I. Voir précédemment, p. 418, note
une historiette sur le châtiment d'un usurier empruntée à Vincent de Beau vais \ C'est peu et c'est tout. Il n'y a plus qu'à donner les preuves matérielles de ces assertions.
Le très long Processus Belial est assez bien résumé dans V Avant-Propos (reproduit) d'une des premières éditions allemandes (i475), et dans un ouvrage plus commun, le Dictionnaire historique de Prosper Marchand, t. II, p. 117 ; les innombrables éditions et traductions dans toutes les langues de l'Europe sont indiquées par Panzer, passim, notamment t. V, p. aSS-aSg, et, pour les éditions françaises, Brunet (5« édit. t. V, p. 81 et suiv.) suffit.
Nous nous bornerons donc à donner : i°un fragment quelconque du Processus Belial latin de iSSa ; 2° le fragment correspondant de la traduction française du P. Ferget (1481) ; 3° les titres des chapitres de cette trad. du P. Ferget que l'auteur rouergat a copiés in extenso dans le Jutgamen gênerai et en pai^tie dans son mj'stère de l'Ascension.
I. Spéculum morale, 1. III, part. 3. p. 818 « De suppliciis reproborum : Quidam vidisse refertur quemdam usurariam sepultum in inferno. Gum autem anima tilii defuncti descenderet illuc, pater hoc videns ejulando clamabat, maledicta sit hora, fili, in qua te genui, etc... » Cf. Mystères provençaux (rouergats) p. 282, note: « He, mon payre, maudit sias tu ! » etc. Le passage semble avoir été ajouté par un réviseur.
PROCESSUS BELIAL
Jacobi de Theramo (alias de Ancharano) liber qui consolatio peccato- RUM, et vulgo Belial appellatur, (Coloniae, Is. Veldener. circo 1475), in-fol. m. r. goth.), (catalogue La Vallière, 1, 226, n" 645).
Geruinus Cruse Johanni Veldener, artis impressoriae magistro, salutem. « Cum tibi suasum esset a nonnullis ut pro tua ac ementium utilitate librum qui consolatio peccatorum et vulgo belial nuncupatus imprimeres, edoceri a me quid in se haberet postulasti. Noveris ergo, carissime mi, in illo totum iudiliarii processus practicam cum allegationibus jurium, in quibiis bec fundatur in materia devota, puta redemptionis humani generis, compendiose relucere, duas si quidem continet instantias. In prima agit Belial procurator infernalis contra Moysen, Jhesu Salvatoris nostri procuratorem, coram Salomone judice, supra spolio. In secunda Joseph, filius Jacob patriarchae,vicarius regni Egipti a sancta sede divina delegatur, et causa pendente, partes ad requestum régis David in arbitres, puta in Octavianum, Jeremiam et Ysaiam conpromittunt et fertur sententia arbitralis. Sane qui processus hune diligenter noverit uberrimum inde fructum reportabit : non enim solum quid in singulis cujuslibet processus partibus fieri debeat, sed qualiter id ipsum fiât par formulam autenticam apertissime cognoscet. Aude ergo, colendissime mi, et suasum tibi opus forti animo aggredere. Vale. Scriptum Colonie, mensis Augusti die septima, anno Ixxiiij ».
Processus Belial (Lugduni ? in-4o (Cat. des Incunables de la V. de Besançon, p. 672, no 911. Supplicatio pro salvatione Luciferi^ (fol. iiii r").
Que audiens Lucifer, incepit diffidere de misericordia Dei, cum nemo esset qui pro eo intercederet ad Dominum. Illico quemdam angelorum suorum misit ad Mariam virginem, matrem judicis, ut ipsa intercederet pro eo ad judicem filium suum. Quo nuntio accersito, judicium filii sui nunciavit eidem, et inter cetera eam rogavit ut dignaretur apud filium ejus judicem pro Lucifero intercedere et pro tota ruina angelorum preces effundere dignaretur. Ait Virgo : Multum libenter, et pro eo, et tota
I. Comparer le texte français reproduit plus loin. < Comment se Jera supplication pour Lucijer et la Congrégation infernalle. »
ruina, necnon et peccatoribus altis exorabo ». Et petîtis virgineis vestibus,moxincomitiva multorum angelorum adejusfiliumiter arripuit, cantando : Ave regina celorum, ave Domina angelorum, et antequam ibi venisset, Virtutes ad bec altercantabantur (sic) et dicebat Justitia ; « Tam circumsisi quam baptisati peccaverunt contra legem meam, et jure jurando a Deo confirmatam ; ergo non habitabunt in tabernaculo Dei », et dicebat Misericordia : o Si peccaverunt, puniti fuerunt, ut supra dictum est ».
His dictis, nuntiatum fuit Judici quod mater sua veniebat. Illico assurgens rex et judex ivit in occursum ejus, adoravitque eam, et sedet super thronum suum, positusque est tronus matris ejus que sedet ad dexteram ejus, dixitque ei mater: « Petitionem unam parvulam deprecor a te ; ne confundas faciem meam ». Dixit ei Rex : « Pete, mater mea, neque enim phas est ut advertas faciem meam. » Que ait : t Fili mi, te Deum et bominera. ego servula, pavi lacté meo, ubere de celopleno*, et crescens in mundo nunquam , fili, faciem tuam a peccatoribus avertisti ; comedens et bibens cum eis dixisti bec tibi improperantibus : « Non veni vocare justos, sed peccatores. » Confitebor tibi, Domine celi et terre, quod bi Christiani peccatores pessimi fuerunt et longe in te peccaverunt, sed tamen. Domine, longius Judei, fratres tui, peccaverunt qui crucifixerunt. et blaspbemaverunt te, et pendens in cruce eis pepercisti, dicens : « Pater, ignosce eis quod nesciunt quid faciunt ; quanto magis parcere debes cbristianis tuis qui semper de tua passione doluerunt, et matrem tuam semper bonoraverunt in jejunio, elemosinis (sic), et orationibus. Grandes fuerunt misericordie in terris, sicut placeat et nunc in celo. Item, Domine, si placeat, restituatur gratia patris tui, Dei vivi, Lucifero et ruine angelorum, quoniam predictam gratiam ductus penitencia multum affectât. » Respondebit Rex et dicet matri : « Quare mater, postulas gratiam patris mei Lucifero et ruine angelorum? Postula sibi et regnum. Ipse quesivit patrem meum de regno ex sua super- ' bia expoliare, querit et ipse nunc bumiliter et me de meo expellere regno