CCCLXXXII
Proc.-verb. man. des assembl. protest. t. IV, la Rochelle. Bibl. Maiarine. Papiers Coiirart. t. II. Bibl. île l'Arsenal.
Extrait des procès-verbaux des séances des lo, 12 et i3 mai 1616, de l'assemblée
de la Rochelle.
La compagnie ayant esgard à ce qui luy a esté représenté par M. de Favas touchant la place de Castetz, et considérant qu'elle ne peut avoir pour !e présent de remplacement de Caumont, a résolu d'accepter la dicte place de Castetz pour place de seureté au lieu de Caumont.
Séance du 10 may 1616. — La compagnie a receu lettres des consuls de Clairac du 5'^ de ce mois, de M. de Boesse du 6*, faisant plaincte û des désordres faicts en plusieurs lieux sur ceux de la religion par les I troupes de M. de Pioquelaure , et veu celles qui ont esté escrites par les habitans de la Monjoye au conseil de la province de la basse Guyenne, avec un acte faict au dict lieu, certifiant les excès et insolences y commises, et comme on y a démolly les murailles de la ville et une tour qui servoil de citadelle, rompu la porte du temple où se faisoit l'exercice de la religion , brisé la chaire du pasteur et les bancs et autres telles choses, sur quoy la compagnie a jugé expédient d'en donner advis à M. le Prince par gentilhomme exprès, lequel, si bcsoing est et le dict sieur Prince en estant d'advis, aille trouver Sa Majesté pour en faire plaincte et demander réparation; et à cesle fin a esté nommé M. de Blainville. A aussy trouvé bon d'escrire an conseil de la basse Guyenne et au dict sieur de Boesse, alfin que si , nonobstant la paix, le dict sieur de Roquelaure ne désarme point et continue telles procédures, ils se mettent en estât de repousser la force par la force.
Le sieur de Chanteclerc, ayant représenté le droict et préférence qu'il a sur l'office de conseiller au parlement, dont le sieur Bergier est déclieu, quittant la religion, et requis la coiupagnie de luy vouloir conserver ce droict et l'assister, affin qu'il eu puisse estre pourveu, ayant considéré la naissance et les mérites du dict sieur de Chanteclerc, elle a trouvé bon d'en escrlre en sa faveur à M. le Prince, allin qu'il luv plaise le préférer et faire préférer à tout autre on la provision du dict oITice.
Séance da i2 may 1616. — Le dict jour, sont retournez de Loudun tous les depputez qui avoient esté envoyez par l'assemblée à la conférence, qui ont rapporté : le brevet pour la nomination de deux depputez près Sa Majesté, en date du 5' de ce mois, signé Louis et plus bas Potier; le brevet des quarante cinq mil livres d'augmentation pour les garnisons, du mesme jour et signé de mesme; celuy des quarante cinq mil livres d'augmentation pour les pasteurs, de mesme jour et signé de mesme; celuy concernant la continuation de la garde des places de seureté pour six ans, du 12 septembre 161 5; celuy pour la subsistance de l'assemblée jusques au i 5® jour de juin prochain, du Séjour de ce mois, signé Brissac, de Neufville, de Thou, de Vie et Phélipeaux, commissaires du Roy;
Une promesse de M. le duc de Sully de la somme de quatre vingt dix mil livres pour le defîray de l'assemblée, plus deux autres signées de MM. de Rohan, de Bouillon, de Sully, de la Trémoille, de Soubize et de Candalle, du 2*^ de ce mois;
Item toutes les responses aux cahiers, signées, lesquelles veues, et entendu le rapport des dicts depputez, l'assemblée a loué et remercié Dieu de ce qu'il a rendu la paix à ses esglises et à Testât.
Séance du i3 may 1616. — La compagnie ayant appris qu'il a pieu à Sa Majesté donner pour le deflray de l'assemblée la sonuue de quatre vingt dix mil livres, de laquelle M. le duc de Sully a faict sa propre dette et donné sa promesse, a commis le sieur Maleray pour
aller recevoir la dicte somme de mon dict sieur de Sully et luy rendre la dicte promesse.
CCCLXXXIII.
l'roc.-verb. man. des assembl. protest. t. IV, la Rocheiie. Bibl. Mazarine. Papiers Conrart, t. IF. Bibl. de l'Arsenal.
Séance du 18 mai 1616 de l'assemblée de la Rochelle.
Le sieur de la Haye, depputé de M. le Prince, revenu de Chiuon, a rendeu les lettres du dict seigneur dessous insérées, sur lesquelles la compagnie délibérant a ordonné que le dict sieur de la Haye continuera d'assister en icelle tant qu'elle subsistera, et y aura voix délibérative en toutes affaires ez quelles on opinera par testes, mais, en celles ez quelles on opinera par provinces, ne le pourra faire ny se joindre à une province, fors en celles qui concerneront sa jonction avec mon dict seigneur le Prince.
Suit la teneur de la dicte lettre.
Messieurs, je vous renvoyé M. de la Haye pour continuer d'assister en vostre assemblée , ensemble pour vous tesmoigner le désir que j'ay de demeurer en bonne union avec vous, non seidement pour le présent, mais aussy pour l'advenir, vous suppliant de croire qu'en toutes occurences j'apporteray franchement et véritablement tout ce qui sera nécessaire, et de mon pouvoir, pour vostre conservation, comme estant très utile au service du Roy mon seigneur, et au bien et repos de Testât. A quoy vous avez tousjours contribué tant de debvoir, fidélité et affection, que j'en auray le ressentiment qui vous est deu à tous en général et à chascun de vous en particulier. Sans la maladie qu'il a pieu à Dieu me visiter, je me fusse efforcé, suivant ma !)onnc volonté en vostre endroit, et ce que le dict sieur de la Haye que j'ay tousjours recogneu fort affectionné envers vous m'en avoit cscrit, de vous procurer tous les contentemens que j'eusse peu, et fu.sso allé en personne vous voir et remercier des obligations que
je vous ay, ce que je suis contrainct de remettre au dict sieur de la
Haye et de vous confirmer plus particiUlèrement les mesmes asseu-
rances de ma part, selon la charge que je luy en ay donnée et la
créance que je sais qu'avez en luy, demeurant en ceste vérité tous-
joiu's, comme je suis asseurément, messieurs, vostre très affectionné
serviteur,
HENRY DE BOURBON
A Chinon, ce i3 may 1616.
Et au-dessus :
A messieurs, messieurs de l'assemblée de ceux de la religion de ce royaume estant de présent, par permission du Roy monseigneur, en sa ville de la Rochelle.
CCCLXXXIV,
Man. Papiers Conrart, in-4°. t. XI. Bibi. de l'Arsenal. Extrait du journal d'Arnaud d'Andilly.
W may. — MM. du Mayne , de Bouillon et de la Trémoille arrivent à Paris; virent Leurs Majestez en mesme temps, de qui ils furent bien receus. Ils entrèrent en carrosse dans Paris, suivant ce que le Roy leur avoit mandé, sur ce qu'ils i'avoient supplié de leur faire sçavoir sa volonté sur ce subject. M. de Bouillon alla loger chez M. de Laverdin, à la place Royale, duquel il a acheté cent dix mil écus la terre de Négrepelisse que M. de Sully avoit marchandée, ce qui causa de la brouiilerie entre eux.
21. — M. de Brantas revient d'un voyage que le Roy luy avoit envoyé faire vers M. de Longueville.
22. — Résolu que M. de Longueville demeureroit en Picardie, comme il v estoit auparavant; que M. de Montbazon y prendroil la ville et citadelle d'Amiens et la lieutenance du Roy, comme y avoit le mareschal d'Ancre, auquel dévoient estre Péronne, Montdidier et Roye, et que le dict mareschal prendroit la lieutenance de
678 CONFÉRENCE DE LOUDIJN.
Normandie , avec Caen et le Pont de l'Arche , et cent mil escus comptant. On dit qu'il sera aussy remboursé des fortifications et avances par luy faictes dans la citadelle d'Amiens.
CCCLXXXV.
Proc.-verb. man. des assembl. protest. t. IV, la Rochelle. Bibl. Maiarine. Papiers Conrart, t. 11. Bibl. de l'Arsenal.
Assemblée de la Rochelle. Extrait de procès-verbal.
Séance du 25 may 1616. — Les depputez généraux sont chargez de retirer de monseigneur le Prince une copie signée de l'édict, tel qu'il a esté arresté à Loudun, et ce pendant que la copie qui a esté apportée par les depputez de la conférence soit signée d'eux et mise ez mains des secrétaires.
Séance du 26 may 1616. — Le sieur du Cruzel , revenu de devers M. le Prince, a rendu lettres du dict seigneur dessous insérées, et rapporté les expéditions qu'on avoit requis du dict seigneur, dont il a esté remercié.
Suit la dicte lettre.
Messieurs, j'ay appris par la vostre et par la bouche du sieur du Cruzel ce que vous luy aviez commis pour me dire de vostre part. Je vous supplie de croire que j'apporteray tout ce qui sera de mon pouvoir et auctorité pour faire réparer les excès et violences conunis tant en la basse Guyenne que Saintonge, et que les liabitans de Tartas soient restablis en leurs biens, et auray en reconniiandation les autres choses qu'il m'a faict entendre que vous désiriez. Vous m'avez faict un singulier plaisir d'avoir eu seing d'envoyer sçavoir Testât de ma santé, et d'avoir receu le sieur de la Haye parmy vous, qui vous confirmera de ma part mon entière affection envers vostre compagnie. Je croirois faire tort au dict sieur du Cruzel de vous en
LKTIKES, nÉPKCilES, KTC. 679
(lire davantage, à la siiHisance duquel ine remettant, je supplierav le Créateur, messieurs, vous tenir en sa sainte et digne garde. A Chinon, ce 2 5 mav 1616.
Vostre très-aflectioniié serviteur,
HENRY DE BOl RBON.
Et en la suscription :
A messieurs, messieurs de l'assemblée générale de ceux de la religion.
I.ETTBF. DE JACQ.-AUG. DE THOU A JEAN DE THUMERY, SEIGNEUR DE BOISSISE, SUR LA CONFERENCE DE LOUDUN.
Jiiiioduni. Pridie non. inaias MDOWi.
Nunquam quemquam consilii lui pœnituit. Ego sane plus tibi in rébus ineis quam mihi semper tribui, et (juamdiu vivain Iribuam. Est enim insita in le radicilus generosa probilas, cuni recto judicio conjuncta, et ab onini fuco abena, quic, cogitationes omnes tuas ad bonestatem et commune bonum dirigens, errasse te in consibis dandis non sinit. Igitur tuo suasu iter Burdigalense suscepi, infirma vaietudine, et animo [ilane, ut ille ait, amisso atque proslrato, in que jam totos novem menses consumpsimus. Etsi autem per id tempus minime intermissum inler nos bterarum fuit oHicium, cum tamen non solum ad itineris finem, sed etiam ad immanium moluuui, qui per omne regnum intérim sunt grassati, venlum sit, exitum, placuit repetitarn a principio rem relexere, et pleniorem absentiœ nostraj rationem tibi reddere.
Consibi de matrimonio, quod turbis postea semel atque iterum exorlis causam dédit , quis auclor et arcbilectus fuerit , nosti et exarato ad te carminé ante biennium anq^lius perscripsi. Is, prœter animi sententiam, videns quod ad regni Iranquiliitatem et religionis in regno constituendœ, ut existimabat, rationem procuraverat, ad ejus periculum et perlurbationom vcrgere, roi incboatje pœnitentia
Conférence de Loudun. 80
subeunte, cum eam emendare minime integrum esset, protelare institerat; inde in aula calumniosa a malevolis traductus ad scopulos impegerat; ad quos ne bis naufragium facere cogeretur, non jam inhibera ciirsum, sicnti occeperat, sed ventorum, qui timc misère aulam perflabant, arbilrio navem ferendam aulica dissimulatione perinisit; intérim hoc unum satagens, ut tam fœdam tempestatem per pacem, cujus, quia consilii ferum bellum trahentis ab initie causa exstiterat, se debitorem sentiebat, occasione data sedaret. Quod et strenue postea fecit. Eum propterea deinceps Debitorem' appellabimus. Sicuti et velerem ejus ante dissolutam adfinitatem amicum, Vuipem^; quo nomine eum ab optimo et integerrimi judicii pontifice Clémente VIII indigetatum esse ii sciunt qui, cum :11e oratoris regii munere fungeretur, Romae cum eo versabantur.
At turbarum in aula incentores, concepto semel in Condœuni odio et contemptu, cum litigatione ab Autolyco ^ in Hispaniam susceplas rei decus et gratiam Debitori praeripere cuperent, profectionem régi regnoque damnosam, verbis ad adulationem compositis, quantum in ipsis erat, urgebant. Quid enim inter ea moliturum Condaeum. nec amicis nec opibus propriis satis firmum? Is ad Pictavium, injuria gravi accepta, ut aiebant, in regni comitiis postea existimationem omnem decoxerat, vixque turpi fuga cum Buliionio carcerem paratum anteverterat.
Addebant nullum magnae molis motum in Gallia excitari posse nisi conciliata rcligiosorum nostronim factione; optime autem consultuni (qua de re triumphabat Ecsinus * aulicus tanquam a se ingeniose adornata), ut Gratianopoli conventus eorum tune temporis haberetur, ubi Dignierius regiis partibus addictus poUebat, et, ne quid illi in regni perniciem novarc possent, inipediturus erat. Id autem agebat Ecsinus pcr slrigom appositam quam regia largilatc corruperat, cui, ne quid dissinuilem, et ipse insigni plagio parlicipare dicebalur. Ob id insolescenti et inutiles Condaei conatus fore alFu-manti, dum adhuc Lu-
' C'est Villuroy. ' Le commandeur de Sill^ry.
■ Le chevalier de Sillery. ' BiiUion.
APPKNDICE 0»3
tetiée essenms, ego contradicebain, et ex levibus scintillis grassanli incendie mature obviam eundiuu esse, niultis rationibus, quas tule melius nosti, demonstrabani; sic autem ditlerebani, siquideni res, cujus causa tantopere profectio urgebatiu-, ita décréta esset, ut dilferri sine contractae adfinitatis periculo non posset, ac conficri minore periculo posse, si sponsa in Hispaniam destinata cum valido et honorifico ad limilem comitatu deducatur, qui reginam, tradita ilia, ex pacto acceptam, nobilitate ex singulis provinciis, per quas incedenilum erat, in itinere adjuncta, in aulam adduceret, alioquin Aquitaniam, quae nunc esset, adventu régis procul dubio turbaluruni, et absentia régis res in Belgico limite et Campania, quse jam calebat, majore incendio exarsuras, utriquc incommode optime consultum iri, si rex ad urbem maneret, neque profectione sua longinquas provincias ac suspectas commoveret , et proximas prœsentia sua in officio contineret. Ad extremum indignabundo animo subiveram, quod de Dignierio lanta asseveratione spondebat, non solido fundanienlo niti, quippe muliebri ingenio nibii mutabilius; proinde non facere prudenter et e publica re, qui per regnum hos ramusculos spargerent et prurientes aures hujusmodi sermonibus implerent, id ex eventu constiturum, nec homines gratiœ aulicae pro tempore servientes, qui tanti negotii pericuium in se reciperent, satis idoneos promissae securitatis fidejussores fore. Tandem post Debitorem summa malignitate ab incendiariis Cuciaco, quo ad ineundas conciliationis rationes missus fuerat, revocatum, omnis spes praecisa, et majore impudentia ipse Débiter, cui post reditum de profectione jam captuni inter ipsos censiliuni, tanquani res intégra; adbuc essent, propositum fuerat, ad probandum illud adactus est.
Ita confusis rébus nos in viam mabs avibus dedimus el Caesarodunum Turenum venmius, ubi et religiosorum nestrorum, qui Gralianopoli convencrant, delegali sunt auditi. Persuasum in anla fuerat, lis, quos dixi, auctoribus, illos, quamquam a Condœo soUicitarentiu-, minime se connnodaturos.
Cum contraiium appareret. et petitionibus ipsorum, et Condcci
supplicalionum ratio haberetur, inter alia coniprehensum esset , impostures ad artes suas revoluti, id paucorum seditiosorum astu factuni dicere, qui injussu régis ex Allobrogibus migraverint, et Nemausum in Septimania sedem transtulerint. Id irrita eorum décréta facere, nec proinde Condaeum cum illis societatein inire posse, qui jam nuUam conveniendi polestateni habeant; et plerosque, qui majorem partem elficiant, ab iis dissensuros et defecluros. Quod propter Dignierium dicebatur, a quo strigis ilbus instigalu et suggestione iiterœ et crebri nuntii in aulani quotidie veniebant, qui ab Eosino prius instructi mira afferebant et ad perniciem currentes incitabant.
Eis animis et consiliis Pictavium venimus, quo sequi jussi delegati. Ibi prima de petitionibus ipsorum consultatio fuit. Cum iniqua in plerisque peterent, vix aequa tulerunt, suspecto et rejecto ab eis Ecsino, qui tandem, qua fronte erat, conventui, in œdibus meis babito, interfuit. Tandem, me référante, postulata eorum coram rege regiuaque discussa sunt , et eodem die factum diploma contra eos qui in armis esse dicebantur, in quo cum nominatim propter consanguinitatis reglae reverentiam ab initio Condœi mentio expressa non esset, annltentibus, qui res ad extrema consiba adducere cupiebant, et beilum quam pacem ut rébus suis exitiosam malebant, denuo res in arcano deliberata, et in eo expressum Condaei nomen, mandatumque Moncassino datum, bomini Condœo infesto, ut illud sine mora aut uUa exceptione in senatu publicandum curaret.
Quid deinde in eo negotio actum sit, lu melius nosti, qui Luletiœ remansisti. Hoc certe actum constat, ut simul et majestas regia et senatus auctoritas publico hulibrio non sine scelerc sit exposita, cum fungus et biennus ille, qui doliberationi prœfuerat, contra decrelum magno sentenliarum aestu jactatimi ad publicationcm sine exceptione subscribendam , Curtinum relatorem minis a Moncassino territum adegisset, et supposilum S. C. cum literis, quii)us senatus se a publicatione propter regiae consanguinitalis quam dixi sententiam excusabat, eodem fasciculo per .summam imprudentiam in aulam misisset.
Laudatur tanien in aiila tunr factionibus scissa, qiiod vol cuni impudentissimo plagio senalui illudere, et ut aulicis mancipiis turpiter ancillaretur, in legem corneliam committere minime duhitasset, quod nos anxios postca diii tenuit, ciim scélérate factuiii ex necessitate retractandum esset et ad tegendam turpiludinem velamentum frustra quaereretur.
Hacc cum animo providerem , antequam delegati dimittorentur, petita venia in Petrocorios discessi, ad visendum sororium mcuni Burdelliae vicecomitem, provinciœ illiuscomitem, ut me, quantum possim, a turbidis consiliis semoverem; ibi dum essem, multa inciderunt, quœ profectionis tanta conteutione instiluta; cursum pœne interruperunt, morbus sponsœ ita in aula deploratus ut jam de Christina sorore in locum ejus substituenda cogitaretur, Sanpauli comitis, qui paulo anle in Aquitaniam venerat, suspectée cum Roano et aliis illarum partium ducibus coitiones. Is comnmnicato cum Longavillano familiae sua^ principe atque adeo cum Condœo consdio, sine impedimento, quod summa imprudentia ab incendiariis aulicis factum arguebatur, Fronsacum et inde Caumontium, suae ditionis arces munitissimas, quibus Duranium et Garumnam quasi compedibus tenere creditur, excesserat, et Montispanio, Lauzunio, Gramniorano, primariis provinciae regulis sibi adjunctis, per Forcaeum Benearni proregem uxoris suae gentilem cum Roano partis etiam subscriptis egerat, ut transitum régis conjunctis viribus impedirenl. Denudatœ et eodem tempore Idii cum parente simultates et molitiones '.
Tandem sponsa convaluit, et Sanpaulus mulavit, et fdius dimissa nobilitate, quam ad regem excipiendum per Santones et Engolismensem principatum numerosum ceperat, cum pâtre reconciliatus. Audaces de profectione consilii, cujus pra^cipuus incitator fuerat, pericidum quamdiu ad rempublicam pertinuit, obfirmato animo contempserat parens, quod simul atque ad se privatim spectans animadvertit, ad auinuim cum accrrimo sensu sevocavit, et cum Debitore nostro, cum adhuc rex Pictaviis esset, multis et enixis verbis egit, ' l,c duc d'Epernon et son fils.
ut régi reginseque auctor esset non ulterius progrediendi , in eaque urbe eousque manendi dum sponsa ad limitem cum idoneis copiis deduceretur, et regina per easdem copias et majores, si opus esset, ad regem aJîduceretiir. Alioqui providere ut rex in Aquitania sumuiis difficullatibus conflictaretur.
Cum autem hoc rerum statu sibi non integrum esse quod rogarelur facere ostenderet Debilor, et ad regiam existimationem pertinere diceret, ut ultra pergeretur, ilie spe frustratus tantum animo pavorem concipit, ut, cum rex EngoHsma. quo intérim venerat, discederet, in morbum inauditum inciderit, cum febre, et animi et corporis viribus repente collapsiis, ita ut nec loqui nec cibum capere posset, aut veile videretur. Itaque tota Aquitania svdj id sparsus rumor, quasi ille in vivis esse desiisset, quo ex se multi gaudio exultare , plerique contristari, quasi eo sublato majorum religio, cujus se vindicem apud Patres Jesuitas prœcipue profitebatur, summopere periclitaretur, plures judicium suspendere, ex rerum successu augurium capturi.
Antequam Pictavio discederem consulto Debitore post varios ultro citroque de republica sermones, ille cui animum renudare summa semper fuit religio, postremo prensata manu cum eum urgerem, me in occulto monere, durarem et sponsorum utrinque traditionem, cujus causa profoctio instituta luerat, patienter exspectarem. Nam , hoc facto, quam belli periculum nunc contenineretur, mutatis rébus, tam pacis prœcipuum hinc studium in aula futurum. Quod pro exciisatione cum pro tempore acciperem, exeventu serio dictuni esse animadverti.
Jamque Burdigalam tota aula convenerat , adhuc morbo pâtre oppresse, quem semper ego ex pavore illo conceptum credidi, plures affectatum putabant, ut, si rei cventusnon responderet, ab ingenlibus promissis, qua^ prolèctionem suadens Lutetiœ fecerat , pcr eum absolveretur. Sponsalitiis fiduciaHler peractis decimo quarto postquam Burdigalam ventum est die, sponsa Guisio cum armato comilatu deducente ad limitem profecta est, et traditio ix novemb. utrimque facla, ac regina ad regem adducta m kal. X"". doniio celebratis nuptiis cum
rege urbom quarto post die (vu kal. \^'.] triumpliali pompa ingressa est; qiio die nuptiae in specieiii consummatae sunt, quo et Nivernius, qui jani post transituni a Condœo Ligerim de pace ad reginam scripserat, in aulam vcnit, et Britannicus legalus ante eum , qui statim post régis ex urbe Parisiensi discessuni ea de re mandata se a rege SUD habere ad Debitoreni nostrum scripserat, et profectionem siiam ad aulani ut prœmaturam ex Débitons consibo bue usque suspendcrat.
ibi cuni circum jam cuncta brllo ardèrent, post crebras altercaliones, quia nonduni negolii per tôt difficultates latali cœcitale praecipitati pœnilentia nos serio ceperat, vix tandem permissum Britannico legato et Nivernio, ut Condœum adirent, et supplicationes ejus régi non ingratas fore confirmarent. Is Pentium in Santonibus cura aliis principibus et primariis viris ac beUi ducibus cum ipso conjunclis venerat, in eoque consessu suppbcationes perscriptœ, et ad regem postea periatae.
hiter haec dum adhuc Burdigahe essemus, post transilum Condaei ego quiritare, et cum emissariis nocturnis atcpie Ecsino prœcipue de turbulentis consiliis palam et aperte expostulare : nam pubbca calamitas mihi omnem aulicae dissimulationis fucum ex animo excusserat, ita ut ab amicis saepius admonerer consultius me facturum si parcius de pace verba injicerem. Cum pacem tanta contentione urgerem, et condicta die et hora in hortos sub aedibus meis satis spatiosos Ecsinum seduxissem, hac cum eo praecipue ratione me agere memini : quod nisi quam primum reconciliationis conditioncs proponerentur, providerem fore, ut Condœus transite Ligeri cum protestantibus fœdus iceret. Quo facto, spissius futurum negotium tôt capitum corpore adjuncto. Hoc autem facturum Condaeum procul dubio esse, quippe (jui ut se a contemptu vindicet, nuUam poteutiae firmandae conditionem sit omissurus. Jam eos sollicitâtes pro illo partes suas interposuisse ; cum vero ipsum nunc videant tôt cepiis in Aquitania ])ellicosissima provincia subnixum, ecquem dubitare, quin cuni eo non solum consilia, sed et vires conjungant?
Sub id ab bomine ignoto brèves literae BuUionis ipsius manu
scriptœ ex castris ad Gervasii-Fanura mihi redditœ sunt, quibus se summo pacis desiderio teneri significabat; qiias e vestigio ad Debitorem, qui in contiguis aedibus hospitium babebat, deUdi, veritus ne id aliunde emanaret, et inde mihi in aula periculuni conflaretur; naiu, ut scis, jamprideni hic ad calumnias expositus sum. Ille eas postridie, cum ex febricula in lecto decumberem, obsignatas per amanuensem ad me remisit, neque de iis, cum me postea vidit, prœterea verbum ullum fecit : tanlum Janinus, cui lileras ostenderat, eas se vidisse mihi di\it, et occasionem non neghgendam sibi videri ostendit. (nter hœc Lémures illi nocturni, quos dixi, passim jactabanl, multos imprudentissime de pace quasi Condœi rem gerentes loqui, cum Condaeus ipse eam minime peteret. Atqui probrosum esse régi pacem petere, quam petentibus dare debeat. Itaque silere omnes melu defixi, ego solus morae omnis, ut damnosœ, impatiens, ut prius, quiritare eas horum, qui in pubhca calamitale salulis suœ arcem ponant, artes esse ; tantum convenire inter omnes debere , pacem régi x-egnoque non sohun utilem, sed necessai'iam esse; hoc constituto, non defuturos qui videant ne quid regiœ majestatis decus in hoc pacis negotio détriment! accipial. Hoc rescito , suspecti filii parens me in reginae aedibus famihariter a tergo prensat, et paci, a qua aliénas vulgo putabatur. sequum se fore mihi significat, adductis in eam rem zijullis speciosis argumentis, et adjunclo ad finem carminé soilemni, modo ne quid religion! et regiœ dignitati in ea tractanda prsejudiciatur.
Ad quse ego, qui quid ipse vellel inteUigerem, slatim respondi memorem me dictorum in tempore luturum, et de egregia ejuserga publicam tranquillitatem vohmtate, quando et ibi opus esset lidom lacturum.
Jamque omnia ad discessum parabantui, conlusis m Aijuilania rébus et hemente nobilitate, quae advenlu régis bellum in provincia antea quieta excitatum, et discessione ejusdem cunctos ad pra>dam et internecionem misère expositos querebatur. Hegem, quando eousque incoiumis venisset, tanta gratidatione a popuhs ubique exceplum, hoc
APPENDICE 0»y
illis vicissim dehere , ut, antequam inde discedat, bellum aiit armis aut pacc finiatur.
Et ego ita sentiebam , et a cunctis urbis ordinibus in eam rem procès cuin obtestationibiis nequicquam adjunctae. Quidam etiam addobant, rege jam alieno tempore provinciam deserente, aclum de ea esset, et urbcm ipsain omni ope destitutam Condœo advenienti procul dubio portas aperturam.
Parum hœc apud animos, seu metu, seu tœdio prœoccupatos, valuerunt, et tam festinanter Burdigala discessum quam imprudenler Lutetia profectum fuerat, paucis ante Natalem diebus, quem saltem vel religionis causa exspectandum esse plerique clamitabant. A non. viii octob. quo rex ad urbem venit, ad xii kal. januar. quo inde discessum, quid inter turbas, strepitus et aulica nugamenla sit actum, si quaeris, dicam Moncassino ob operam Lutetiae egregie navatain, insigni illo decreti piagio, attributam diplomate auctoritatem, ut supra succinctos qusesitores esset, et per Aquitaniam, quod antea semei viriii conatu tentatum fuerat, summam ejus prœfecturam exerceret. Aquitania ad duas priraarias secundum Parisiensem curias pertinet, Toiosanam et Burdigalensem. In bac, ubi rex erat, intercedentibus provinciœ prsefectis, id iili praefracte negatum quod in Tolosana eidem bénigne concessum fuit, annitente Masurerio nuper primario praeside creato, qui, quicquid contra Condaeum quocunque modo factum esset, tanquam contra perduellem et religionariis (sic protestantes nostri passim vocabantur) faventem, recte factum existimabat. Id in Conseranis Auxitanis, convenis locum, nec ne sitdeinceps habiturum, exitus deciarabit, tune vero turbatis rébus et animis prœfectorum alio intentis diploma Tolosae recitatuin est, et ad triennium ut obtineret a senatu illo decretum fuit.
Incidit et res inauditœ audacise ac temeritatis Burdigalœ in régis conspectu patrata. Contra quemdam ex infima nobilitate sceleribus ooopertum , qui diu proîelata per gratiam causa in carceribus desederat, acta tandem probatoria examinata sunt; cumque in eo esset ut sententia morlis contra eum ferretur, cardinalis Surdisius a Tbe-
Conférence de Loudun. 87
mino rogatus, ut aiebat, apud regem partes suas interposult, ut vitae gratia ei fîeret. Id cum sibi a rege concessum gloriaretur, senatus intercessit et ad regeni reginamque snpplex adivit, reque exposita impetravit ut lege in reum ageretur ; qui cimi postridie dammalus esset, ac, ne in civilate tumultus interveniret, in carcere supplicio euni afficiendum senatus decrevisset, Surdislus nihil régis reginaeque mandata contraria moratus, assumptis, quos in via nancisci potuit, e nobilitate amicis plerisque eorum ignavis, prœlata cruce ad carcerem venit, et jusso aperire commentariensi, hoinine probo et ipsi familiari, cum cunctaretur, portae vi refractae, et ipse conmientariensis ad primum occursum ante Surdisii pedes interlectus est, et toi criminum convictus reus debitam legibus pœnam efFugit.
Id cum ad auctoritatem regiam quae passim al) iis, qui in armis erant, lacerabatur, summopere pertineret, initie in aula frementibus cunctis et vindictam de tam audaci facinore sumendam esse per urbem clamitantibus, Vulpes more suo primus el ipse inclamare et nihil regia majestate et sua dignitate in ea re indignum se facturum asseveranter dicere. Itaque Surdisius coactus urbe excédera, dein post paucos dies cum senatus contra ipsum tanquam contra conlumacem decretum fecisset, intercedente pontificio legato primus impelus repressus, caulumquo ne tiinundino, sicuti in usu est, ad tubae clangorem publico praeconio per urbem citaretur, sed ad valvas œdium episcopalium per curiœ apparitorcm sine strepitu denuntiatio fieret. Cum pergerel senatus et contra legatusinstaiet, Vulpes, contra quam jactaverat, ulteriorem rei cognitionem senatui interdixit, et legato a strenuis regiae majestatis antagonistis humiliter significatum fuit id reverentiae pontificis a rege dari, qui tam neccssario tempore, cum exemplo maxime opus erat, injuriam dissimulare maluerit, quam committere ut potiorem suae dignitatis quam pontificis nominis rationem habuisse videatur. Igitur pontifex cognitionem rei sibi sumpsil, et ad aliquot menses severilatenj induit, inleidicta primum Surdisio sacrorum celebratione, quam multam temporariam ex plenitudine potestalis mox remisit. Et nunc ille de rege et magislratibus trium-
phans in eo est, cum hœc scribo, ul urbeni suani ovai)s ingrediatur, paratus, si occasio se offerat, pari facinore pontificiam aucloritatcui asserere, regiam pedibus conculcare.
Quid ultra quaeris? Nihii recti, nihil sinceri, nibll ordinati. Hic internes, tancpiam in nocturna pugna hostem petituri, in amicos incurrebamus; cuncta perverse per dissimulationem et per tuniuituni agebantur; Vulpes ac^ familiares sibi artes confugiens, qulcquid régi regnoque per ludificationes suas peribat, id se iucri fecisse arbitrabatur.
Crebra intérim Débitons cum Canidia ' etiam inteflipestivis horis colloquia mutationem voluntatum nriox secutiu"am praesagiebanl, et verbis mihi ab ipso Pictavis datis, quae pro excusatione tune acceperani, jam fidem faciebant. Id cvu-iose observabam. Ego minime omnium, ut scis, curiosus, quanquam in proximisDebitorisaedibus diversarer, raro et nisi ex occasione ad ipsuni itabam. Verum aniici in illo taedio, potius quam otio, ad me domi sedentem fréquentes ventitabant, et nolenti et aures paene adiilos rumores, quos prae fastidio insuper habebam, claudenti, hœc in horas narrabant; Surdisius ipse cardinalis me crebro invisebat, et, quanquam longe diverses ad rempublicam sensus afferret, multa libertate et familiaritate propter adfmitatem noslram mecum confabulabatur. Is auctor fuerat ut Benearnum mitteretur, et Grammontano abrogata Forcaeo auctoritate summum imperium in provincia altribueretur. Id Faber Caumartinus negotii avide sibi sumpsit, tanquam rem aidae gratam facturus, ob id a Surdisio rogato ad reginam introductus. Cum is discessurus ad me officiose venisset, et quid ipsi imperatum esset, aperuisset, sententiamque super ea re meam rogasset, ego, qui scirem re deliberata sérum fore consiiium , non multum contra pugnavi ; tantum praedixi irritam fore profectionem; nam plus odii Grammontano cum Forcaeo qui favore apud populares polleat,quam eidem Grammontano cum popularibus benevolentiœ ad expellendum Benearno Forcaeum intercédera.
' La maréchale d'Ancre.
692 CONFÉRENCE DE LOLDUN.
Nec felicior Vici ad Montalbanuni in Cadurcis profectio fuit ut urbem illam inter protestantes praepotentem a factione Neniausensium separaret, et utrique saepius praedixi tempestivam magis esse de pace mentionem , et caput petendum atque adeo cum Condœo nulla mora agendum, antequam cumNemausensibus fœdere perscripto conveniat.
Id ego aiebam integris adhuc Condœi cum illis rébus. Nam a Ligeris transitu usque ad capita Sanzœi in Pictqpibus perscripta mensis intercidit, et medio tempore hoc dicebam et Ecsino, post primum quod dixi cum illo de ea re colloquium, in aula forte obvio ad omnia monienta inculcabam ; sed surdo fabula narrabatur.
Actum et de primario prœside in illo senatu constiluendo, conclamata Andr. Nemundi, qui eam dignitatem obtinebat, saluto. Et ad famam jam tum facla tui a Vulpe mentio, ut virtutis in sumniis deligendis inagistratibus rationem in aula aliquam haberi cunctaret. dein Oilerii, et iilius postremo in quem favoris fors cecidit. Verum id ad futurum. Nam tune Nemundus adhuc in vivis erat, cujus de morte postquam allatum est, intérim rex Pictavium venerat, scrupuhis de religione, tui ratione, percalumniam statim injectus; interrogatusque ea de re Vicus excandnit et bas malevolorum esse arles respondit: nihilominus gratuita benignitate, sic enini jactatur re prœteiita, is quem dixi ea dignitate ornatus est, Vulpe Canidiœ voluntati, cujus suggestione id fieri dicebatur, minime resistere ac contradicere auso.
Haec ergo intérim Burdigalae agebantur. Ex diverticulo jam in viain redeo. Natalem rex ac reginae ad Albaterram celebrarunt, et inde Fulcandi-Rupem venerunt.quo legatum et Nivernium obvios habuerunt , et cum iis Tr. Damasium Tiangium , qui Condaji et principuni et procerum aliorum, qui cum eo erant nomine, sumpta arma oxcusnret, et ah rege suppliciter pacem peteret. Quod non facturum Condœum Lémures sibi persuaserunt, quippe qui pacis pctilionem metus et inhrmitatis confessionem maligne interpretabanlur, eaque ratione aulam quantum in ipsis erat ad bellum persequendum magis incendebant. Nec deerant qui potentioe avidi per arma iilius augendœ occasionem captabant. Scd lemeritatis festinatae jam pœnitenlia subire
c(L>perat, cl , post crebra Débitons nostris etCanidiœ aulicae colloquia, minus pronis auribus turbida consilia accipiebanlur.
Itaque remissus Tiangius cum multa bene afFecli erga pacis negotium animi significatione, spe facta, ut, cum rex Pictavium venisset, serio de ea consultaret.
Ego Burdigala triduo post regem profectus, non eodeni itinere, quo alii; copiis armatis et angustia hospitiorum infesto, sed per Santones, magna fiducia et securltate, cum iis, qui se mihi comités arldideranl, in Pictones descend!. Lussano duce Blaviam primo die venimus; ab eo biduum laute et peramanter in arce cxcepti, a cujus ingressu ante aliquot dies Nivernius exclusus fuerat a prœsidiariis, quemquam sine expresso ipsius Lussani mandate admittere vetitis. quod postea ille per me apud Nivernium excusavit, sibi dolere dictilans quod a Nivernio Burdigalœ de profectione sua ac consibo admonitus non esset. Inde, acceptis aJarnacio et Montio literis, Pontum profunda jam nocte accessi, et cum omnibus meis admissus suni, at postridie Mediolanum Santonum veni in Natalis pervigilio.
Ibi primum de fœdere inter Condœum et protestantes ante mensem Sanzaei inito, quod in aida dissimulabatur, et per astum a Leniuribus eludebatur, cognovi, traditis a Perna, urbis prœfecto, quse jam passim volitabant scripto comprehensa, capitibus.
Celebralo apud episcopum Natali, Joannis Angeliaci fanum accessi, dilîugientibus passim per pages rusticis, et effusis ad portas urbium oppidanis, quasi a rege missus et de pace acturus venirem; neque petitis saivi-comitatus, quas a Nivernio habebam, lileris. Hic stipatores a BuHionie prœmisses nactus, in viam statim postridie cum tofe cemitatu me dedi, et per Fortium facto itinere, nam corruptis pkivia itineribus eodem die non potui Niortium, v kal. januar. veni, a Parabero, urbis prœfecto, vire slrenuo et cerdato, obviis idnis exceptus. Is se ad pauces, qui fœderi, Dignierii exemple, minime sidsscripserant, sicuti Plessius Salnmriae, Brassarus Eraldi-Caslri, Constantius Maranae Arcis praefecti, aggregaverat , et regias partes aperte tuebatur. Eo Bullionius confestim ad Sympboriani-Fanum advolavit, tanquam
Paraberi amicus, non quod urbs, a cujus ingressu Condœus semper exclusus fuit, aiioqui illi pateret, ad quam régis summa fiducia veniebant, Condaeani nonnulli tanquam amici admittebantur. Inter nos serii et varii de aula nostra et republica sermones ultro citroque per biliorium fuere, quorum hœc summa fuit : pacem regno et Condaeo necessariam esse, magnaque invidia et publico odio conflagraturum eum apud cunctos ordines quisquis eam delractaverit. Cœna nos in arce excepit Paraberus , cui Subizius Roani frater cum Bolaio , Rainvilla et aliis legionum tribunis interfuerunt. Postridie et prandium apud eumdem sumpsimus. Comitatum ab hospilibus petentibusnobis, ex BuUionis verbis capta occasio expeditionis a Guisio susceptse, de qua fama apud nos usque pervolavit, in aula certe magnam concitaverat exspectationem.
Cum igitur ab hospite noslro, quocum secretos ad reginam perferendos sermones habueram, post prandium discederem, amice ab eo rogatus sum, ut postridie in arceni suam ad Eiigii-Fanum diverterem, in ea me paratum commode hospitium reperturum, et quid ad eam instaurandam et hortis praesertim ornandam fecisset non œgre inspecturum. Libenter assentiente me, intervenit Bullionius et sibi quoque hospitium parari in ea jussit; nam hortos aniœnissimos vlsendi se desiderlo teneri. Id cum alta voce dixisset, ut a nobili quodam a Guisio ad Parabenmi misso exaudiretur, re per eum cognita, Guisius copias summa celeritate ac silentio instruit.
Ego intérim eadem qua Bullionius rheda vectus Maxentii-Fanum cum eo veni; varii et inter eundum de republica habiti sermones, interdum non sine aliqua altercatione , quod rébus, quae nondnm tune rautaverant, sic stantibus, quemadniodum in pace utrique tam necessaria tractanda varias difiicultates suborituras nemo nostrum ambigeret, ita de ratione earum explicandarum non aeque inter nos conveniret. Ibi salutavi Condaeum, circa quem, ut eranl tune tempera, non minor frequentia erat quam in aula regia, et cum quaererent amici ecquid frequentia ista afficerer, placere mihi eam respondi, sed placituram magis si in comitatu régis esset, quod brevi
futurum sperarem. Salutavi et Meduanium et Longovillam conventu Suessionensi, et ad Menehildis-Fanuin libi miliiquc liuniliares redditos. Adivi et Sulliun),qiii cumdiu ante deliberasset, et in aula elusus esset, sub id ad pailes Condaei se applicaverat, et ipsuni cum suis intra urbeiu admiserat. Primo conf>ressu Conflœus ex abrupto de revocanda aiinui Iributi, quod uiagislratus ex nova ac regno detrinmentosa institutione toto regno pendiint, pensatione menlionem injecit, (juani se petilurum constanter asscverabat et impetralurum pari liducia aiebat. Cum hoc rerum statu , in tanta regiorum vectigalium angustia etmorum corruptione, rem alioqui optandam et omnium ordinum votis expetitam obtineri vis posse dicerem, illi nunquam nisi bac lege se de pace conventurum respondit, et sane inter capita generaba quae vocant, id ab eo propositum fuit, quod quanta contenlione initio speciose petitum, tanta prœvaricatione postea impudenter omissum fuit.
ApuJ Suiliuin in arce cum pransurus essem, Condœus cum Buliionio, Roano, Subizio intervenit, etmensae, quœ mibi tanlum parata erat, cum iisdem assedit, moxque a Nivernio Tbenonus ab epistolis venit, cum omnes, quasi jam de collatione cum regiis convenisset, securius propterea agerent, qui protestantiuni ratione convenir! non potuisse retuiit, quod illi conventus legitimi et a rege approbati nomen sibi tribuerent, qui contra régis voluntatem Gratianopoli in Septimaniam privata auctorilate translatus fuerat, ac proinde legitimus haberi non posset, eoque minus, quod plerique se ab eo séparassent, verum is nodus a Josia Merrero Bordio, viro in agendo admodiun accurato ac solerti, statim^solulus fuit, cum diceret protestantes, qui cum Condœo fœdus icissent, contentos fore, si conventus Nemausensis, qua in urbe tune erSt, nomine designaretur.
Dum délibérant, ab iis petito commeatu, me sine strepitu subduxi et Eligii-Fanum sub noctem veni, idque in causa fuit cur BuUionius eodem non venerit, quod coUationis in aula recusandae liunc colorem, poUentibus adbuc in ea qui pacem nolebant, quaesitum crederet, ideoque contrario itinere statim ad exercitum profectus est.
Ea nocte Guisius, Bullionium ad Eligii-Fanum venisse credens, et rescito Condaeum cum aliis principibus ac proceribus secure agere, cum toto exercitu intensis tenebris advolavit, prœmissis inde qui ad Eligii-Fanuni, quod in via occurrebat, de Builionii adventu cognoscerent, inde qui Vallum-Ponteni trans Maxentii-Fanum , per queni Condseo cum suis ad exercitum tendenti transeundum erat, a tergo circumducto milite occuparent. Quod si succedebat, quod futurum sibi Guisius et per Contiam sororem in aula persuaserat, actum de hostibus putal)atur, BuUionio primario belli duce intercepte et Condaeo cuin ceteris principibus et proceribus ad Maxentii-Fanum minime loco firmum obsesso sine spe auxiliorum, quippe intercluso ad Vailum-Pontem transitu. Verum Bullionius jam omisso Eligii-Fano ad exercitum se contuierat, et Condseus cognito regiorum adventu cum Longovillano pontem médium in tempore superaverat et praesidio firmaverat, ita ut Guisii conatus irritus fuerit, cum lotis xl horis in equis armatis fuisset, et suos inedia et vigilia inutiliter in itu et reditu fatigasset. Meduanius cum Sullio in urbe remansit, obsidionem, si Guisius animum obfirmaret, sustinere certus. Sed BuUionio, Condœo et Longovillano elapsis et auxiliares copias e propinquo adducturis , incertam tentare obsidionem minime Guisio visum fuit.
Ego ad Eligii-Fanum inter hœc somno oppressus ad arniorum fragorem totis agris personantem non evigilans, uxore, quœ sciret absente Kullionio me minime peti et Guisium nihil contra nos moliturum, per arcem discursante et ne excitarer prohibente, postridie colico doiore vexatus, quem patientia mihi familiarem reddidi. Dum quorsum Guisii conata évadèrent, exploratur, in arce cum toto comitatu meo substiti, rescitoque ipsum eodem, quo venerat itinere, re infecta reverti, kal. januarii per Pamprolium veni Lusinianum et altero post die Pictavium.
Rex et regina cum tota aula non nisi biduo post diverso ilinere venerunt. Reginœ ad primum occursum percontanti an ad Guisiana; expeditionis strepitum ad Eligii-Fanum noctem insomnem habuissem.
APPENDICt;. 697
cuiii de ea nihil uisi niane rescivisse me respondisseiii, de Parabero ^tatim injectus sermo, et mandata ab eo accepta diligenler exposui ipsumque in régis fide permansurum conlirmavl. Jamque festinatœ profeclionis pœnitenlia animuni subibat, et in auctoris rcnudatum odium, ex secretae factionis suspicione auctum, cujus causa primuni Salvalerra cubicularius aula pulsus; dein et Ubnus medicns fdius, addita palibuli ignominiosa pœna, ni parerèt. Denuntiatio huic a Barbino mane facta, iioniine Canidiœ addicto.
Britanniciis legatus et Nivernius sub id ad Condœum et fœderatos calente jam negotio remissi. Quibus reversis, Debitor cum Brissaco equituiii tribuno ad eumdem statim missi, de induciis et loco ac tempore conventus acturi, qui ad Eligii-Fanum cum Condœum convenire sperarent, inde Niortium, et Niortio Fontenaium a Condœo evocati sunt, anni tente Parabero, qui de exitu veritus, alioquovis loco potius quam apudse conventum haberi malebat. Dum abesset Debitor, ita inter Canidiam et ipsum convenerat, a Villaserinio sub vesperam Autolyco denuntiatum ut aula quam primum facesseret, Hispaniensis legationis alium,quam rebatur, exitumsentiens, ille, ultra quam dici potest, improviso casu perculsus fuit, et coUoquiiun enixis precibus poposcit, quod ipsi perfracte negatum est, et qui eum, cum abiret, honorifico comitalu prosecuti fuerant, cum indignatione accepti, quidam etiam maie multati, Vulpe fratre nibilominus in aula manere, et mimus suum tune exercere jusso, cujus gratia antea alternans, semper aJj eo tempore laljare cepit. Ecsinus propter adfinilatis et consiliorum conjunctionem eodem frigore ictus , facta tamen spe honestioris missionis, quae cum tempore evanuit. Inde jactatum in aula a Gurono, suspectœ factionis emissario, dicterium, Deus nos a malutina Barbini et serotina Villaserinii salutatione servet. Cujus ipse experimentum fecit, postridie quum haec diceret, mane a Barbino salutatus et domum se conferre jussus. Aula ob tani repentinam mutationem paulum commota, et popularibus morbis ob exercitus viciniam in urbe passim grassantibus, pronuntiatum iter Cœsarodunum, intendente se subito frigore. Quod vehementia tanla sœviit, ut etiam
Conférence Je LouJun. 88
sarmenta vitium plerisque locls depastum sit, spe opimioris vendemiae jam tum praecisa. . •
Débiter Fontenaio ad Eraldi-Castrum venienti occnrrlt, renim quae per absentiam suam acciderant ignarus videri volens, idque sumoia asseveratione Vulpl coniirmavit, solita officia cum eo, lit antea, exercens, et ille aidica dissimulatione credere prœ se ferebat, ad famam pertinere aibilratus, ne inter se diffîdere et alter alteri perniciem machinari vulgo crederenlur, verum ob non obscuras inter eos simultatuin causas, vix cuiquam persuaderi poterat, ipsos, dum amici videri volebant, bona fide inter se agere.
Ego die uno discessurum regem cum comitatu, quem per Santones addiixeram, anteverteram , in quatriduo illo plus molestiaexpertus qiiam toto itinere feceram, semel atque iterum serotinum frigiis ad profundam iisque noctem inter nives magno valeludinis incomniodo perpessus, unde coHcus dolor jam assuetudine melior, dein exasperalus recruduit, ex qiio postquani Csesarodunum veni, fere semper decubui.
Jamque conventus ad Juliodiinmn indicti tempus Insfabat, eoqiie appetente ad Brissaciun et Debitorem adjuncti qui cum Condaeo agerent, ego, Mericus, Viens et Poncliarlrinius; ego ad scenam, ne qui contxuneHose a Vulpe habitus toto illo itinere fueram, incuria nova per prœterilionem afficerer; Viens, ne suspectus esset prorsus Espornonio conventus, in quo hominem amicum baberet; Ponchartrinius, ut qui revocandi Débitons et abrumpendae reconciliationis ad Cuciacum administer ftierat, ei sarciendse nunc mutata aulse facie inservirot. Id mibi domi in lecto decumbenti per hominem a Vulpe missum significalum , in se minime sul nrbilrii gratiam ejus dcmorente, cui lani injurioso conteraptu baclenus illus(M"U. Cum discessurus essem. mibi in arcano a reglna mandatum ut Bullionium, qui cum mibi necessitudinem familiarem intercédera exDebitoreresciverat, adpacis negotium, ad quod se propensum ostendebal, quantum posseni inciinarem, eique de egregia régis regina^que voluntate ac benevolentia plenam fidem facerem; idem a Canidia, qiuTC in conclavi regina^
proximo diversabatur, el niihi horam per Barl^inum siuim condixerat, repelitum. Etipsase vadein promissorum reginœ erga Bullionium fore religiose airnmavit. Inter serniocinandum injecta Dolœi mentio, qucm illa a suspicione consilii de Condœo cl Bidlionio in cuslodiam mittendis, quantum poterat, purgabat, invidia in eos qui rem Condaeo delulerant rejecla. Id agitatuni fuerat sub tempus, qiio senatus solemuem do republica consultalionem instituerai, et Autolycus, sicuti supra demonstratum, in Hispaniam profeclus aberat. Audax et juxta turbidum illud coram regina habitum consilium ad motus, qui mox secuti sunt, simimum incitamentum fuit , quum Condœusaliique principes et proceres qui cum eo sentiebant in aula se minime tutos existimarent, et aula abesse perinde acciperent ac si regno exulare juberentur. Hujus consilii quis auctor fuisset, etsi non dicebat Canidia. tamen cimi maritum, Dolœum et Ecsinum numéro eximebat, alios qui aderant designare videbatur, quos festinato indicio gratiam Condaei captasse, et odium, quo digni erant, in insontes transferre voluisse aiebat. Postremo ab ea additum, omnino velle et intelligere reginam, ut Dolœi inter postulata Condaei mentio omitteretur, isque sibi plane satis putaret factum, quod Autolycus et Ecsinus domum essent relegati, idque ut Bullionio insinuarem, quippe ita reginam jubere, me enixe rogavit. Sed secuta statim miseri et utrique parti ob ingenii violentiam et rusticitatem hominis invisi mors, contentioni indeprocul dubio exoriturae finem imposuit.
Jamque Juliodunum cuncti veneramus intenso admodum frigore. nemine obviam prodeunte, quod vel régis a quo mittebamm' respectu fieri oporluit, quod Condœus, qui tune forte urbe aberat, excusavit et cidpam in Sullium, summum provinciae praesidem, qui aderat, rejecit; SiUlius vero pro excusatione se minime monitum dicebat, alioqui non defuturum ofBcio, addebatque qumn metatores regii ad urbem ante nos venissent, ut hospitia régis delegatis sumerent, Condœum intercessisse , idque per suos metatores fieri debere contendisse, quippe urbem in sua potestate esse. Sane id re factum ut hospitia nobis valde incommoda sint sparsim assignata, et angustis adeo vicis
ad Brissacvmi et Debilorem , quo fere conveniebamus , longiore circiiilu per asperam hieraem pedibus ire cogereiiiur. Post aliqiiot dieruni moram plerumque affeclatani , ut per inducias grassari in agro miiiti et coactoribus nuper inipositis impunitius iiceret, tandem principium coUationi in sedibus comitissœ Suessionensis factum.
Ea a rege Lutetia evocata fuerat, sicuti et Longoviilana parens, ut conventui intéressent, et illa quidem, utCondœum, qui ejus evocandae auctor fuerat, ad pacis consllia inflecteret; hœc ut fdii ingeniuoi moderaretur. Id honoris toto eo tenipore habituni fuit comitissae a Gondœo, ut ab utraque parte de pace delegati in ipsius œdibus convenirent.
Omitto hic de diplomatis regii, quod ante omnia lectum est, defectu acrem contentionem, quod ampilari tandem placult. Proposita proxima sessione capita, quae singula antequam scriptis mandarentur, inter delegatos discuti petebant Condœani. Nos vero contradicebamus, ac tandem post acerbam contentionem, ut ea scripto simul proponerentur et ad ea post disceplationem scriplo responderetur, impetravimus. XXIX omnino proposita, quae ad pauciora postea contracta sunt. Ante omnia posltum ut in eos, qui facto et conscientia Henrici Magni parricidio participaverant, denuo anquireretur, eaque de re diploma ad curiam dirigeretur. Idem anlea protestantes Pictavii petierant; eoque Condœi petitio odiosior visa,muita ex ea occasione liinc acerbe dicta, et acerbius a nobis accepta, quod ea petitione tam enixa eorum qui circa regem erant negligentia et segnities atque adeo praevaricatio suggiliari viderctur, et paulo ante litterae procuratoris régis ad Vulpem interceptae fuerant, quibus fideni fieri aiebant, dissimuianter in eo negotio agi. In accusalionc Comanae illius feminœ, quam scis, a regina Margarita in jus dcductai, qui discric nominabaiitur, regina; persuaserant ipsam pei- illorum latus artificiosc peli, idque in causa fuerat ut propterea minus sedulo procurator regius judicium obieril, et simiies delationes ab co tempore aul pcrfunctoric acceptœ sunt, aut Vulpis astu onmino elusœ, qua de re Condœus giaviter conquerebatur, et proccres qui cum eo erant, ac prœsertim Sulliiis
stomachose exposlulabal. Tandem convcnit, nuiltum se excruciante Debitore, ut id omitteretur, ut de ea re articulus tantutn cdicto iiisereretur, qui ila conceptus est, ut segnities illa, cujus invidiain quisque a se deprocabatur, in judices ipsos minime culpœ affines rejiceretur. Quod animo jam provideo prolatandi per interccssionem negotii materiam in senatu praebebit.
Eodem capite petebatui-, ut quod senatus valde opportune decreverat, cuni de desteslando parricida sumptum supplicium, ut decretum concilii Constantiensis in eos, cpii contra principum sacrosanctas personas saeviunt , faclum denuo sanciretur et Sorbonici collegii ibidem de eo renovando decreto publicaretur; idque regni episcopis ut per suas quisque diœceses diligenter curarent, injungeretur. Id cum senatus ab initio decrevisset, episcopus Parisiensis intercesserat, quod senatum et Sorbonam in episcoposnihil jurishabere diceret, et praepotentesinaula adstipulatores baJ^uerat. Itaque quamvis recenti tam diri casus sensu et ardentibus ultione animis, ab eo tempore per totuni sexennium décréta senatus et Sorbonae irrita fuerunt, quae tune renovari petiit Condseus a bene affectis et sollicitis de regia salute hominibus monitus, quod quanquam aegre, ut caetera ad rempublicam spectal3ant, concessum nunquam tamen Debitor adduci potuit, ut rex in edicto loquens injungendi verbo, quod usurpari semper antea consueverat, uterelur, sed pertinaciter sufficere debere dixit ut rex se ad episcopos ea de re scripturum declararet; et ita factuni, non sine melius sentientlum murmure, qui auctoritatem régis sensim per ignaviam et prœposteram dissimulationem deteri indignabantur. Major in primo articulo petitionum popularis ordinis, ab aularejecto et a Condœo reposito, contentio fuit, in eoque toto conventus tempore praecipue laboravimus. Dura de eo altercamur, non solum cum Condœanis, sed intra privatos parietes in Brissaci œdibus, ego, qui viderem factionum œstu praeoccupatos aninios, tacitus aestuabam, qui, cum ea de re tuto conferre possem, quoquo me verterem nescius, si quidem res mibi cum quatuor coUegis erat, quorum très concorditer articulum oppugnaljant; quartus flagitioso silentio rem transigebat:
ac Debilor qiiidem id astu protestantium fier! aiebat, qui regem, non solum cum pontifice, sed et cum sacro ordine ac nobilitate , qui primarii ordines ambo se arliculo tani generose opposuerint, vellent committere, in eoque multa esse, quae salva conscientia ferri non possint. Addebat Biissacus Anglia advectuni articulum et in gratiam régis Anglicani fabricatum esse, nihil regem Galbamque ipso indigere ; id cum toties inculcari audiebam , etsi initio dissimulabam , quam me intus commotum censés ! Tandem prœ indignatione taciturnitatem abrupi, et de articule ipso me minime pugnare velle dixi; sed operae pretiuni ducere, ut de eo uti et a quibus factus et propositus sit, et postea examinatus, cuncli cognoscant; sic enim fore, ut deposito onini pravo adfectu ac preejudicio, citra odium ac invidiam sincerius sententia feratur. Igltuv scire omnes debere non Anglia allatum illum, sed in Gallia atque adeo in ipsa urbe natimi, atque ab hominibus minime suspectis conditum, cum comiliorum causa in publicis aedibus postulata conficerentur; conventui interfuisse Gulielmum de Landum, Gastonem Griacum etClaudium Praestrœum, senatoies Parisienses integrae famœ , et Praestrœum tandem articulum de quo agitur, ita uti legitur, concepisse, in ai'cano coram regina, cum Vulpe, et ipso, qui aderat, Debitore, ac Petro Janino postea recitalum et adprobatum, id nec ne verum esset, a Debitore coram Brissaco, cum illud quœsivissem, et ille non abnueret, verum id magno errore factum diceret, ego sermonem persequens : ergo non is ab Anglis et in Augiorum gratiam excogitatur, inquam, sicuti ad invidiam jactatur; verum apud nos natus et discussus atque adprobatus fuit; quod cum vero Verius sit, superest ut videamus an ([uod a talibus viris, extra omnem suspicionem in religionis causa positis, faclum est, lanto consensu explodi debeat; nam, quod dicitur, popularem ordinem adversus duos primarlos prœponderare non debere merito dubitari, an vere dici possit, quippe constare nobililatem per pensationes factiosas, in eam opinioncm vix tandem ad extremum raptam fuisse, cum initio major et melior pars régis, qui de eo staluerot, arbilrio inlegrum nogotium relinqucndum censuisset; cum
vero plerifjuc ex ils qui ila censuerani abessent, caplata occasione a prœside illud denuo in deliberationein adductum ac tandem ambitiose decretum fuisse, ut ea in re tanquam ad rcligionem speclante, se sacro ordini adjungerent, atque inter viros graves et bene de religionc ac repidilica scntientes merlto ambigi, an non id polius ad rempubllcam quam ad religionem pertineat; proinde etiam atque etiam vidcndum esse, cum semel in nicdium articulas propositus sit et adprobatus, quod nolleni lactuni, et postea prœvalente factionuni aîstu tôt adversarios babuerit, nunc auteni a Condaeo, régis genlili, reponatur, pubbcœ securitatis ac reglœ dignitatis magis intersit, cinii potius tanquam erroneum et religioni detrimentosum injuriose rejici , quam tanquam a viris bonis profectiim, ut regiae incolumitati prospiceretur amplius considerandi , id ut de facto constet, me dicere, aboqui de articulo ipso noUe pugnare, sicut aniea prœdixi; ac optasse saepius, quando tam animose a multis improliatur, jure ne an injuria aborum et posteritatis judicium erit, ut nunquam is propositus fuisse! : quippe, cum ad ejus mentionem tôt turbae sint exortae, etsi nunc rejiciatur, manifeste periculo sacrosancta régis persona exponatur. Hœc dicentem me collcgae respicere et primum obmutescere; et, post longum silentium, tandem a Debitore additum, quemadmodum nibil quod ad securitatem vitae régis faciat omitti débet, ita non temere committcndum, ut vincubim illud sincerœ régis cum pontibce amicitiœ, quod non solum ad religionem, sed etiam ad regni tranquillitatem pertineat, ex ulla occasione solvatur. Id diversis vicibus inter nos agitatum, et semel praesenti Nivernio, qui praeoccupatum domo animum ad rem attulerat, nam sibi scrupulum a tbeologis injectum palam dicebat, ac tandem persuasum, multa in articulo contineri quœ ad religionem potius quam rempublicam speclarent, in quibus ipsorum judicio standum sit. Hœc inter, Debitor semel atque iterum in aulam ami Nivernio et Brissaco profectus est, ut secrctis petitionibus Condœi ac principum et procerum, qui cum eo erant, responsa a rege commoda afferret, ac prœcipue ut cum bona pontificii legali gratia, quo inconsulto nibil in eo negotio agebatur, de responso ad arti-
culum apponendo conveniret : nam id consilii Deljilori erat, ul eum aut temperamenlo verborum aut adhibitis circumlocutionum ambagibus dilueret. Qua in re, ut ipse jactat, mire ingenio valet, aut remittenlibus cum tempore animis, omnino eluderet; cjuod et felici quo pollet astu apud obnoxios et jam privatis emolumentis large promissis dislributisque inescatos ac corruplos obtlnuerat ; régis causa intérim per turpissimam dissimulationem déserta; cum ea de re cum Vico, me et colico dolore aucto decumbenteni invisente, cum stomacho expostulavi et invitum me facere dixi , ut adfectatis de religione scrupulis in régis causa tam dissimulanter prœvaricarer, inde si quidem régi periculum creari idque nobis aliquando exprobratum iri maluisse ab initio, ut mentio ejus facta non fuisset; nunc cum facta sit, restare, ut totum id ad regem remittatur, ne, dum de régis jure disceptamusper importunas disceptationes nostras et cavillationes, jus régi suum pereat. Sermonem ad se delatum avide arripuit Debitor, et rem gratam régi aulœque universse me facturum significavit, si id a Condaeo et consiliariis ea in re suis impetrarem ; itaque sedulo
cum' Sancurio, Piouveraîo et Josia Mercero Dordio, qui inter
protestantes auctoritate pollebant, sedulo egi, commonstrato, si ultra pertenderent, periculo, illi qui me nossent a parente, ettradita a majoribus domestica disciplina ita institutum, ut regia dignitate nihil antiquius baberem, quod ab altero vix œquis auribus nec citra suspicionem accepissent, a me tanquam ex animo et serio dictum in bonam partem inlerpretati sunt, persuadere sibi facile passi Camarinam, quam expurgare non polcrant, minime movendara, et rem integram in meliora tempora servandam. Et ita postridie coram Condœo rogati sententiam ambo censuerunt, aliosque in suam sententiam pertraxerunt. Qua re triumpbabundus Debitor exultavit, et me postea coram regina et Ubaldino cardinali laudavit, quod in re pcrdifficill expbcanda gnavam admodum operam navassem. Idem et in articulo proxime sequenti, de tollenda decretorum ea de re in senatu superioribus annis faclorum suspensione, dici oportuit et potuit. Sed ' En blanc dans le manuscril.
Debitor, qui vcrborum ambagibus, more suo,illum jam obscuravcrat, stari scripto nialuit quain régis vohintati articulura rebnquere; qiiem responso suo clusuin putabat. Quarto quintoque articulis qui ad jura Ecclesia? Gallicanœ spectant, quœ sic ut a raajoribus accepta sunt, illibata servari petebat Condœus et revocationem publicationis concilii Tridentini in consessu paucorum ex sacro ordine, spreta régis aucloritale ac sine expresso ipsius niandato factae, iitcumque satisfactum; cum et sarta ea se servaturuni rex promilteret, et publicationem injussu suo faclam sibi abunde displicuisse testaretur; neque proinde locum habuisse aut babitluram eam, donec de re tota statuisset, responso declarasset. Confirniata item edicta et concessiones in gratiani protestantium a regibus prc-pdecessoribus factae; eoque articule nientio breviculorum in eani rem addita; quœ sine diplomate regio siglllo firmato ac promulgatione concassa, cum ad promulgationem ventum erit, procul dubio dubitandi et intercedendi occasionem prœbebunt. Quod postea sequitur de praefecturis, muneribus publicis, dignitatibus, bonoribus et quae vocant ofTiciis unicuique conservandis, ac si qui iis expulsi fuerint, restituendis, quanquam ambiliose adjunctum a Sullio jactabalur, quia per se aequum justumque videbatur, dubitationi locum minime reliquit. Curtinaeorum postulatum, quod ordine octavum est, toties, ut scis, Henrico Magno superstite in régis consistorio atque adeo ex occasione in senatu agitatum, ad extremum sine responso elusum fuit; quod adversarios ipsos baberet, qui iliud propter unius ex illa familia, qui Condseo aderat, reverentiam proposuerant; quippe nemo erat, excepto Condaeo, qui non prava spe imminutum consanguineorum principum, potius quam nova agnatione auctum numerum cuperet. Ad ixcaput de auctoritate curiarum supremarum instauranda, contemptim a nostro Debitore responsum; quem scis nibil magis sedulo cavere ne illae pristinam dignitatem recipiant et jacentem régis majestatem erigant, et contra externas artes in aula nostra quotidie invalescentes tueantur : quantum enim illis auctoritatis accedit, tantum sibi decedere et perversis consiliis jamdudum procedentibus, tantum ex eo impedimenti et remorae afferri arbitratur.
Conférence de LouJun. 89
Privatum odium in causa fuit cur Nicolaus Jaius s. prœses, vl militari, Lutetiœ in domo sua injuriose captus, et Ambosiœ sub custodia relictus, quem Condaeus libertati restitui ante omnia poscebat, minime liberatus sit : nam alioqui insigni peccatum imprudentia a malevolis, cum hominem tali dignitate, qui libertatem régi nec alii debere cupiebat, eam debere Condœo cogérant; et ila Janinus a me persuasus sentiebat; sed rationi auUcas aures, cum id repetitis vicibus urgeret, semper occlusas reperit. Id eodem articule petitum nec concessum, in revocando, quod proxime petebatur, consistorii decreto, quo postulata curiœ injuriose non rejecta tantum, sed irrita et nulla, verbis etiam contumeliosis additis, pronuntiata sunt. Ex actis item curiœ extrahi ac supprimi , et paulum aberat lacerari et incendie aljoleri jussa, œstuatum a Debitore, qui in parte ei sufTragatus fuerat, nam ab iis id factum qui postulatis designabanlur, ut eos in propria causa judices sedisse nemo ignoraret. Tu vero, qui aderas. cum temperatioribus verbis censeres, et tamen tempori et irœ niagnatum, qui pro tempore pollebant, cedendum; scis non omnes proceres qui prœsentes erant sententiam rogatos : Guisium, dico, Vindocinum, Brissacum et Sovreum et alios. Et astu Vulpis, post dictam a Debitore in aurem sententiam, ut a nemine exaudiretur, omnes per tumultum surrexisse. Ecbinum vero et Dolœum, qui petebantur, condendi decreti auctores fuisse; Janino initio restitante, qui more suo statim mutavit, et ipse, illorum suggestione, decretum perscripsit; cum vero iidem urgerent ut scidani ex actis curiae extractam in potestate habcrent, et Tilius, curiae protonotarius, jam inde ablatam secum domum tulisset, intercessit senatus, et scidam a Tilio reprœsentari et rursum in scrinium inferri jussit, et tumultuarii illius decreti, quod actis curiœ inserere jubebatur, executionem deliberatione protelata generose elusit. Id ita habere omnes memineranuis, et Brissacus in sententia dicenda cum aliis praeteritus minime oblitus fuerat, ilaque aegre audicnte Debitore minime invilum se facere dixit, ut non obstante decreto ambitioso, quando illud nos recte nec rite factum osset, postulatorum curiae rationem habendam censeret,
APPENDICi:. 707
ad ea, quœ in jure partibus dicendo vcrsaiiUir, postulala reslringi; inilio peteljat Debitor, ut quantum in ipso csset senatus auctoritaleni in actuni cogeret. Jlic me non conlinui, et senatus auctoritatem , non solum ad jus privatum, sed etiam ad publicum, porrigi oslendi; qua in re, si, quod adversarii clamabant, ille ea abulerelur, clausulam addi possc, qua curiœ jurisdictio ad ea quœ ex antiqua ipsius ordinatione et conslitulionibus regiis ci compelebanl, prout rite et recte ea usus esset, nec ultra porrigerelur. In quo tamen verbis aliquandiu corani Condœo cum responsuni legeretur, allercalum fuit. Ad caput quod sequitur, ordine xi, de lempore prœfiniendo, quo ad m regni ordinum postulata responderetur, et pragmatica super iis a rege confecta ad regni curias mittcrelur, responsum, non stetisse per regem ac ipsius consiliarios, quominus maturius ea in re publicae exspectatloni sit satisfactum , tumultus exortos, et régis necessariam in Aquitaniam profectionem mora; causam dédisse, et tamen ante profectionem in parte de iis decretum, et intra iiii proximos menses quod restât, plans confecluni in. Ad xii, ut soli natione et origine Franci, ad prœfecturas , dignitates ac prœcipuc munitionum in limite custodiam, exclusis extraneis, admittantur, quod ex Blœsensium comitiorum constitutione , quœ superius eadeni de re facta confirmât, petitum est, responsum id quidem ita constitulum esse et in posterum locum haberi; neque tamen ita servalum, ut non extraneis propter insignia mérita , magno regni bono et ornamento , ad primarias regni dignitates ac prtBfecturas aditus patuerit. Quod, quare a Condœo petitum, et a nobis responsum sit, minime ignoras. Et, capite sequenti, satis ostenditur quo postulatum an munitiones arcis Ambianensis , ab ea parte quae urbem spectat, ad majorem regni et civium securitatem solo œquentur. Id magnarum turbarum materiam prœbuit et prœbebit, quippe cum prœpostero astu, cujusnam non dicam, ne toUat rubra supcrcilia, tolum id remanserit, etiam post solutum conventum, indecisum postulatum illud prœfracte a nobis rejectum, eaque in re nos sapientissimi régis qui arcem construxerat judicio et auctoritate tuebamur; et cum jam singuli condi-
tionibus Debitori in aulam proficiscenti in arcano proposilis sibi prospexissent , a Condœo et comitissa rei componendae ratio inita fuerat; a qua se Longovillani parens minime alienam ostendebat, ut Nionisum fihus e Picardia decedens, Xeustriam duplo ampliorem provinciam, compensationistituio, acciperet; adjunctis, ad firmandam in eapotentiam, qui mos pravus hodie viget, arce Cadomensi, Ponte- Arcuensi et Diepa, quae nonnisi immani aère lui poterant, ad avaritiam prœfectorum qui ea loca tenebant satiandam nuUo sufficiente pretio. Haec ita primum acta cura Longoviliano aliquae patientes aures babiiit filius; ceterum, minime unquam assensus est; quippe qui ad decus, quod illi vita semper carius fuit, pertinere diceret, ne ex provincia, in qua pater et avus tam sanctam sui memoriam in anlmis popularium impressam reliquissent, ab eo expelleretur quem turbarum auctorem nominaverat, et cui cedere turpe exislimabat. Itaque constantiam in prima petitione ad extremum servavit, ad voluntatem régis sive reginae, enixam de arce intégra retinenda, non nihil mitigatus, sed addito semper ne e provincia exire cogeretur. Nobilitas in ea totius regni praecipua est, quse per hos motus aulicam gratiam Longovillani benevolentiœ posthabuerat , eoque magis generosus adolescens sibi elaborandum putaljat ne eam ad injurias et ultionem exposltam deserere videretur, instantibus priniariis amicis, qui in arcano jam cum Canidiae viro convenerant, ut conditionem acciperet, cum ille semper bonestatem et decus suum reponeret, unus ex iis honestatem ibi residere dixit, unde majus emolumentum reportaretur. Ad quae verba ille subito : Atqul tempus nuper vidi, inquit, quo te qui tantopere niei emolumentum, honeslate postbabita, amplectendum suades, eo fortuna redegerat, ut, utroque pa;ne amisso, insummis angustiis conflictareris, ego, qui alterum semper contempsi, alterum mibi eripi nunquam patiar. Quibus verbis aliisque non sine acerbitate prolatis, eos, qui mediam viam insistebant, et inter arma gratiam in aula captabant, ita a se alienavit, ut, prse œmulatione, alios, qui cum primis non sentiebant, ad se protinus traxerit, et jam tum in duas partes se foederatorum factlo sciderit; quod negotio inchoato novas
(lifiicultales subindc attulil, cjuainvis ipse niliil minus in aninio liaberet, quam ut illud in longum extraheretur : dolere sibi, dictitans, (juod rustici a niilitis sœvitia ac licenlia tôt incommoda ac vexationes acciperent. Inter hicc, Canidia ex aula ad Lutetiam se contulit, et comperto , niariluni dum in Ambianensi arce retinenda animum oblirniat, magna se regemque ac rcginam invidla onerari, ad artes suas oonfugit, et literis in aulam a vire per Ncreslanum missis passim, in urbe primuni, dein et in aula ac postremo Julioduni sub oppidi mœnia misso Nerestano disseminandum curavit virum arce et vicaria potestate onini cedcre et per eum non stare , quominus cum Longovillano convenire possit. Id cum ad nos retulisset Debitor, manus in cœluni tollens Vicus, Deum se laudare dixit, quod consilium tam régi utile et sibi honorificum Canidise vir cepisset. Cui ego, qui prope adstabam, aurem vellens : Suspende, quaeso, inquam, judicium quousque exitus plenam verbis tam magnilicis fidem fecerit. Dubitatlonem meam postridle mutata conditio firmavit, et de Neustria rursus injecta mentio, Diepa exempta, pro qua c aureorum cid in summa œrarii inopia promissa. Ita illusum, pro tempore, régi ac nobis, minime omnium Longovillano, qui in vestigio manens, cum ab omnibus desereretur, nunquam se ipse deseruit. Vafritie illum grassari aiebantadversarii, qui ex ingenio suo alios metiri consueverunt, aliudque in ore habere atque adeo niliil minus velle quam quod diceret. Quod cum ille per amicos rescivisset : Atqui facile est, inquit, iis qui hoc dicunt me vanitatis arguere, quippe concesso quod palam atque ab iis ipsis qui me insimulant. Inter publica postulata fuit repetitum id ab eo, cum quo clandestinum fœdus, me inconsulto, inierunt, possum impetrare, magnoque me beneficio obstringent, si impetrabunt. Et quia contraria régis voluntas de arce opponitur, de arce intégra servanda assentior. Modo ea fido ac minime suspecto tra- (latur, et ille qui se provincia excedere paratum ostendit, nullam in ea munitionem retineat, quod se vicariam administrationem cum arce retinere cupit, et hoc illi per me licebit modo Perona cedat, quam peculiari titulo, cum Desiderii-Monte et Roia, in provincia tenet; ad
ici nullo sumplu , nulla pecunia aut compensatione opus esse, cum ea quœ peluntur, aequitate summa petantur et in ejus potestate sint, cum quo agitur. Inter lias exprobrationes et altercationum œstus, extracta res ad extremum conventum, nullas couditiones admittent Longovillano. Sic aiitem existimabant adversarii, juvenem dissimulatione, ut aiebant grassantem, cum quisque rébus suis consuluisset êtres in eo essent, a publicis pacis conditionibus subscribendum esset antequam subscriberet, conditiones antea rejectas tandem accepturum, et quod consilio non fecerat, necessitate facturum. Qua in re homines qui se alios astutia superare credebant, ab astutia sua mire sunt decepti : nam Longovilianus, toto conventus spatio, summa securitate tempus elabi sivit, et cum rébus compositis subscribendum fuit, contra spem iHorum, ultro sine tergiversatione se obtulit, nisi reverentia Condseo débita eum retinuisset, ante alios omnes subscribere paratus, nunquam futurum, dictitans, ut privati sui emolumenti ratione publicœ pacificationis negotium retardaretur; subjecitque publicam suam querimoniam , quam propterea illi inter publica postulata proponendam censuerant, ex eventu, ad privatam, se deserto, redactam esse; verum abunde sibi virium et an)icorum superesse, ut contra honiinem conditione imparem, ac solo favore nixum, jus suum tueri possit. Haec ita inter eos jactabantur. Verum ad reliqua capita redeo.
Proxime actum de turmis catapbractorum equitum, quod prœcipuum militiae robur apud nos semper fuit, ad morem antiquum instaurandis, et peculiari tributo ad id dcstinato in alios usus minime intervertendo. Ilem , de prœtorianis additum, in Espcrnonii odium, ut legionis tribuni instituendi et primariorum legionum ducum jus sit pênes regem solum, membrorum cujusque coliortis ordinatione pênes singulos legionis duces rémanente. Major in consiliis ordinandis, quod XVI capite proponebatur, dilficultas fuit, quœ semper agitabilur et nunquam terminabitur; quippe, cum ad ea tcmpora deventum sit in quibus plus singulorum offensa; quani publica; gratiœ tribuilur. Id anlea, cum Dcbitor Cuciacum ad Condanim missus luerat,
agitatum fuit, ac jam tiim praescriptae legcs; sed calculihus aiiimis et alio intcntis, omissa consultatio, quanquam de ea convenisset, uno excepto, quod Condaeus peteret ut decretis ipse subscriberet, et peripsius absentiam très antiquiores togati consiliarii; qifbd pnecise negatuin tune fuerat , et postea tamen, cum dcnuo id in conventu petituni, a Debitore concessum est; rémanente in céleris inlegro negotio; de quo, posl pacificationem, ex Condrei etaliorum principuni ac regni procerum sententia in aula statueretur. De delectu eoruin qui ad legationes ordinarias ad reges ac principes externes obeundas mitterentur, quod additum est ad ostentationeni factum cuncti interpretati suut; ne quod pidilicam rem ac régis regnique dignitatem spectabal omnino neglectum fuisse videretur; sicuti quod de pensionibus immodicis ac iis prœsertim quae vei indignis vel omnino incognitis personis in fraudem, eniendicato nomine, attribulœ fuerant, revocandis aut moderandis, adjunctum est, nam in tanta tamcpie insatiabili furentis avaritiœ improbitate, nemo erat, ne quidera Condaeus ipse, qui se sustinendae invidiae adversus flagitatores importunos parem arbitraretur, et is qui solus poterat, utrique parti invisus, neutros in aula et in conventu adstipulalores habebat. Quod proxime sequitur, de venalitate omni tollenda, atque adeo de annua pensitaîione pro muneribus publicis et ofiGciis omnino abroganda, tam quae ordinem judiciarium quam quae aerarium respiciunt; quod jam Condaîo, ad Maxentii Fanum praedixeram, in parte pro iis pro quibus annuatim pensio solvitur, statim convenit ut locum non haberet, quandiu contractus ea de re factus duraret. In reliquis, boc est, in provinciarum et locorum munitorum praefecturis , in mililaribus et palatinis ofBciis, arege, Cœsaroduni, responsum fuerat ut locum haberet; qui contra fecisset, indignus omni dignitate et honore in posterum alque adeo infamis hal^eretur. Cum tamen edictun) conditum fuit, qui utrinque initio tam enixe petebant, cum alterum locum habere non posse cernèrent, pro altero non admodum pugnabant, vixque tandem precibus et pudore ab illis ipsis impetrare potui, ut saltem in dignitatibus, praefecturis et officiis quae pensitationi annuse minime sunt
subjecla, et quœ nihiloniinus magno régis regnique deshonestaniento ac periculo quotidie promercalia prostant, prohibitio valeret; quœ verbis admodum languidis concepta est, demta quam Cœsaroduni appositam dixi sanctione. Revocatœ item gratiae exspectativœ, quas in curia Roniana vocant, et quœ inde originem habuerunt, et concessiones quae votum captandœ mortis inducunt. Additum erat ut nemini liceret dignitates et officia ejerare; quod durius visum et régis beneficentiœ derogare; ac proinde rejectum est. Quod autem de populi levamento ob damna, his motibus accepta, et parte prasstationis annuœ remittenda proxime peculiari articulo adjectum erat, pro ludibrio babitum fuit; quippe ab iis propositum qui pauperiem ipsi fecerant et causam calamitati publics dederant, et qui, cum hoc tani magnifiée ad ostentationem petebant, eadem charta immanes summas ad privata commoda a nobis exigebant, quœ, exhausto régis aerario, non aliunde quam ex populi oppressione corradi poterant : itaque id risu exceptum et expvmctum. Quod de fœderibus cum principibus exteris ac rebuspublicis ad decus ac tutamen regni, a felicis recordationis parente régis renovatis, postea sequitur, tanquam a protestantibus additum, contemplatione régis Magnœ Britanniae, ordinum Belgii fœderatorum et Germaniae principum ac civitatura, in malam partem acceptum est; nam id curae régi semper fuisse et esse nunc ac deinceps fore responsum est, proindeque superfluum videri ut id inter edicti publicandi capita reponatur. Sane Debitor noster magnopere ob eam causam in occulto ringebatur, fidem suam suggiilari putans, quasi in alteram partem, quam scis, nimis propenderet, et iequilibrium ad regni majeslatem et prœrogativam tuendam necessarium, ob recentem adfinilatem tanto studio et animi contentione al) se procuratani , obnixius minime servaret. Eamdcm ob causam , capite sequenli petitum ut rex aucloritatem suam interponeret, quo pacillcationis Astensis inter Hispanos et Sabaudum per oratores suos initae condiliones bona fide implerentur et executioni demandarcntur, sicuti Sabaudo rex se facturum receperat. Ad quod responsum Betunium, Sullii fratrem, ea de causa propediem in Ilaliam cum plenis
régis niandalis proleclurum esse. Pelitum et ul cuni Helvetioruni civilate aDtiqua fœderatio, non minus honesta quam ulilis, religiose servaretur, et anniia ad id destinata pétunia non interverleretur, dareturque opéra ut aequa ejus inter bene-nieritos dispensalio esset, et Bernatum primario totius civitatis secundum Tigurinos pago, ea in re, quod antea factiini non fuerat, deinceps satisfieret. Id, ul scis, antequani Lutetia disccderetur, agitatum fuerat, culpa in eos, qui iiunc in aula non sunt, contumeliose et arroganler a Bernatum delegatis jam lum rejecta. Ad Sedani et Raucuriœ prlncipatum, qui in patrocinio regio a Francisci I temporibus fuit , tuendiim , ([uod mox petebalur, byssinis verbis responsum fuit, non sine occulta aemulorum invidia, et seorsum renovatum quod articule non continebatur de prœrogativa in sedendi ordine, jam tum ab ipso Francisco concessum privilegium. Quatuor quae supersunt ultima capita aut publicam Condœi personam aut privatim ipsum spectant, ut, senatus-consultum Burdegalae, ante Vienium, tune odio in aula ardente, contra ipsum factum, ut injuriosum, ex archivis curiae extraclum, aboleatur. Quod sine contradictioue concessum. Magis in declaratione Pictavii, septembri ultime, régis nomine, ad cunctas regni curias directa, laboiatum fuit, sicuti jam supra demonstratum est; nam pelebatur ut illa revocaretur tanquam calumniosa et falsitatis plena, et contra leges et nlus in regno antea servatos, sine e\emplo, facta, nec non décréta juxta eam condita, ex curiarum archivis aliisque tribunalibus ubique extraberentur et abolerentur, speciatim ut de decreti xviii septembris, sub nomine curiae Parisiensis, contra curiae ipsius mentem publicati, falsltate et suppositione inquireretur, et in auctores tanti criminis legibus ageretur. Qui bis verbis designaretur, nemo ignorabat, nec tanti erat, si res tantum ex ejus persona aestimarelur, quin justae Condœi irae ad noxam protinus dedi potuerit; sed quoniam quod in eo peccatum erat pubiica auctoritate nitebatur, ad régis decus et exemplum pertinere visum, ne rex eos, qui rei operam navaverant, vel in manifeste crimine desereret. Ilaque vix tandem, post longas ac sœpius protelatas altercationes, via inita qua
Conférence de Loudun. go
simul et Condaei ac consanguineorum principum dignitati consultuai fuit, effectumque ne eos qui falsi arcessebantur, rex deserere dici posset, quod ex edicto videre licet. Prospectum item uti Condaeo de injuriosa ad Pictavium ante biennium repuisa , ab episcopo qui turbis causam dédisse arguebatur, honorifice satisfieret; quod seorsum promissum, nec edicto comprehensum ; postremo additum ut qui ob eam causam urbe ignominiose pulsi fuerant, famœ, bonoribus ac dignitati, bonis, laribus (ii, ut scis, prœcipue magistratus erant) sine mora restituerentur; actajudiciaria contra eos facta abolerentur; quicquid ad decus et dignitatem Condaei labefactandam in iis spectare posset, ex prsesidialis curiœ et publicarum aedium archivis eximeretur. Secundum hœc condictum edictum, lui capitibus absolutum , quod in ukima Débitons in aulam profectione, varie mutatum et interpolatum est, dum abesset Condaeus inde cum principibus, nos divers! aiio excurrimus, Ronius Rupellam, et dissidentes, sicuti aiebat, delegatorum animos componeret, et eodem legatus Anglicanus profectus est, ita suadente BuUionio, qui Ronio contradictorem quaerebat, multum, fremente me, qui, licet legato amicus, tamcn exemplum metuebam, et id olim nobis exprobrari posse, animo jam tuni providebam. Itaque , cum id concessione Débitons fieri viderem , in consessu nostro privato protestatus sum, me nequaquam consentiente aut adprobante, Anglicani profectionem susceptam, et ut collegœ id meminissent rogavi; nec factum improbavit Brissacus. Jam tum aestus intendebat, et cum Condœus, natura vebemens, parum sibi temperaret, Puipefortio in Andibus, qui intérim excurrerat, rediens, maligna febre correptus est; quae nos anxios diu tenuit, usque ad xili dieni, quo remittere cepit morbus; nec de nihilo intérim laborabatur, nam scissis animis, si quid humanilus conligisset, quicquid actuni erat, irritum remanebat et pars, illo superstite, lirmior, multum debilitabatur, et altéra superior evadebat. Tandem, cum convaluisset, postquam de primatis cujusque principum et procorum, qui cum Condœo erant, petitionibus et gratiis a rege promissis idoncc a nobis caulum est, ipse in Iccto nondum bene conlirmala valetudine subscripsit; nec
Lougovillanus, ciijus negotium indecisum renianebat, proptcrea subscribere detrectavil; sed eadem die sedulam suam misit; namseorsum principes qui aderant , ut scis, ob dignitatum prœrogativas subscripsere , sicuti ad Menehildis-Fanuni factum meministi. Id actum v nonas maias, qui dies Inventionis Sanctae Crucis sacer est, et Nivernio Natalis, itaque et is, qui negotio quasi sequester semper intervenerat , nos iautissimo excepit convivio, cum adhuc incertum esset an eo die edicto subscriberetur : nam niulti adliuc hserebant, et Condaeus non nisi post prandium subscripsit. Quo facto, cuncti aJ) eo comnieatum petiimus, ipse quo liberiore ac puriorc aeie frueretur, ex consilio medicorum , Chinonem cogitât. Ergo Debitorem sequi et in viam me dare certus bas obsigno. Quid autem de negotii successu, exploratis ac pei'tentatis eorum ex quibus fortunœ nostrae pendent ingeniis et voluntati])us augurii, faciam, si qua?ris, id vero cbarta' illini periculoi'um duco, et in illud tenipus dilTerenduni censeo, cum te coram complecti dabitur. Intérim, vale.
Julioduni, pridie nonas maias, quo die Chinonem petebamus.
