, prout met» posits aut alla evidentia signa prsdicta loca undique circumcludunty volentes et praecipientes quod infra determinata signa in locis singulis dicti prior et Boni Homines ibidem Deo deservientes babeant omnejus et dominium altum et bassum» et nullus eisdem aliquam extorsionem aut violentiam in quolibet acddenti inferre praesumat, et quod dlcU prior et Boni Homines et commorantes in quibuscunque pertinentiis suis » babitis et in futurum babendis, ubicunque sint vel fuerint, de omnibus pertinentiis suis sint semper liberi et immunes, per totam jurisdictionem nostram 9 a venda et pedagio, teloneo, passagio, rivagio, fossagio, foagio, vinagio, pasnagio, exercitu et equitatu, et de taliia et de omnibus consuetudinibus, occasionibus et exactionibus, nobis et beredibus sive successorlbus nostris pertinentibus. Goncedentes etiam et perpetuo confirmantes eisdem priori et Bonis
(1) Andilii-les-Marais.
(3) Marans, arr*. de la Rochelle.
20/i £XAMEN D£ TREIZE CHARTES
HomîDibas^ quod de omnibns possessionibas snb, feodalibus aut dod feodalibns; a qaibasconqae fidelibus eisdem datis et coDcessis dandis et coneedendis , acquisitfs vel acquirendis^ tam ipsi qoam homines soi sive commorantes , at dldom est , in pertinentils suis^ prsseotes et future io qaoUbet articuio noo teneantar a modo ^re jiistitfas coràm Bobissive beredibos seu soccessoribns noatris; imo dicti bomines et commoraDtes coram dictis priore et Bonis Hominibos in lods singulis omni conqnerenti justiliam exhibebont Nihilominos dantes et concedentes eisdem priori et Bonis Hominibns omnimodam libeftatem^ mpossint aeqab^re et augmaitare se de cetero qoocunquemodoin singubs locissois, constitatis in ducatibos etcomitatibas antedictis^ in omnibus rébus existentibos in dominiis et feodis nostris» quocuoqoe nomine cen* seantor^ et acquisitiones fàctas aut fàciendas teneant aut tenere faciant ad arbitrinm suum^ videlicet décimas^ bomines^ domos> terras « nemora^ prata, Tineas» latbomeas^ pressoria^ aquas, molendina^ usagia et pascua> pasnagia^ deoarios et bujus* modi, in puram etperpetuam eleemosynam , perenniter , plenarie, pacifiée^ libère et quiète. ^Unde vobis praecipimus quatinus omnes prsmissas concessiones^ donationes et libertates, tanquam nostras res proprias, perintegre conservetis et d^endatis, ee dictos priorem et Bonos Homines cum omnibus rébus suis , in nostra protectione positos, tanquam nostros cfaarissimos, soper prsmissis et in omnibus tébm aliis fideliter pertràctetJs. Teste meipso. Datum per manus magistri Eustachii, apnd Grandi* montem ^ in prassentia venerabiiis 6., prioris ordinis supradictij anno ab incamatione Domini miUesimo centesimo nonagesfano secundo » pridie kalendas aprilil
( Chartul. ordini$ Grandtnantis (ms. dés Afcfau de MaiAe^-Loire) , p. 96. Vidimiu éè f^ lippe VI, au Trésor des Chartes, reg. LXV, I, n«. SIS. Yidimus de Charles V, ibid.» reg* CYI, D«« 29S* Il y a aux Archives de Maine-et-Loire des exemplaires imprimés de cette charte; elle est aussi dans les Annate$ ordinis Grandimontis de Jean Levesque , p. &ii , et dans le Thésaurus de D. Martène, L I, c 6^5.)
Charte de Juhel 4^ Mayenne, porkmt fondation du prieuré de Montgwon.
Universls Christi ûdelibus présentes iitteras inspecturis vei audituris, Jubellus, dominas Meduanae et Dinani. Noverit universitas vestra quoniam ego dedi et concessi in puram eleemosynam^ pro salute animae mes» patris mei et matris me» et Gervasta uxoris mes » beredum et antecessorum meorum , Deo et beatas Mariaeet frairibus de Monte Guidonis^ ordinis Grandis Monlis^ et fratribus ibidem Deo senriêntibus, locum qui dicitur Montguion et totum nemus et totam terram, sicut per circuitum métis exterioribus clauditur» dividitur et distinguitur, liberum e( quielum^ perpetuis temporibus pacifice possidendum et habendum, ad faciendum, sloe alici^us contradictione , inquietatione et vioienlia, quicquid inde et in praedictis loco et
Ds l'ordre de GRAMMOIST. 205
nemore et terra et de eis dictis fratribus facere placuerit et qaod de eis facere volue-
liDt 9 nlbil Jnris omoino , niliil domîDii aat redevantiSB aat exactioois alicujus mihi
aat beredlbus mets in praedicUs loco » nemore et terra peaitus retioentea. Item dedi
dictis fratribus et llbeoter concessi pleDarium usagiom per totam aliam forestam
de Meduana^ ad omniailla quae eisdem fratribus fuerint oecessaria, qaaecunque sint,
et omDibus rébus et perUneotlis eorumdem fratrum , quas babent in praesenti et ba*
bltori suDt In faturam; et besti» eorom et animaiia^ si quœ babuerint et eisdem
ftatribns babere placaerit et otilitaU prsedicti loci viderint ezpedlre^indifferenter pos-
siDt ire et redire per pradictam forestam et pasci et nutriri in eadem , non obstantibus
allqnibiis defensis a me ao{ beredibus meis factis et de cetero faciendis. Item dedi
eisdem frttriinis fumum meum de Ideduana dictum du Biarcheii, cum periinentiis
el omni jure et dominio et districtu quod babebàm et babere poteram in praedicto
fomo et in omnibus pertinentiis ejus. Dedi etiam praediclis fratribus moiendina mea
de Corputragio , cum omnibus pertinentiis et Juribus dictornm moiendinorum et cum
usaglo quod balteo in foresta de Pail ad opus dietorum moiendinorum et etiam ad
Ojpus aliorum moiendinorum si fièrent in dicta casteliania^ et cum biannio et conreia
tiomiDum meorum ad reparandum et faciendnm fossiatas et calciatas» ad addu-
eendom molas et ligna et alia necessaria dietorum moiendinorum factorum et facien-
domm a dictis fk*atribus in riparia de Corputragio, et cum multura meorum bominum.
£t TOlo et concedo eisdem fratribus quod indiCTerenter possint alia moiendina^ cujus-
cnnque generis ipsi volôerint, construere in riparia praràicta, babenUa eamdem
libertatem et idem blannum et eamdem coryeiam bominum meorum quam habent
vei babere debent moiendina quae nunc Mint in riparia prttdicta, ita quod ego et
heredes mei^ quos ad hoc obiigo spedaliter et expresse , praedictos homines tenemur
compellere ad molendum in praedictis molesdinis et ad priBdictum bianoum et
corveiam sarctonare (i) eisdem fratribus j [et] servientem, quiconque fuerlt ibi ex
parte mea aut heredum meorum, ad cftandum et compeliendum praedictos bomines
coram dictis fratribus ad praedicta adimplenda^ itâ quod, si defecerint in aliqoo,
îocabnntnr per pnedictum servlentem coram dictis fratribus vel eorum allocalo • et
Poterunt dicti fratres eos licite judicare et emendam levare ab omnibus super hoc
competentem. Et, si ego ayt heredes mei Tel servientes super hoc négligentes fuerint
^^ remisai^ praedicti fratres poterunt licite, auctoritate propria « proprium scrvientem
POQ^^ ad exequendum prasdicta, nec pôterimus aliqoa moiendina aliquo modo
COtttruere in castellania praedicta* Item dedi et concessi eisdem fratribus molen-
jUiarios Deodatos dictorom moiendinorum cum eorum heredilms , ita quod tenebunt
ab dssicut antea a me ienel>ant5 et eos facio omnino Uberos et francoa et heredes
eorum per totam terram meant Item dedi eis apud Gorpulragium unum bominem ,
scilicet Fulcoûem la Tête; apud Meduanam, unum bominem , acilicet Matbœum
(1) Peut-être faol-il corriger facienda. ^
Gaadin; apud Erneiam, anam homiDem^ scilicet Gaufiridam Beraolt, ciioi eônuD beredibus , et qaicqaid capiebam cum Bamelino de Mire et cani Roberto flaye et cum Roberto de Bolleio, qaoseisdedi eam berèdibas eorsin; ita quod tenebant similiter a dictis religiosis , et eos facio francos et liberos et béredes eonim per totam lerram meam vel qui bebergamenta eoram teoebaut .Et bec omniadedi et concessl eisdem fratribos , cum omoi jure et oœDi doraiiiio et JurbdicUone et cam omni districtn et vHlicaria, alta et bassa, et cam oniolbus exptetaineBtia*qus babebaœ vel haberem vel babitùrus essem in priedictis moleDdinariis et bominibus aotedi^tis et etiam beredibus eorum necnon rébus eorum et in moleudiDis praedielis, foctis et faciendis, et in omnibus pertinentils eorumdem , ad eorumdem firatrum omotmodam voluntatem penitus faciéndam. Item dedi et conçessL dictis fratrjbus stagiram de Placeio et nemus cum terra quod est inter duos doitos usque ad molendinam de Placeio, sicut doitus exit de valie des Jesnieres» et quidquid stagni Ulius aqaa poterit occupare et terram et nemus, sicut sedet inter molendinum dicti stagni et dofmum Odonis de la Forest usque ad qnercum de FonleneiOy et Godrenum quod est ex parte domus molendinarli, sicut dividit magna via^ usque ad dom«m Hameiini de Monte Ganis , et terram de Abattans et terram de Quercu au Pendu et terram et nemus tle ËslivaL BoQiines autem^ tam aubenl quam feodati^ qui manent vel manebunt in dictis terris et nemoribus et omnibus feodis diclorum fratrum, quos babent et babitori sunt in foturum, Uberi ac quieti ab omnibus coustumis, peagils^ xedevantiis et omnibus aliis exactionibns per totam terram meam in perpetuum permapebunt et babebunt usagium in dicta foresta de Medoana , videlicet mortuum boscom ad focum et vivum ad aedificandum cum ostc^nslone servientis; et eorumdem bominum animalia, quoçunque nomine censeantur, exçeptiscapriS) possint nutriri et pasci in eadem foresta ; et leaeriam quœ dictis bominibus necessaria fuerit* et primam qnarentenam singulis annis ad suos porcos, et» si non potuerint attingere ad baram (1) suam» faciant in foresta banntta si voluerint Volo autem et concedout dicti fratres habeaùt curiam bominum suonim ex omnibus causis« excepto quod tenebimus bella bominum dictorum fratrom de mis rébus de quibus per bumanum judicium débet bomo amittere membrom vd vitam; dicti vero fratres babebunt omnia catalla de talibus et emendas. Et baec omnia supra dicta et alla qnae praedictis fratribus dedi aut ex dono quoruniUbet aliorum bominum in' terra mea et in omnibus feodis meis, qnocunqne nomine et qdacunque conditione, data sunt vel erunt dé eetero'et concessa» vel etiam quocunque titnlo acquisita, libère et quiète 5 plenarle et padâce in perpetooin babenda» tenenda et possidenda eis liberaliter concessl et etiam conârmavi, ita quod ego aut beredes mei in omnibus supra dictis nullam causam de cetero poterimus ullo modo reclamare. Bt ad ômnia prsdlcta- tenenda et fideliter eb-
(i) Peut-être pour kaiam.
DB l'obdbb m grâhmont. 207
serranda et de cetero nallateniis revocanda , obligo me et mea et heredes meos. ' R si aliqoii» CQDtra ire praesumpserit, ego et tieredes mei tenemur ex debito
diGtos fratres defendere etgoàraotisareet etiam in omnibas et per omnia penltas <Mibèrare. Testibns hia : Goillelmo de.Harqueneio , Gaufrido de Teneto , Isabelle de Mednaiia, Ger^asia de Meduaoa, Herberto de Loge , Guillelmo de Bolleio , Andréa Besons, Pagano de Roisson^ Gaufrido le Breton, Hameliqa de IMlonchien et .complaribns aliis. Qaod nt. ârmum et stabile in perpetuam perseveret, nec saper pnemissis donationiboset concessionibns atque liberàlitatibas aliqua fallacl materia possit in posterum agitari calamnia, prssentem . cartam » sigilU mel manimine roJtM^ràtam^prœnoininatis/ratribasdaxiconcedendanijintestimonium veritaUs. Actum apnd Meduanam , Genoinanensis dlocesls , anno ab incarnaliône mUlesinto cenMmo Donagealino octavo.
( Histoire de$ «et^neatrt de Mayemne eî de ce qui «'ett poMté de plut remarquable dane ee{{e vUU, par Tabbé Ddafosie, preuves, p. xn.)
Analyse dune charte de Richard'Cceur-de-Lion pour les religieux de Grammont,
âSaoûtiiW.
Ret Anglornm Richardns... cessit prâedicto priori et Bonis Hominlbns in eleemosynam... centum libras pfctavensè^ in reddittbas suis Ruppellas. Testibus Wilelmo comité de Arundel, Roberto Gestri», Roberto deTomeanz senescallo Pictàviaeet Vasconis^ Reginaldo de Siligniaca Andegavensi episcopo, Stepbàno de Tarena senescallo Andegaviae, apad Ghinonem, 23 aagnsti, anno Domini 1199.
( Gallia ckrittiana , édit ded frères Sainte-Marthe, t IV, p. 497 et 498. )
Charte de Guillaume des Roches pour la fondation de Vabbaye du Verrai-Neuf,
k octobre i209.
QaoDiam vivaeltas scripturs débilitât! memoris solet conferre remediom , beneficlo Utteraram occurritui: kalampniosls littbus in posterom nasdtnris. U14 ea scripturae commepdantur quorum memoriam expedit retinere , via praeduditur malignandi, et controverti» fomes perpetuo sospitus conquiescit Eapropter, universitati fidelium per prssens scriptum notum fiât quod GuilleUnus de Rupibus, senescbalus Andegavensis etdominus deSableio, et Marguarita , uxor ejus, fundavernnt abbasiam in honore beats Maris virginis^ pro animabus suis et animabus antecessorum
saoram^ in loco qai dicitar Boscus Ranolphi, et poslea omnia transpoDentes ad abbatlatn Perrodii Novi , Ita tamen quod assltum (i) dictoram locomm dedertmt omne Nemos Ranulphi cam pertiDencifs sqIs, sicot via qaœ doxit ab pavimentis de Sableio usqoe ad leprosariamdeCourtiliers^t a Demoribos SanctiÂlblDl nsque adictto locis et usque a deffàsiis davailles vocatis Mala Spineta , cam omnlbin qus In dlcU terminis contlneotar. Gaolfridus Boarrel, qui de omolbas Islis rébus et de omnibus aliis nemoribos parrochfs de Precigneyo, tam propriis qoam comnranibos, tam defllasiis quam usagiis , segrêtarlus erat » segretaiiam saam et qaioqotd jortis et dominli in eisdem habebat, efsdem dédit locis et caoonicis ibidem Deo servien* tibos. Dederuntetiam pradicti GnillelmQS et Margnarita prsdictis canonicismoleiidioa de Rogeret corn omnlbos pertineatiis, et piscariam desnper et sobtos, ante et rétro » circum circa, usque ad tringinta sex pedes ex ustraque parte, cum omnibus retiis et tensuris , et potestatem ibi fociendi combros et potireaux (2) , et totam mostam et molentes parrocbiae de Precigneio et 4e Gourtfliers, cum omni jure domini et justics, et plessaiacum forestarum, et molendina et [stagna cum] omnibus pertinentes de Perrodio Novo , tam domos » vlneas» nemora, prata, terras, census et redditus, bomines censuales et féodales , et omnia alla in praedictis locis sibi pertinentia. Insu[per prsdictus] Guillelmus et Marguarlta, uxor ejus, dederunt praedictis canonicis quatuor libras annui redditus reddendas praedictis canonlcls In quolibet festo sancti Cbrislopbori super praeposlturam suam de Sableio» super receptam totius praepo^turai, a praeposito suo seu receptori in die festo, sub pœna decem soUdorum cc^usque diei termino elapso deffectus solucionis, et in circumcisione Domini omnes redditus et eventus, certam (5) et aquam , garenas, villam et castellum, a sexta bora ilUus diei usque In crastbium diem média hora noctis, cum omnibus quibuscunque introierint et exierint, sint ?el fuerint Tel accederint, infra lucam circa âableium, cum omni honore dominil, coinodl, pugnitionis et justicis. Insuper dederunt prœdicti Guillelmus et Margaarlta prsdictis canonicis quicquid habebant et habere possent in Brionio , in Valie et in Comilleyo, unde domini superiores erant, parte de Vegeya excepta; potestatem habendi , tenendi et acquirendi in omnibus feodis et retrofeodis suis, tam ibi quam aliis locis, et in omnibus suis', tam pnesentibus quam fnturis, tam ipsis pertinentibus quam suis successoribus ve\ ab eo causam habentibus ?el taabituris, et infra metas et clausulas omnium locorum praedictorum canoniconim , perdpere, babere et capere omnia fera etanimalia, cojiseunque genei1s,.8exus sint vel fueript; et prsdUcUs religiosis in Minibus posseasloi^ui sub, Inbltis et bablturb, tam pnesentibus quam futurls, omoe jus et domiatam et ualTersam
(i) Ad usunu Ménage.
(3J Pfeortfia. Ménage.
(9) Ainsi porte 1\»rigintU Peat<-étre hvM «orriger tmrëtiu
DB L^ORDaB DB GBAMMONT. 209
libertatem, tam in aqiits quam in terris et caminis et aliis sibi ?el ipsisdonatoribos pertiiieiitibas vel ab cansam ipsis (I) habentibus et habituris, et in ipsis capere et habere cuaiculos, lepores, nlpes, lupos e^ omnia volatiiia et pisces diebos ac noctibus , cnm reclis et teosoiis et cambis, et corn omnibus alii$ ad bsc necessariis; et In omnibus nemoribns suis et tocius terrse sus, tam prassentibus quam futuris, tam propriis quam comnonibus, tam In deff2»lis quam usagiis, perdpere et habere omnia ligna ad sua necessaria ubicumque existencia» quocienscunque voluerint, et in ipsis habere forestariam, sicut et ipsi ; potestatem capiendi, sicut et sui ; et quamvis { dicti reUglosi haberent vel habuerint» habent vel habere possunt, tam pra^nti
j quam ftituro , homines, censns » redditus, possessiones , domos jirel alla, cojuscunque
I slnt vel fuertnt» dicti religlosi acqulsierlnt vel quoquo modo habuerint^ d[e omnibus
»uis], a modo ferraglum non solvent , neque fidem, neque rachatum^ quamvis ab antiqao debuerint res présente vel future ab ipsis rellgiosis acqui^tae vel alio modo habiturs, debuissent vel [deberent]. Pro omnibus hlis, tam praesentibus quanpfuturiSy tam habitls quam habituris, dicti religlosi non solvent dictis Guillelmo et Marguarlts vel beredibus suis vel ab ipsis caosam habentibus vel habtturis, [in] mutatione ■c^jusque abbatls, infra anaum quo fuerit confirmatus, unnm osculum cum quatuor Ubiis monet» carrentis pro omnibus ferragiis, racbantis» una vice solvendls ilio anno» vita illitts comité, tantiraimodo , sine quo ipsi vel heredes sui vel ab ipsis causam babentttus vel habliuris (2) possint allodpetere vd habere« Insuper dederuntpredicti Guillelmus et MaignariU dictis reiigiosis in omnibus suis habitis et habltnris, tam praesentibus quam fiiturb, omne jus et dominium , sanguinem et latrooem, {villicatiooem et totam justidam, altam , mediam et ymam, cum amentatione (3) Juris et commodl, remissionis vel pugnidonls, prout melios erit in voluntate religlosorum; <t ipsi religlosi et homines et £amiliar^ soi quieU et liberi ab omnibus taliis « coustumis et servitutibus^et si contingerit dictis rellgiosis vel hominibus sive (?) famiiiaribus sois in aliqoibus dellnquere vel forfacere in furto, vel in vido C^) , vel in ii^ectlone vel in alio delicU), cc^oscunque sit vel fuerit , pro dictis criminibus vel malefactis, quoqoo modo et loco vol tempore slnt vel foerint, dicti religlosi vel Jiomlnes et famUiares soi non solvent nlsi septem solidos cum sex denariis pro omnibus emendis et pugnidonibos. Praedicti vero Guillehmis et Marguarita, \n praBsentia GoUidmi de Malabri, Gauffiridi de Trocheya , Gulllelmi de Javardeyo et flMfODls ejusfiUi,GoUionis Yindodnis, Hugonb de Begeya, Symonis de Gauteret -et GuiHefani de Gresso, accepenuU cum Juramento fides omnium ipsonim in manu
traditas. Et omnia praadicta coaflrmaverunt tenere et fore vera, et prœdicti
(1) Pttur eauêam ab ipiU,
(S) Il Ihodniit habemet vel habituri.
(a) Peut-ém pour ttwurdMione, ou poor uugmentatione%
(4) Uamicidio. Méù9§^
Guillelinus et Marguareta promisserant (?) sab sigtlUs suis praedlda tenere et giia* raiit[isare] ab ompibus et contra oœnes firmiter et intègre » et, in tesUmoolo exempcionis^ sub signo sancts cruels f actpm est boc apud Sableyam, anno ab incarnatione Doniini millesimo CG"^. nono f, quarto nonas octobris» Clémente papa tertio sedente^ régnante Phillppo Francorum rege « JUchardo Anglorum rege Cenomannorum comité , archiepiscopo Turonen^ Barthplom«o f •
(Original aux Ardu de Maine^t-Loire, Privilèges de la Haie, L II, t 80. Publié, par Ménage « Hiitcnre de Sablé , p. 864, et dans Annales ordinis PrœmonstraU , L U, c 355.)
Charte de saint Louis pour les Bons-Hommes de Sarmaizé et de Louie,
Fé?rierl350.
Lodovicns, Del gratia rex Francorum» arcbiepiscopis, episcopis, abbatibus^ comitibus, vicecomltibus, justitiis» senesçallis et omnibus ballifis et fidelibus sois, salutem. Sciatis nos, amore Del, pietatis intnitu, pro remedio animœ nostrat. et animarum omnium antecessorum et successorum nostrorum , et pro stabiUtate regni nostri, dédisse et concessisse et prssenti carta confirmasse Deo et béate Jtfariae et Bonis Hominibus Grandimontis ordinis locum de Sarmasia, ciim onmibiis mobilibusetimmobilibusadjacentibus^sicut fossatis exterioribus et mûris clauditur, libère et absolute in omnibus articulls et accidentibus » ad faciendam suam plenissimam voluntatem; item dedimus et concessimus dictis priori et Bonis Hominibus In dicto loco Deo senrientibus, prata de Andillet ad usus et voluntatem Bonorum Hominum , in tanta libertate quod^possint intrare et exire sine contradictione aliqua, perpetuls temporibus possidenda. Dedimus eiiam memoratis priori et Bonis Hominibus Joannem Dorey cum beredibus suis, natis et nascituris, apud Andillet, ad custodienda supradlcta prata, qui bomo et beredes erunt s^mper liberi et immunes ab omni pedagio, yenda, passagio, foagio, rinagio, exercitn et equitatu, et de talia et ab omnibus consuetudinibps, occasionibus et exactionibtas ad nos vel beredes aut successores nostros pertinentibus. Item dedimus praefatis priori et Bopis Hominibus unum hominem apud Marantbom et alinm apud Bellom Montem, qui non sint de majoribus vel de minoribus, successive, ita quod post decessum unius, ad instantiam Bonorum Hominum, alter perpetuo restituater eisdem, volentes et prœclpientes ut dicti duo bomines ratione Bonorum Hominan in praemissa permaneant libertate. Praeterea sciatis quod nos, considerata fami* llaritate atque devotione qtiam seroper erga nos et nostra et nostros dicti prlor et Boni Homines totius ordinis Grandimontis habuerunt, ad recompensationem multorum laborum quos in ncgotiis nostris et antecessorum nostrorum diu sustinuerunt, et etlam pro salute animae nostrae et omnium antecessorum et successorum nostrorum.
BB L'OEDaB DB GRAHMONT. 211
concessimus elsdem et perpetao confirmavimas locum de Loya , eom neniore et oainibiis pertineatlis suis, mobilibus et Immobilibas, iadifferenter , proat metae aut (dia evidentia signa praBdictum iocum circumcludant^ voieutes et praecipientes qaod infra determinata signa dicti prior et Boni Homines ibidem Deo servientes habeant omne Jas et dominium altum et bassum, et nuilus eisdem aiiquam extorsionem aut violentiaai in quoiil>et accidenti inferre praesumaL Item volumus , concedimus et confirmamus, vi et tenore pr^sentiom^ quod dicti prior et Boni Homines totius ordinis Grandimontis et omnes homines familiares commorantes et servientes in omnibus prioratibas et, domibiis praBfatorum Bonorum Hominum lotins ordinis Grandimontis , in qaibascnnque pertinentiis suis, habitis et in futurum habendis» ubicunquQ sint \ vei fuerint, de omnibus pertinentiis suis, sint semper liberi et immunes a vendagio, '^
^ pedagio , passagio , teioneo » rivagio , fossagio , foagio , vinagio , exercitu , equitatio ^
\ violentiis, grayaminibus, inquietationibus, oppressionibus, novitatibus indebitis et
de talia et ab omnibus consuetudinibus, occasionibus et exactionibus nobis et beredibtts sive successoribus nostris pertineniibus; concedentes etiam etperpetuo confirmantes eisdem priori et Bonis Hominibus quod de omnibus possessionibussuis, feodalibiK aur non feodalibus, eisdem datis et concessis, dandis et concedendi^, acquisitis vçi acquirendiSi tam ipsi quam homines sui sive commorantes, ut dictum est, -in pertinentiis suis, sive praesentes vel futuri,iu quolibet articuio non teneantur amodo stare in facie coram nebis seu successoribus nostris ;imo dicti homines et commorantes ceram dictis priore et Bonis Hominibus in locis singuiis omni conquerentijnstitiam eihibebunt; nihilominns douantes et concedentes dictis priori et Bonis Hominibus omnimodam iibertatem ut possint acquirere et augmentare se de cetero quomodocunqqe , in singuiis locis consiitutis in regno nostro , in omnibus rébus eiistentibns in dominiis et feodis nostris, quocnnque nomine censeantnr, et acquisitiones foctas et faciendas teneant aut teneri faciant ad arbitrium suum, vtdelicet dedmasy homines, domos, terras, nemora^ prata, vineas, pressoria, aquas, mdlendina, pascna et passagia et hujusmodi, in puram et perpeluam eleemosynara , penenniter, plenarie, pacifiée, libère et quiète. Unde vobis praecipimus quatinus «mnes prsmissas concessiones , donationes et libertatès , tamquam nostras res proprias, perintegre et perenniter conservetis et defendatis et dictos priorem et Bonos Homines ^ eorûm familiares et servientes cum omnibus rébus suis in nostra protectione positos^ tamquam nostros charissimos , super prsmissis et in omnibus rébus aliis fideiiter pertractetis. In quorum fidem et testimonium , sigillnm nostrum magnum mandairimas bis apponL Teste meipso. Datum Lutetiae Parisiorum , mense februarii» anno Domini miUesimo dacentesimo quadragesimo nono.
(Jean Leresque, Annale$ ordini» GrandmonîU , p. U2i],
212 EXAMEN DE TBEIZE GHARTES
XJV.
Lettre d^AUsiandre IV à f archevêque de Rouen. SjanTierl259*
Alexauder episcopus, servas serTorum Del, venerabili fratri archlepiscopo Ro« thomagensi, salutem et apostolicam benedictionem. Corn , sicat ex parte cariasHnl in Ghristo ûlll oostri régis Franci» fUustris, fuit propositam coram Dobis, Donnaill priores et fratres Grandimonteasis ordiois ipsias régis et aliquorom baronam regni soi litteras falsaverunt , et super hoc suot publiée diffamât! , frateniitati tu» per apostolica scripta mandamus^ quatinus, per te vel per aiium seu alios inquiéta snper hoc diligentius veritate , iUos priores et fratres quos super hoc culpablles iB?eDeri8, punias, prout de jure ftierint puniendi , et, denancians bojusmod! litteras esse uullas^ revoces penitus omnes processus^ si qui sunt habiti per easdem, non obstaute aliqua indulgentia generali vel spedali per quam posset tua jurisdictio impediri, et coD8ti«tutione de duabns dietis édita in concUio geoerali (1) , contradictores per œnswrani ecclesiasticam , appellatioue postpo^ta, compesceuda Datum Anagois, III nouas Januarii, pontificatus nostrt aono sexto.
(Trésor des chartts, Mélmge de hUU$, n\ S9. Carton J. 699 des Arck» de TEniL)
Note sur une réunion de prélats et de jurisconsultes à Caen» 18 novembre 1259.
Ibidem (2) fuit consultatio de controversia moveoda ex parte domioi Lexoviensis contra archiepiscopum, super eo quod priorem de Grandimonte denegaverat ei, qnem uterque dicit sibi subesse , qui pro falsitate iocarceratus erat
(Novus ordinarius Constant, (ms. de M. l'abN Delamare, grand-vicaire du diocèse de Gontances)» fol. hk,)
Mémoire pour justifier les privilèges contestés aux Bons-Hommes deFrancoux en Querci par les habitants de la Française,
Commencenient du XV*. siècle.
Sequuntur declarationes septem dubiorum exortorum in deductione processus cu-
(1) Voyex le trente-septième canon du concile de Latran, dans Labbe, Sacrosaneta concilia, ^ XI, c 188. 11 est inséré dans les Décret aies, 1. 1, tiL III, c xxviiî. (3) A Caen.
DE l'oadrb de grammont. 213
jtisdani' habili ioter priorem prioratus de Francorio, Caturcensisdiocesis, ordioU GraodimoDUs, et babitaiores villa de Francezia , super facto fraDcbisiae dicti prioratus; qu» declarationes multis allis prioratibus deservire possuDt pro casu simiiL
Et primo : '
Quaeritor an vidimatio rescripti alicujus principis facta absqqe alicujus vocatioae poi8it impugnari et argui de iovalidatione. Saper bûjusmodi dabio videtur dicendum qood possit redargui de bivalidatioDe et impugnari ; nam jure cautum est quod omaia videntur licere nisi contra probetur (FF., Ex qdibus causis majores , 1. NecHon\ § Quod eu inquit licebit (1); et in c Inter corporaLia^ De translations IPiSCOPIy S ^^^ ^9^ (3/ ; ^ ^^ RERUM PERMDTATIONB , c Ad qtuMwnes (S) ). Sed
Don est probibitnm impugnare quamlibet scripturam privatam aut publlcam , cum plures excepliones contra valent et possunt opponi. Igitur est dicendum posse impugnari. Sed tamen ailegando aut redarguendo rescriptum seu scripturam privatam aut publlcam vidimatam non valere» babet necesse probare et dicere causam qoare^ vel ex tenore scripturae , aut aliqua alla suspitione de se apparente in rescripto aut littera privata aut publica; et ideo ta hiis non est baesitandum in quibus non est haesitatio, et sic non videtur qusrendum fore sf potest impugnari aut aigui de invalidatione, quia est facti qusstio» ad quam non respondet jurisconsultus (in L Nesennim , De NBG0TII8 GESTis , FF. (&) )• Si autem quaeratur an vidimatio alicojns lltterae facta absque alicujus vocatione faciat fldem in jndicio» et eidem adbibenda sit fides, videtur dicendum quod sic; nam instrumentis publicis fides est adbibenda sine aiiquo adminiculo (in aut De fidb iNSTRDiiENToauM, § Si vero moriantwr , colla. YI* (5} ) ; item dicuntur autbentica quae babent sigilla autbentica vel sobscriptionem trium testium (ut in c I et II, De nuE ufSTRUMEifTOEUM (6) ) , item Ihteris episcopalibui sigillatls (in c Post cessionem. De probationibos (7); XI, q. m, Çurit (8) , etc. Debent (9) , et in c. Cum anobù, Detestibus (10) et G., De episgopis et glerigis, L «St fua (1 i), in c I De glerigis peregruiis (12)^ cum multis dmilibus); item sigillum abbatls facit fldem (XIX, q. III, Statuimus (13) ); et sigillum
(i) Di^f.,LIV, Ut VI.I. 28.
(S) DeeretaL,l I, tit VI, c S.
(S) /^ûf.^LIIMitXIX, C.6.
(4) Di^l.,]. lII,Ut V,l. 8A.
(5) A»fA.,colU Vl,at ll,c7.
(•) Décrétât. , U H, tit. XXII» c 1 et 2.
(7) iHd.AII. tit.XIX, c7.
(8) Décret» , pan II, cassa XI, q. m , c. 20.
(9) IbiiL , pan II, causa X, q. III, c 106. (iO) DecretaL , 1. H, Ut XX , c 28.
(ii) aK<.AI, lit. 111,1. 22.
(il) DevretoL , 1. II, Ut XXn, c i.
(18) Deerei. , pan H , caasa XIX, q. III , c 3.
21 & EXÀUEN DE TEEIZE CHARTES
capital! fadt fidem ( c. III , De probatioiubds (1) , et De apfella'iionibus, c. Significavit (2)) 9 et cujusiibet coliegii (in c Dilecta, De bxgessibus PRiELATORUM (S)) ; et creditar sigillo episcopi alieni (XIX, q. II, c. I et II (U)); coDsiderata coDsuetudine terr» (ut in c Cum dilectus. De fidb msTRCMEKTOacM (5) , et Ad legem juuam de ADULTERUSy h Quamvis indubitati (6) ) , fnultp magis sigillo allGojus Judlcls ordlnaril terrae vel proviDciaB, quia exemplatum auctoritate judicis dicitur esse autheoticom (ut io L Publicati, G. , De testamentis (7) ; et De re judicata, L final! , et De jure emphytheotico » J. final! (8) ; in aut De qc£Storibus , in principio (9) ; et Ut fratrcm fiLU, S <<3^<^ (iilud?) (10); De confessis, c. I (11); et De nDEm- STRUMENTORUM, cwnP. tabellto et final! (12) ) ; aliter suspeclo non creditor (in e. I De HDE INSTREMENTORUM (13); C, DE EDENDO , L Rutlient : Si quU (1&); et FF. 9 DE EDENDO, L II (15)). Et sic in hoc casu est dlcendum quod isti vidimus eststandam et credendum cum sit authenticuni , judicis auctoritate exemplatum et approbatum per duos testes sive per deposiUonem duorum testium , et » quia Judicis auctoritas intercessit, fidem facit, etiamsi per unum tabeUionem scriptum esset, non obstante ailegatione tenoris quod authenticuin potuerit vitiosum esse, quia non est verisimiie quod jndex dedisset auctoritatem sententiandi si vitium fuisset in original! (in c final! De fide instrubientorum (16) ; et De pritilegos, c. Cum oUm essemus (17) ).Nec nocet quod fuerii absque partis vocatione vidimatum , cum in hoc non sit aliqua pars qu» appareat, et neutri in hoc paratur prajudlcium nec imminet periculnm , sicut sunt ista privilégia : instrumenta emptionura , et alia cujusiibet contractus mobilium aut ImmobUium rerum , et plura alla s! ejusdem tenoris inveniantur , et miAtotiens quis talla duplicata voit habere instrumenta vel documenta seu privilégia. Haec prohantur FF., De tbstamentis*!. V^vm (18); et FF., De BonofRCM possessioiv
(I) Décrétai. , I. Il, Ut. XIX. c 5.
(î) Ihid. , I. II , Ut XXVIII , c. 48. (8) im. , 1. V, Ut XXXI, c 14.
(4) DeeretuM, pars II , causa XIX, q. II , c 1 et 2.
(5) DecretaL A II, Ut XXII, c 9.
(6) Co(L,l IX, Ut IX, c 19.
(7) Cbd.,!. VI,UtXXIII,U.
(8) (7o4.,l. IV, Ut LXVI.
(9) iltftA.^ooH. n, Ut XX.
(10) AutiL , coll. IX, Ut X, c 2.
(II) DecretaL , t H, Ut XVIII , c 1.
(12) Itnd., l II, Ut XXU, c i5 et 16. (iS) ltnd.,c 1.
(14) Cod.,lll,Ûi. I.
(15) Digest.,l H, Ut XIH, 1. 2.
(16) Décrétai. A Hf Ut XXII, c 16.
{iT).Ibid. , U V, Ut XXXIII, c 12.
(18) Digeêi. , U XXVin. Ut 1, 1. 24.
DE L*OflDRR DE GRAMMONT. 215
SECumorH tabulas, 1,$ Si quis tn duobus {{). Qaod secas esset in InstrumeDils Id qaibos posset paraii pnejadiciam alteri parti , nt in iostrumentis [de] dcbitis , et talia non snnt sine auctoritate judicis reflcienda et partis vocatione cojus interest Et sic istud vidimus potnit fieri judicis auctoritate, ut in judiciis faciat tanqnam autbenticnm fidem , et fides adliibeatur eidem , et sine vocatione alicujus partis, cum non interest aiicoi nisi solnm principi qui privilegium concessit Et sic etiam videtur satis responsuro ad quartom dubium , nbi qusritur utrum judici asserenti ,, etc. Item pariter adbibenda est fides isti exemplari , cum ténor privilegii per instrumentum probetnr per duos testes fidedfgnos qui asserunt vidisse principale privilegium et idem continere quod in exemplari continetur, et privilegium vel instrumentum amissum publicari potest si ténor per testes probetur , et, ubi instrumentum perditum est , potest quis probare intentionem suam per testes , nisi in casibus in quibus non fit probatio per testes : ita tenet Speculator , tL De msTRUMENTORUu EDiriONe , S Restât, versiculo lUttd quoque (2); idem Hostiensis, tf. De fide distrcmbntorcm S De publicatione y ve. Et testamentitmpublicandttm sit in forma. Pariter fulcitur et limatur per privilegium concessum per regem , ubi Corroborât , dat et confirmât quod concessum erat priori de Francorio et Bonis Hominibus in toto ducatu Aquitani«, in quo est monasterium de Francorio sltuatum , cum sois universis pertinentiis ; et alii ejusdem ordinis gaudent ilio privilegio concesso toti ordini in ducatu Aqui-
itionis quam sint alii ejosdem profespraetendere jurisdictionem in loco de im tempus fuisset quam (3) locus de eret Jurisdictionem in Franceda, cum [uisitionem factam probare ad cansam
dleginm amittatur per non usum.
irivilegium : nam quoddam est générale, aliud singulariter personale, etc.
tati, alicui ioco vel alicuiseu aliquibus onceditur (in c. Cum olim essemus et r^GiATORUM (6) ; et in c. Ctnn olim , »etuum est et rei adbsret et sic semper le res perimatur vel destruatur. Cum
m editUme, $ VIII , n. 20, éd. de 15^1, 2*.
privilegium concessam ecclesis de Francorio et Bonis Homioibas fuit et est reale , semper durât, ac per non osum non aufertur, nec uilo modo potest dlci sublataro Dec acquisitum babitatoribus loci de Francezia ; Imo taie privilegiom potius censetor beneficiom principis contessum, quod nulli est auferendoin, etiatissime est interpretandum quasi bonuro factens^et, licet servitutes sint multlpUces, et per non usum amittaiitur certo tempore in jure limitato et diversimodo (nam aliqus majori tempore praescribuntur et acquiruntur^aliquae minori), tamen jurisdibtionon est proprie servitus nec realls nec personalis; sed est quaedam res incorporalis ut servitutes , et in usu SUD habet causam interpolatam , ut servitus ftineris, actus vel vis, et ejus usûs sine facto hominls exerceri non potest , praescribi antem non potest aliquo certo tempore, sicuti servitutes causam continuam vel quasi non habentes, et ideo exigitur tantum tempus quod in conirarium memoria bominum non existât (et facit ad hoc FF. , De
SSaVITCTIBCS ITBBANORUH PRJEDIORUM, L Forùtnen (1) ; et FF, , te AQUA QUOTIDIANA
ET JESTITA» 1. Hoc jure , s Ductm aquœ (2) ; et De aqua pluti^ argenda^ 1. I, io fine (3) ). Unde in prssenti casu non potest dici quod ipsi babitatores de Francesia aliquam jurisdictionem acquisiverunt in loco de Francorio, cum illa non usi sunt aliquo tempore pacifice nec tanto tempore quod non extet memoria in contrarinm ; quare, etc.
Tertio dubitainr utrum princeps de plenitudine potestatis, ex certa scientia^ possit facere quod , nullo jure , consuetudine vel longaeva praescriptione obstante , quis uU frui incipiat et continnare valeat
Ad hoc videtur esse dicendum quod instar sacrilegii est disputare de potestate principis 9 ubi ex certa scientia aliquid concedit aut facit (ut habetur in L II > C , DE GRDfiNE SAGRiLEGQ (6) ) y cum Ibi uotatur cum Deus videatur distribuere omnia generi humano per reges et principes (VIII dist. , Quojure (5) ; et C, Qdadri. Pra* 8CRIPTIONE9 L Bene (6); XXIII , q. uUimay c. Convenior et Ce sequenti (7} ); sic lest dicendum quod princeps de plenitudine potestatis ex certa scientia potuit facere quod, nullo jure, consuetudine vel longaeva praescriptione obstante, quis uti frui incipiat suo jure et privilegio et illud continuare , quia Isto modo concedit priviiegium quod facere potest, et absolvere et restituere et contra sententias (?) et criminibus gratiam facere (II dL, Porro; et nil di., § fmali; et XXYI di., c. Constùuimus ; et XXVII di., c. Victa.; I, q. 1 , Quod quidam, cum multis aliis jnribos (8)); cum ipse potest
(1) DigeêU , 1. VIII, Ut II, I. 28.
(î) Ibid. , L XLIII, Ut XX, L 3.
(3) Ibid, , 1. XXXIX, Ut III, 1. 1.
(&) Cod. , 1. IX, Ut XXIX, U S.
(5) Décret. , pars I , dist VIII, c i.
(6) Cod. , L VII , Ut XXXDL
(7) Décret. , pare II, causa XXIU , q. VIII, c 2i el S2.
(8) De tous les textes dlés à ce passage je D*di retrouTé que le deruicr : Décret., pan II, causa I, q. I , c 97.
DB l'ordre db GRAMUONT. ^17
legem condere et coQsUtQtiooem facere (G.» db legibcs, L II 5 et L final! , et L Humaittofi (4) ) et prifilegiom concedere , cuntsUsopra jus nec asUringitur legibas (C, De UBGIBDS9 L Dignavox (2)). Ideo est diceDdam quod prsdictum privilegiam sive beoeficiom ipse prlDceps monasterio de Francorlo et Bonis Horoinibus potuit dare 9 maxime nbi aliam non ledit jus istud nisi suum ; nam qu^onque sunt in regno inteiligontur de jarisdictione, nisi conirarium ostendatur (ar. VIII di., Quojure (3); et XXIII»q. YlIyC. I (&} ). Sic potest eis dare jurisdictionem et iibertates; qnare ecclesias et ecclesiasticas personas potest privilegiare , et ex certa scientia aliquid concedere y et tune videtur judicare, cum omnia jura in scrinio sui pectoris censeatur aut reputeturbabere. Potuit quod suum est dare^cum dominus totius temporaiitatis in suo regno est (Juxta L Deprecatio, alias incipit : Domine imperator, a Legb rodia de JAGTU (5) ; et FF. , DBCiNcn (6) , L Lucius, et TIII di. , Quojure (7) ) , cum nullum alium recognoscit in temporaiibqs superiorem nisi Deum;nec dicti de Francesia possunt praetendere babere jurisdictionem in loco de Francorio , cum non sint eis subditi , nec de jure commun! aliquam jurisdictionem babent in bomines nec babitatores de Francorio; nec possunt allegare contra eorum privUegium babitatores de Francezia> cum princeps concessit illud quod suum est> et non alicc^us alterius , mdnasterio et Bonis Hominibus de Francorio, quia boc est jus principis qui potest rem alienam dare , quia , quaniumcunque aliéna sit» ipse tamen dominus est juribus prœallegatiSy et licetaliqui intelligantquod omnia sunt principis quoad jurisdictionem, tuitionem et deffensionem , vérins tamen est quoad proprietatem etmajusdominium, et ut in alium possit dominium transferre, non solum quoad utilitatem vel fructuum perceptionem, non videtur potius rem suam dare quam alienam et istud privilegium eis concedere. Et ipsi babitatores de Francesia non valent illud impugnare , rum sua non interest Sic est concludendum prindpem de plenitndine potestatis potoisse cotocedere et maxime ex certa scientia, prout videtur ex verbis dispositivis in privilegio contenus et concessis eisdem de plenitudUie potestatis. Et sic prior de Francorio nec Boni Homines per clausulam apposi(am in eorum privilegiis» per principem concessis, nllo modo per non usum jurisdicûonis nec aliorum contentorum in privilegiis perdiderunt jurisdictionem, nec alla expressata sea eis pertinentia, tacito consenstt nec expresso , cum non valent praejudicare Juribus seu iibertatibus ecclesiae acquisiUs nec transferre in manibns laicomm. Nec currit contra eumdem priorem, prioratum et monasterlum de Francorio praescriptio, cum fuerit inbabitabilis propter
(I) Cod.,UI,Ul.XIV, Lî.lJelS.
(î) /6W.,I.I,til.XIV, LA.
(S) Deertu , pan 1, dist VUI, c 1.
(i) lbUL,vm\\, causa XXIII, q. VII, c I.
(5) DifCif. ,LXIV,Ut. II,].».
(6) Ce mol esc probablement alléré.
(7) D^ciM. , pars I, dist VIII, c 1.
guerras magnas qoae in praesenti patria Gatarcensl vigoerant et montsteiiotn carait ^t carebat pastore , rectore et defendore. Sic tanquam iDdefensom remanslt magno tempore y nisi a paaco tempore citra a qno citra babitatores de FraDcesia nullam actum jadiciarium pacifice exercuerunt iotra liiuites de FraDcorio, sed prior et soi» quantum (?) in eis fuit, exercuerunt et exercent dietim jurisdictionem et aiia eidem necessaria ac utllia intra terminos et limites de Francorio ut dominus Juridîcus ; et ita ulitur per alios religiosos ejusdem professionis, ex vi clansulœ content» in eorum privilegiis : ■ in toto ducatn Aquitaniae et alibi i , etc.
Quarto dubitatur utnim litteris judicis asserentis aliquem actum judiciarium se fecisse, sigillo autbentico cnri» sigillatis, stetur et credatur sine alia informatione.
Ad istud videtur dioendum fore standum, quamvis dicto suo soli non crederetur » ubi ignotum esset sigHlum, quia tune non crederetur (ut in c Super hiis, {)b fids msTRUMENTORDM (1) ) , et îu hoc casu quinque ignota requiruntur (quae babentur in. c. I, De clericis peregrimis (2) cum glossa). Sed^ si notum fuerît , est standum ei prima facie. Nam eadem ratione sequeretur qnod non esset standum instrumento tabellionis quia ipsi soli non creditur (ut in authentica De heredibus et falsidia, %Sanx%mus» ver. Si veto abswu (3)). Unde est dicendum esse standum litteris judicis , sigilio curiae autbentico sigiilatis , etiam si testes inscriptos non babeat , quamvis soli voci suae non crederetur. Et semper prssuroitur pro sententla et processu Judicis, nisi contrarlum ostendatur, maxime post sententiam (ut in c. Post cessionem. De probationibus {U)\ per in?o et collecta III (5); c. II, De fioe instrumentorcm (6) ; et per Speculatorem, titnlo De prgbationibus • S ^^^^^ (V )• Maxime probatio sententis , qu» per testes non probatur nisi per praescriptam qus requiritur in ejus probatione (II, q. I, c /n primû, et Legtm (8)). Sic averato sive probato sigfllo , omnia videntqr averata sive approbata contenta in littera Judicis sigillo autbentico sigillata , quam maxime ubi res est antiqua , sicut est in praesefiti casu. Nam probatur causa sive res ita fuisse per libros antiquos et antiquas scripturas et in iapidibus marmoreis positas (ut in c. Camam, De PROBATidUBUS (9); XXIV, q. II,.San6(10);FF.,DEALBO8CRiBENiK),L I (11), etc.). Sic, cum ibi tester adinveniri
(1) Décrétai. J. II, tit. XXII, c 7.
(2) IbUL, 1.1, ÛLXXn, ci.
(S) Att(A.,colLI, tit I,c S.
(A) DecretoL , L II , lit. XIX, c 7.
(5) Le copiste doit avoir dénaturé ce passage.
(6) DecretaL J. II, tit XXII , c. S.
(7) GniU. Durand , Spéculum , I. II , De probntionibuê , S H1 1 éd. de IMi , V. partie, f. 105.
(8) Décret. , pars II, causa II , q. I , c 7 et 9.
(9) DecretaL J. II, tit. XIX , c lA.
(10) Décret. , p. II, causa XXIV, q. Il, c 8. (il) Di^f. , L L, Ut III, t i.
DE l'oadru db geammont. 219
OOD possiDt Dec alias probari , standam est istis Utteris sine alla ioformatlone facta aat fienda, etc.
Qolnio dabitator utrom dfcto et assertioae onios credatur, quantamconque praeeminentia et dignitate fruatur , propter fuDdatîonem.
Ad boc videtur fore respondendum quod de Jore commuoi non stator dicto et assertiooi iinius testis, etiamsi praeclara dignitate falgeat (in c. Cum a nobis. De ibsubds (!) ; et c. Licet ex guadam, in fine R'. (2) primi; G. « De testibus, 1. Jurù jurandi (3), com similibus Juribus }. Sed de jure speciali fallit in multis çasibos per doctores notatis, et maxime in hiis causis in qaibus novis nostris prsstatur vel parator jndiciom , statar testimonio onios , nt si dubitetur an aliquis fuerit baptizatus vel an ecclesia sit consecrata (De conseceatiome» dL IV, Parvulos et c. Cum itaque (6)); item ubi testator ita volait (ut FF., De dote pusxegata, 1. Théopampîis (5)); item obi de consensu partium ita convenit, com ex testimonio adversarii stari possit (Ci De fidejussohibds, 1. ultima (6) ) ; item quantom ad praesomptionem (LXXXVI di. , Tanta (7) ; XXVm di. , De Siracusana (8) ; XXII , q. IHI , Inaocens (9)); et sic videtur dicendom qood in nostro casa standum est dicto onios praefolgentis dignitate comitali, com in hoc neotri parator pra^didom, et qoia ipse voloit ac ordinafit^proot Utteris sois asseroit^et de ejos consensu processit> et ad fondationem fiendam joribos prœallegatis. Nam in dobiis semper Interpretandam est qood Jori convenit» et ot potios res valeat qoam perpereat (ot in c. Âbbati sancti , De yebboruii sigvifigationb (10) ; etc. Estoiep De REGtus juris (11); et FF., Db EEBD8 DCBII8, l Quotieru (12)). Sic in praesenti materia melios est pro fimdatione ecclesis et loci qoam res ita non babeat qoam si non ita baberetor. Et babitatores de Francesia ecclesiastica ollo modo nec uHo tempore potueront nec possont praescribere nec possidere » qoia , qood semel Djso dedicatom est,aroplios ad bomanos osos transferri non potest Ideo in vanom qoaeront qood babere non possont de jore nec de facto, et dolo facitqui petit.qaod restitotoros est (idem (13), C. m). Non enim possent acqoirere in praejodiciom domini' nostri régis, cojos
(1) Décrétai. , l II, Ut. XX, c 18.
(2) RescripU ?
(5) Cb<(. J. IV, tU.XX,l. 9.
(A) Oerref., ponlll, dist. IV, c lil et 112. (5} DigeêU , l XXXIII, Ut. IV, l 14.
(6) OhCA VIIl,ai.XLI,l. 28.
(7) Décret., part I, dist. LXXXVI, c 24.
(8) Ibid., pan I, di$t. XXVIII, c IS.
(9) Jbié., pann, causa XXII, q. IV, c. 23. <I0) DecTÉtaL , I. V , tit. XL, c 25.
(il) Ibid, l\,tîLXLl,c 2.
(12) DigeêU, U XXXIV , tit. V, U 12.
(la) La lecture de ee mot est douteuse.
intenlio est fundata in toto regDo de Jore cominoDly et ad ipsum pertinent Et ipsi de Francesia non sobsunt régi immédiate. Sic alteri , non régi y valent acqoirere ; quod non possunt Sic in vanom laborant contra dominuro priorem et conventom^ etc.
Sexto dubitatur utrum alibramenta facta sine partis vocatione quae In illls potest aliquid prxtendere ^ valeat aliqao modo de Jure.
Ad istud videtur dicendum qaod non, quia regulare est quod resinteralios acta, judicata vei confessata aiii prxjudicare non potest. Imo iili quomm interest, corn agatnr de eornm prsjadlcioysunt vocandi^qaia quod omnes tangit débet ab omnibus approbari (ut in c. Ad hœcy De OFncio archidiaconi (i);etC»DE AUÇTOirrATE TCTORCM5 L ultima (2); FF., De aqua PLUTLE ARCENDA, L In c(mcedendo(Z)f FF., De koovnoMBVS,\.Namitaei\.Adaptio{li)). Quia quod factumeritinprsjudicium aiterius non valet* nisi id coosensu conlrabentium fiât. Aliter non erit contractus neque distractus ( FF. , De pactis fh l eih Âb empttone (5) ). Et talia alibramenta facta sunt scriptura privata , quam sibt fecerunt sine partis vocatione , cul nulla fldes est adbibenda. (C, De probationibcs, L Exempta et 1. Non epùtolts (6) ; et G., DECONVEia- ENDis Fisa DEBITORIBD8, 1. finali (7) ). Secus forte esset contra iilos qui scripsemnt Nam isti dubio non est standnm , etc.
Septimo dubitatur utrum prasscriptio tanti temporis quod memoria non exstat sit in casu nostro sufficienter probau pro tanto quia testes deponunt ita vidisse toto tempore vits eorum.
Ad hoc videtur dicendum , quod , cum non exstat memoria in contrarium , quia qui vult probare memoriam extare, cum sit negativa quia est opinlo memoriam non extare ( pro qno est casus optime FF. , De probationibus , L Si arbiter (8) ) ; item est dicendum de fama cum Martinus non occidit Sempronium , non posset probari quod fama est quod Martinus non occidit Sempronium (ut in dicta L Si arbiter, et per Innocentium, de verborum significatione, c Veniens (9)). • . Memoriam extare potest probare quod Titius mibi dixit quod audivit a Sempronio, et Sempronius ab illo, et sic in iufinitum, ubi videtur dicere textus (in dicU L Si arbiier y et secundum tnnocentium) quod extare memoriam potest sic semper
(i) Décrétai., l I, Ut. XXJII, c 7.
(S) Cbd.,1. V,Ut UX, L5.
(S) Digest. , l XXXIX» Ut. III, 1. 8.
{h) Ibid., Il, au yiUlZ9.
(5) /6itf., L II» lit XIV» L 16158.
(6) CÎN^A IV»UtXIX,l. 7etiS.
(7) m(L,l%,iii.n,l5.
(8) Digeit. , l XXII, UL III, L S8.
(9) Le mot 9emen» est dant le ms. suivi d*iiiie ligne de blanc.
DB.L*OEDRB DB GRÀMMONT. 221
probari ^ scilicet quod non extare memoriam» quia ego non aadivi ab aliqoo nec vidi aliqaem qui audivisset tempore sao^ ut fpse Innoceutius notât (in dicto c. Veniens, De yerborcm signifigationb}. Sic Tidetur esse quod prascriptio tanti temporis quod non extat memoria in contrarium non est fundata, cum testes solum de eoram tempore deponunt Sic est memoria in contrarium et extat de contrario fiacto; DuUo modo est probsrta de Jure quod acquisiverunt jurisdictioDem aliqualem, et cetera.
(ChartuU ordinis Grandimontit (aux Arch. de Maine-et-Loire), p. iiS-iSl).
