DOCUMENTS

Digiti

Digiti

zedby GoOgk

Fondation d'un prieuré de chanoines Augustin* à Ripaille, par Amédée VIII, comte de Savoie, le 23 février 1410.

(Vidimus du xv* siècle. Archives de la Haute-Savoie, fonds de Vallon-Ripaille).

In nomine sancte trinitatis et individue anit$tis, patris et filii et spiritus sancti, amen, et gloriose virginis Marie, genetricis domini nostri Jesu Christi, omniumque sanctorum et sanctarum Dei.

Princeps polorum omnium, cunclismirifficispreradians fulgoribus, ejusaltaet ineffabiliprovidenciauniversa prudenter disponens, nunc vulnerat nunc medetur, nunc viviflcat nunc mortifficat, et stabilem mondi compaginem mirabili potencia superne dominacionis alternat; in creaturis hominum, ut universalis et singularis dominus, gemino fungens imperio , ubi vult spirat , largitur et aufert , exaltât et contristat, et condigne pulsantibus consolacionem eternam munifflcus retribuendo ministrat. Revolutis igiturcunctisChristi dogmatibus, et sacrarum paginarum voluminepatefacto, nichil est subcelo stabile vel eternum,

quam oracionum digna suffragia et devota prorsus opéra deitatis ; hec proponunt hominem in sublimi , et merentem perpétua dagnacione deffendunt. Quin ymo justus judex, qui justiciam et equitatem incomparabiliter diligit , humane fragilitati prebuit consilium ut, dum vita corpori compos et cornes extiterit, que anime et devocioni sue incombunt taliter compleat, quod anima post lucere valeat perhempniter. Appostolus eciam cunctos Christi fidèles amonet , dicens : Laboremus dum tempus habemus, ut in extremo judicio cum sanctis assidue visione Dei perfrui valeamus.

Quapropter illustris princeps dominus noster Amedeus, cornes Sabaudie, (lux Chableysii et Auguste, in Ytalia marchio et princeps, ac cornes Gebennensis, hiis piis consideracionibus et aliis pluribus ac speciali devocione commotus, cupiens terrena in celestia ettransitoria in eterna felici commercio commutare, quoddam cenobium seu unum monasterium quindecim canonicorum conventuale, sub régula beati Augustini, habituque, ri tu, usuet stabilimentis monasteriiabbacialis sancti Mauricii Agaunensis , Sedunensis diocesis , ad honorem omnipotentis et tocius celestis curie nominatim, et sub vocabulo virginis gloriose et beati Mauricii martiris , pro sui corporis prosperitate, peccatorum suorum remissione, suequediu pensatedevocioniset intencionis complemento, animeque sue predecessorum et successorum suorum salute, fondare suis propriis sumptibuset sub dote mille florenorum annualium proposuerit. Lubricaque gencïum memoria fréquenter que clara sunt reducitdubia; propter que fides veterum provida decrevit rerum seriem scripture testimonioperhempnari, ut ea que mentis humane fragilitas non recolit scripturisappareant auttentidis stabilita. Noscat igitur tam modernorum presencia quam futu-

Digiti

rorum posteritas, quod, anno a nativitate ejusdem domini sumpto miliesimo quatercentesimo decimo, indicione tercia cum eodem anno smmpta, die dominica qua cantatur in ecclesia Dei sancta Oculi mei, que fuit vicesima tercia menais februarii , pontifficatus sanctissimi in Ghristo patris et domini domini Âlexandri divina providentiapape quinti anno primo, apud Thononum.Gebenneasis diocesis, in domo Johannis Ranaysii, secretarii domini nostri comitis Sabaudie, in caméra paramenti , présenteras venerabilibas ac nobilibus et potentibus viris dominis Hugone de Arens proposito Montis Jovis, Hamberto de Sabaudia bastardo domino Montagniaci Cudriffini , Guichardo Marchiandi legum doctore cancellario Sabaudie , Francesco de Menthone domino Bellimontis, Amedeo de Chalant, militibus, Aymone domino Asperimontis, Hugonardo Ghabodi legum doctore, Petro Andreveti magistro bospicii , consiliariis, et Johanne Boubat de Dyvona secretario dicti domini nostri Sabaudie comitis, testibus ad hec vocatis et rogatis : Prefatus dominus cornes, corara testibus supradictis et me notario subscripto propter infrascripta constitutus; non deceptus, non cohactus, sed de jure suo pariter et de facto ad plénum informatus , ex suaque mera libéra et spontanea voluntate ac ejus certa sciencia, deliberato et diu pensato proposito maturaque deliberacione prehabita, piaque devocione motus, ut asseruit sub suo corporali juramento infrascripto , pro se suisque heredibus et successoribus universis quibuscunque, eligit, nominat ac esse vult locum, fondum, situm ac fondacionem pro dicto monasterio fiendo et fondando domum seu maners et muralias sitas cum pertinenciis infrascriptis de Rippaillia, prout mûri meniorum seu clausurarum dicte domus, ac circumcirca ad quadraginta pedes comitis, cum suis convenientibus, neccessariisintroitibus, liberisingressibus

zedby GoOgk

— Ml —

et egressibos dicti monasterii. Quodquidem monasterium, tam eoclesiam quam alia edifficia dicto mon»terio pro ibidem famuhntibus Deo pro tempore neccessaria conveniencia et opportuna, juxta ritum, morem et regulam conataittum monasteriorum, focere et constatera, construo taque et compléta perfecte et in integrum reddere priori et canoniots qui pro tempore fuerint, ut brevius fleri po* terit, ipsumque monasterium munira et garnira aufficien* ter (tam) libris omnibus, vestimentis, habitibus, ustensiiibus, garnimentis, campants, et aliis mobilibus ipsi monasterio necceasariis et opportunis, tantum pro prima vice, pro divinis officiis ibidem celebrandis, quam aliis ibidem pro victu, alimentis, et omnibus spiritualibus et temporalibus necoessariis , promtttit et convenit idem dominus cornes, pro se et sais ut supra, micbi notario subscripto more persone publiée stipulanti et recipienti vice nomine et ad opus dicti monasterii priorisque oanonicorum et conventus dicti monasterii ibidem ponendorum, et successoral! suorum in dicto monasterio, et quorum inte* rest et in futurum poterit interesse.

Preterea profatus dominus cornes desiderans, para mente et devocione oommotus, quamdiu in corporels membris viget quies , condicionis humane ineffabile périculum prevenire quod nulli partit nec miserettiur, cogitans eciam quod presentis vite condicio statum habet instabilem et quod numéros dierum apud Deum retinetur y perpensans eciam quod humane nature condicio in bac valle miserie posita tôt et tantis subjacet periculis et erumpuis, quod qui velitet nolit opporteteum ab hac luceexui; volens igitur sibi quantum a summo rerum conditore con-« ceditur precavere, desiderans et affectans monasterium Irajusmodi siciit convenit et prôposuit perdoctare, ipse dominus cornes , pro se et suis ut supra, deliberato pro-

zedby GoOgk

posito, ektem monasterio ac priori canonicis et oonventui ibidem ponendis destinandjs sea recipiendts et qui pro tempore faerint, Deo famulantibus sub canonica profes-i sione regulaque beati Augustini, habituque ritu stabiiimentis et statut» canonicis supradicti monasterii abbacialis sanctt Mauricii Agaunensis viventibus seu vivere pro* misais et obbligatis, seu qui Tivere juxta canoaicas sano tiones decreveriqt pro tempore, et michi notario ut supra stipulanti et recipienti , dat, donat, cedit, transfert, délibérât et expedit, modis et formis quibas potest fortiori» bus , pro dote nomineque doti&et dotacionis ipsius monasterii, videlicet mille florenos auri Sabaudie annuaies. Quosquidem mille florenos auri annuales idem dominos cornes, pro se et suis ut supra, pro complemento sue intencionis et devocionis, coram testibus et me notario sepedictis speciflkpvit, declaravit, particulavit; et pro ipsis mille florenis annualibus tradidit, consignavit, expedivit perpetuo et délibéra vit, ac specifficat, déclarât, particulat, tradit, consignât , expedit et délibérât, modo quo potest fortiori, dicto monasterio ac priori canonicis ac conventui ibidem ponendis et qui pro tempore fuerint, et michi notario ut supra, stipulant! et recipienti , décimas , census , reddictus, servicia et usagia in fine presentis instrumenti particulariter declarata, unacum jure emphiteosis directoque dominio «t pleno jure eorumdem reddituum, eidem monasterio sumptibus dicti domini comitis respondenda, confitenda et recogaoseenda per debitores et emphiteotas eorumdem ut brevius fieri poterit.

Devestiens se dictas dominas cornes, pro se et suis ut supra, de predictis domo et fondo Rippatllie,ac decimis, cent sibus , redditibus et usagiis, cum jure emphiteosis directoque dominio et pleno jure eorundem, unacum juribus et pertinenciis eorundem, laudibus, vendis, excheytis et

Digiti

zedby GoOgk

œmissionibus rerum ipsarum infrascriptarum ; et dictum monasterium, priorem canonicos et conventum ibidem ponendos et qui pro tempore fuerint, et me notarium ut supra stipulantem et recipientem, investit tradicione unius calami, ut est moris, ad habendum, tenendum, utendum, fruendum, possidendum, levandum, percipiendum, et quicquid eisdem priori canonicis et conventui qui pro tempore fuerint , alienacione proprietatis penitus exclusa preterquam in casibus a jure premissis ,• placuerit perpetuo faciendum; nichil juris, actionis, ration is, dreyture, dominii, signiorie, vel alterius cujusvis reclamacionis ad se et suos idem dominus cornes in premissis omnibus et singùlis , ut supra, in fondacionem et doctationem dicti monasterii tradictis retinendo; sed in prefatos dominos priorem canonicos et conventum qui pro tempore fuerint, ut prefertur, et me notarium ut supra stipulantem et recipientem , totahter transferendo et a se adicando; ita quod a modo in antea ipsi prior canonici et conventus qui pro tempore fuerint eorumve procuratores ministeriales et recuperatores eisdem juribus et accionibus utiet gaudere possint et valeant , quibus idem dominus cornes ante presentem doctacionem et fondacionem uti poterat quomodolibet et debebat. Et si dicta particularis assignacio in fine presentis instrument! descripta plus valet de présente aut sit in futurum valitura dictis mille florenis , illud plus dictus dominus cornes, pro se et suis ut supra, pia devocione motus ut prefertur, dat, donat, ccdit, transfert perpetuo et dimictit dicto monasterio; priori et canonicis et conventui qui pro tempore fuerint , et michi notario ut supra stipulanti et recipienti, in augmentum dotis et doctacionis dicti monasterii, ac dictum monasterium, priorem et canonicos et conventum cum eorum familia, rébus et bonis, doctacioneque pre-

Digiti

zedby GoOgk

dicta, sub sua et speciali salvagarda perpetuo haberc et tenere volt contra omnes (1).

Constituera dictas dominus cornes, prose et suis ut supra , se tenere precario nomine dicti monasterii, priorisve et canonicorum et conventus ut supra ponendorum et qui pro tempore fuerint, predicta omnia ut supra in fundationem et dotationem dicti monasterii tradita, donec dicti prior canonici et conventus, seu eorunr procurator corporalem de premissis apprehensi fuerint possessionem, quam accipere et intrare possint et valeant si et quando voluerint , nullius alterius licentia super hoc minime requisita.

Quae omnia universa et singula fecit, constituit, donavit et expedivit prout supra particulariter est expressum , constituit et ordinat sub pactis, conditionibus et modérationibus infrascripfis : (sciiicet quod prior et canonici in dicto monasterio ponendi) sub canonica professione , rcgulaque sancti Augustini, habituque ritu et stabilimentis supradicti monasterii abbatialis sancti Mauricii Agaunensis , vivere debeant et Deo famulari inibi , horas alla voce dicendo ; cujus beati Augustini régula et dicti monasterii sancti Mauricii statuta et stabilimenta in uno libro velpluribus describi debeant, et in publico choro et capitulo teneri, legique in quatuor temporum anni jejuniis, ut canonici ipsius monasterii et ibidem Deo famulantes pro tempore plenius sint informati; etiam ut nullus qui pro tempore fuerit, et sub dicta canonica professione régulaque et stabilimentis hujusmodi vivere decreverit, sub quavis dissimulatione, aut alio quovis quaesito colore, se

(4) Le bas du parchemin étant coupé, dans l'original, le reste de l'acte, depuis ces mots, a été extrait d'un cartulaire ancien de l'abbaye de Saint-Maurice, intitulé Liber Sabaudiœ, f° 4.

- too —

valeat probabiiiter excusare. Quorumquidem quindecim canonicorum duodecim ex ipsis, vel saltem decem ad minus, sacerdotes esse debeant , incluso priore, pro missis celebrandis.

Quodquidem monasterium seu prioratam, tam in capite quam in membris, ex quacumque causa seu quovis qu»sito colore, etiam successores dicti domini comitis ad hoc consentirent, alicni alteri monasterio , collegio sen ecclesiœ cathedrali vel alteri cuipiam ecclesiae uniri, seu cuiquam domino cardinali, praelato vel alteri personae eGclesiastic», in commendam vel administrationem tradi non possit , ad perpetuum vel ad tempus, tam per sedem apostolicam, legatosque et commissarios ejusdem, seu diœcesanum loci abbatemque sancti Mauricii, seu per quamcumque aliam personam ecclesiasticam vel secularem; sed semper regatur modis et forais supradictis per priorem ibidem residentem, nec alio modo sint admittendi dicti canonici in dicto monasterio.

Item quod prior ibidem constituendus et sui successores canonice intrantes in dicto monasterio habeant et habere debeant totalem administrationem, regimen et gubernationem dicti monasterii , personarumque et bonorum omnium quorumcumque presentium et futurorum ejusdem, cum consilio canonicorum dicti conventus; de qua administratione teneatur quolibet anno in capitulo reddere debitam rationem dicto conventui, ita quod illud quod supererit convertatur ad utilitatem dicti prioratus. Item quod dictus prior et ejus successores in eodem monasterio, qui pro tempore fuerint, super canonicis redditis et canonicis conversis, familiaribus et servitoribus dicti monasterii in dicto monasterio residentibus, qui pro tempore fuerint, delinquentibus quomodolibet criminaliter, ubicumque delinquent, punitionem habeant et ba-

Digiti

zedby GoOgk

bere debeant pleno jure ; et ad ipsum priorem et ejus dece&ores in dicto monasterio immédiate, quacumque praeventioneecclesiastica vel seculari non obstante, plena correctio, juridictio, captio, incarceratio, detentio, et totalis alia eccleaiastica et secnlaris punitio pertineat et pertinere debeat in90lidum et pleno jure, quacumque juris dispositione, statutis et consuetudinibus ecclesiasticis vel secularibus, quibusvis personis concessis et concedendis, non obstantibtts quibuscumque.

Item quod dicti prior, canonici conversi, donati et rendnti dicti monasterii, qui pro tempore fuerint, sintet esse debeant exempt i, liberi et immunes ab omni jurisdictkme, punitione, oorrectione, citatione, detentione et arresto reverendi patrâ in Ghristo episcopi Gebennensis ejusqoe curiœ, in cujus diœcesi dictum monasterium consistit , et cujusvis alterius caria ecclesiasticœ vel secnlaris, excepta caria romana; addendo qnod omni casa supplicationis et quèrelae dicti domini comitis et successoram suoram, sea canonicorum abbatiae monasterii sancti Mauricii supradfcti* qui pro tempore fuerint, forsan fiend» contra priorem qui pro tempore fuerit, in punitionibus et correctionibus sapradictis vel forsan de malaadministratione sospectam , qaod tune eidem domino abbati liceat dictum monasterium Ripalise, prioremque, canonicos et personas ejusdem vi&itare , corrigere et punire juxta regulam beati Augnstini et prout canontese dicta vérin t sanctiones, sine tamen mutationefundationissupradictae, et servata in omnibus et per omnia intentione dicti domini comitis, presenti instrumente declarata.

Item quod primas prior ibidem constitaendas et nomi» nandas , cajas nominationem ad se retinet dictus dominus cornes, habeat plenariam potestatem eligendi, recipiendi et vestiendi habita supradicto quatordecim canonicos se-

Digiti

zedby GoOgk

mel, eisdemque victum et vestitum ac stallum in cboro et locum in capitulo assignare, juxta ritum abbatialis monasterii sanctiMauriciisupradicti, et prout régula beati Augustini et canonicœ sanctiones dictaverint.

Item quod caeteri canonici. post numerum praedictum recipiendi, quandocumque contigerit numerum praedictum minui, per decessum vel aliter, dictorum canonicorum, quod dictus dominus cornes et ejus sucçessores comités Sabaudise (primum illorum eligendi facultatemhabeantet) habere debeant; et debeat dictus prior, qui pro tempore fuerit, et ipsum recipere in canonicum et in fratrem, ipsumque vestire modis et formis. supradictis ; secundum vero canonicum ibidem ponendum, ex minutione numeri supradicti , idem prior sua auctoritate, de. consilio dictisuiconventus, recipiat et vestiat modis quibus supra; et sic deinceps, perpetuo alternatis vicibus, modus et ordo serventur, omni impedimento et contradictione cessante.

Item quod cum, post decessum primi prioris ibidem ut supra ponendi, dictum monasterium seu prioratum Ripalliae priore carere seu vacare contigerit, plena electio seu postulatio canonica futuri prioris et sequentium. per-. tineat et pertinere debeat sacristae, canonicis et capitulo dicti monasterii qui pro tempore fuerint; cujus electionis presentatio pertinent domino comiti Sabaudise, qui ipsum presentare debeat abbati S. Mauricii Agaunensis, qui ipsum debeat confirmare.

Item quod dictus prior primus ibidem ut supra ponendus, nominandus et instituendus , unum ex dictis quatordecim canonicis ibidem ponendis, de consensu et consilio dictorum canonicorum , eligat in sacristain, eidemque offlcium sacristae permittatur perpetuo yel ad tempus in dominio, siçut convenit in talibus exercendum.

Digiti

zedby GoOgk

Item quod post ceasum vel decessum dicti sacristœ, prior et canon ici qui pro tempore fuerint altum sacristain ibidem ponere et deputare debeant suffîcientem et idoneum, modis praedictis, totiens quotiens casus evenerit.

Item quod quilibet dictorum canonicorum pro tempore in dicto moiiasterio seu prioratu Ripalliae existentium , sub canonica professione ibidem vivens et residentiam personalem ibidem faciens, habeat et habere debeat super dicta dote et dotatione, pro suo vestiario, juxta regulam, ritum et stabilimenta supra dicta, decem florenosauri SabaudiaB anno quolibet; sacrista vero, viginti florenos; prior vero, triginta florenos; eisdem canonicis et sacristae annis singulis perpetuo per priorem qui pro tempore fuerit , super dicta dote et dotatione , in festo beati Michaelis persolvendis , omni excusatione cessa te.

Item vult et ordinat idem dominus noster cornes praedictus quod in dicto monasterio celebrentur die qualibet in perpetuum sexmiss», sine defectu quocumque ; scilicet duae magnae missae voce alta , et aliae quatuor voce submissa, quarum una ex dictis magnis missis sit de beata

virgine Maria, et altéra de excepta die jovis quae cele-

bretur de Spiritu Sancto, nisi festum occurrerit propter quod oporteat ratione festi alio modo celebrare ; et ultra praedictas missas, singulis diebus lunœ una dicetur missa

de requiem pro defunctis. Item

beati Mauricii ultra praedictas missas

festum beati Maurici evenire die lunae, sequenti die

celebretur dicta magna missa. Item quod singulis diebus durante quadragesima, videlicet a die mercurii cinerum usque ad diem jovis sanctam exclusive, celebrentur singulis diebus très magnae missae alta voce, videlicet una de dicta Maria, altéra pro defunctis, et alia ut supra ordi-

Digiti

zedby GoOgk

natum est. Item quod die quolibet in quo festum Assumptionisbeatœ Mariœ virginis erit, quod in toto anno illo die celebretur offlcium beatae Mari» virginis. In quibus omnibus magnis miss& suprascriptis interesse debeat major pars dictorum çanonicorum. Item quod inperpetuum die lunae qualibet in dicta ecclesia ante magnum altare fiât una commémora tk) pro defunctis , pro remédie animarum pr&decessorum domini, in qua similiter sit major pars çanonicorum dicti monasterii.

Item quod in perpetuum teneantur ante magnum altare duo cerei ardentes die nocteque, ob honorem et reverentiam domini nostri Jesu Christi, beatae Mari» virginis, et sancti Mauricii, et totius curiae cœlestis, quilibet ponderis trium librarum cerœ.

Item réservât dictus dominus cornes pro se et suis , ut supra, et specialiter et expresse réserva vit, quod ipse et sui perpetuo successores in dicto conventu habere possint et valeant, totiens quotiens voluerint, de redditibus , usa* giis, deciuûs et rébus aliis inferiusdeclaratiset, ut supra, in dotem seu dotationem dicti monasterii traditis et cons* titutis, simul vel successive, in totum vel in particulas, quas maluerit idem cornes seu ejus successores; tradendo et expediendo, expedirique et confiteri faciendo totidem de redditibus, censibus, usagiis seu posaessionibus indebita, sequentia et aequipollentia mayori valere,diotis dominis priori, canoniciset conventuiquipro tempore fuerint ; et ita liceat facere tam dicto comiti et ejus successoribus ex una parte, quam dictis priori canonieis et conventui qui pro tempore fuerint ex alia, absque sedis apostolicœ, ordinarii seu diœcesani, abbatisque sancti Mauricii, sea cujusvis alterius mandato, ljcentia,auctoritate seu décret? super hoc requirendis seu aliter obtinendis; prohibendo ipse dominus cornes pro se et suis, ut supra, priori caaoni-

Digiti

zedby GoOgk

cis et conventui qui pro tempore fuerint supra et in-

frascripta.

Promittit dictas domina» cornes pro se et suis, ut supra, mihinotario ut supra stipulant! et récipient^ sub bona fide sua et juramento suo proprio, in manibus met notarii per eum evangeliis Dei sanctis (prastito), et sub omnium et singulorum bonorum suorumobligatione ethypotheca, rata, grata, firma et valida hahere perpetuo et tenere, eaqueomniaprout supra particulariter declarantur, quoad se et suos, attendere, comptera, et inviolabiliter attendere etservare, prout in presenti instrumento scripta sunt, et non centrafacere vel venire per se vel per alium, facto vel verbo, in judicio vel extra, nec alicui contraire volent in aliquo consentira, clam, publiée, vel occulte, neque impedimentum aliquod in promisse apponere seu apposasse aliqua causa vel ingenio, de jure vel de facto, sed pradtcta omnia ut supra per dictum dominum in fonda* tionem seu dotationem tradita eisdem priori canonicis et conventui ut supra ponendis et constituendis, qui pro tempore fuerint, manutenere defendere et guerentire ab omnibus et contra omnes, suis propriis sumptibus et expensis, eisdemque teneri de omni evictione universali et particulari, omnem denunciationem hujusmodi evictionis eisdem dominis priori canonicis vel conventui qui pro tempore fuerint, et mihi notario ut supra stipulanti et redpienti, remittendo.

Mandans et expresse praecipiens dictus dominus cornes, tenore preitentis instrument^ universis et singulis emphiteotis» et alia tributa et décimas dotationis et fundationis hujusmodi inferius declarata debentibus, recognoscant , specificent et déclarent dictis dominis priori canonicis et conventui , quam primum pro parte ipsorum fuerint requisiti , etiam solvant de caetero locis et terminis consue-

Digiti

zedby GoOgk

— loe -

tis ; et insuper magistris et receptoribus compulorum dicti domini comitis quatenus hujusmodi dotationem de libris et computis dicti domini, absque dominatione quacumque vel alio mandate a' dicte domino comité super hoc expectato, deducant; supplicans idem dominus cornes humiliter et dévote sanctissimo in Christo patri et domino nostro domino Alexandro supradicto, divina favente clementia papa quinte, quatenus praedicta omnia laudare, confirmare, auctorizare, et, si quis defectus in praemissis intevenerit, supplere dignetur ; rogans etiam et requirens, tenore presentis instrumenti , reverendum in Christo patrem et dominum episcopum Gebennensem^ ac venerabilem in Christo patrem dominum abbatem sancti Mauricii Agaunensis, quatenus in praemissis et circa praemissa debeant suum consensum et auctoritatem (praebere).

(Renuntians) pro se et suis ut supra , ex ejus certa scientia fideque, juramento et obligatione praedictis, omnibus juribus canonicis et secularibus, cautelis et statu tis, privilegiis descriptis et consuetudinibus, seu quibusvisaliis impedimentis quibus mediantibus contra praedicta vel aliquod praedictorum dictus dominus cornes aut sui possent facere, dicere vel venire, aut in .aliquo se tueri; et specialiter juri dicenti generalem renunciationem non valere, nisi praecesserit specialis. Volens dictus dominus cornes quod de praedictis omnibus fiant tôt publica instrumenta quod ex me per partes praedictas fuerint petita et requisita, quae levata vel non levata dictari possint, emendari, meliorari, refici coram dictamine sapientum unius vel plurium, facti tamen substantia in aliquo non mutata, postquam in judicio fuerint producta vel ostensa.

Ténor vero dictae dotationis de qua supra fit mentio talis est :

Primo, in castellania Thononii, super redditibus ibidem

Digiti

zedby GoOgk

- It7 —

debitis domino comiti, unum modium et unam cupam frnmenti. Item, decimam de Rovorea, pro decem cupis frumenti et decem cupis avense. Item, super (Irma molendinorumThononii, octomodiaet unum cupam fru-' menti.

Item, super redditibus Alingiorum novi et veteris, sexdecim sextaria cum dimidio vini, et triginta florenos, decem denarios et duos tertios unius denarii grossi. Item, et super talliis animalibus ibidem in dicta castellania dicto domino nostro comiti debitis, viginti très florenos et quatuor den. gross.

Item, in castellania Aquiani et Fisternœ, primo super redditibus ibidem dicto domino nostro comiti Sabaudiae debitis, quatuordecim modia, très cupas, unum bichetum cum dimidio frumenti. Item , super firma molendinorum dicti loci, tria modia frumenti. Item, super redditibus dicto domino nostro comiti debitis ibidem, quatuor modia avense, viginti octo sextaria vini, quindecim libras gebenenses. Item, super talliis ibidem, quindecim libras gebenenses. Item, super exitu thesiarum domorum ibidem, viginti libras gebenenses.

Item, in castellania Hermentiae, primo decimam quam ibidem dictus dominus noster cornes percipit, pro viginti duabus octavis frumenti et viginti duabus octavis avenae. Item, super redditibus ibidem dicto domino nostro comiti debitis, quatuordecim octavas frumenti, novem octavasavenae. Item et decimam quam ibidem dominus percipit in vino pro centum

et de Villa nova, cum terragiis dictorum locorum,

pro quinquaginta duabus cupis frumenti, et quinquaginta duabus cupis avense. Item, super reddibus ibidem domino debitis, decem libras monetae. Item, super exitu thesiarum domorum, quatuor libras, sexdecim solidos, et octo

Digiti

denarios monetœ. Item, super talliis ibidem, trigintalibras monetœ.

Item, in casteliania Chillionis, primo saper exitu piscariae Rhodani, sexaginta florenos praponderatos. Item, saper exita thesiarum domorum, viginti florenos p. p. Item, super redditibus Allii, quinque modia frumenti, et triginta florenos p. p.

Item, in casteliania Torris et Viviaci, super redditibus ibidem dicto domino nostro debitis, quatuor modia avenae. Item, in dictis redditibus et firmis vin^rum, sex modia vini.

Item, in casteliania Morgiae, super exitu pedagii dicti loci, sexaginta flor. p. p.

Item, in castelllania Rotae, super redditibus et firmis ibidem dicto domino debitis, centum florenos p. p.

Item, in casteliania Intermontium et S. Brancberii, su* per redditibus et firmis ibidem domino debitis, centum florenos p. p.

Item, in casteliania sancti Mauricii Agaunensis, super redditibus et firmis ibidem dicto domino nostro oomiti Sabaudiae debitis, quadraginta florenos p. p.

Item, et super exitu pratorum Ripalliae prope dictum prioratum , viginti quinque charrotatas fœnL

Et quaB quantitates suprascriptae in assignationem, ut promittiturj annuatim traditœ, ascenduntad summam ducentorum quadraginta sex cuparum frumenti, centum trigintacuparum avenae, ducentorum quatervigintidecem octo sextariorum cum dimidio vini, viginti quinque char» rotarum fœni, et sexties centum quadraginta quatuor florenorum duorum denariorum grossorum p. p.

Actum ubi et prasentibus quibus supra. Et ego, Guigonetus Marescalli de Cbamberiaco, auctoritate imperiali notariuspublicusjcuriaeque dicti domini nostri comitisSabau»

Digiti

izedby GoOgk

diae juratus, praesens instrumentant de mandato dicti domini nostri Sabaudiae comitis recepi, ipsumque levari et scribi feci, auctoritate mihi concessa per dictum dominum

nostrum comitem, per Jacobum ad opus dicti monas-

terii.

Datum per copiam, collatione facta cum originale per me notarium sutecriptum, S. Grusiliiat.

Exemption des juridictions ordinaires accordée au prieuré de Ripaille par le pape Martin F, fe 5 février 1417.

(Archives de l'abbaye de Saint-Maurice. Liber Sabaudiœ, (° 8.)

Martinus episcopus, servus servorum Dei, dilectis flliis priori et conventui monasterii sancti Mauricii Ripalliae, per priorem soliti gubernari, ordinis sancti Augustini, Gebennensis diœcesis, salatem et apostolicam benedictionem.

In eminenti sedis apostolicœ specalo divinitus constituai, pro singulorum fldelium et praesertim religiosarum personarum statu salubriter dirigendo libenter partes nostrœ sollicitudinis adhibemus, et, ut earum quies ab omni perturbatione secura et a jugo cujuslibet professionis servetur illaesa, personas ipsas prœrogativa libertatis apostolicae communimus.

Digiti

zedby GoOgk

Hinc est quod vestris, nec non dilecti filii nobilis viri Amedei ducis Sabaudiae, monasterii vestri de novo fundatoris, supplicationibus inclinati, vos et vestrûm singulos, ac successores vestros in eodem monasterio qui pro tempore fuerint, nec non ipsum monasterium, quod a monasterio sancti Mauricii Âgaanensis dicti ordinis Sedanensis dioecesis dependet, cum personis, conversis, servitoribus et familia ac membris, nec non possessionibus, bonis mobilibus et immobilibns ejusdem, quae in praBsens iegitime possidetis et in futurum justis modis dante Domino poteritis adipisci , sub beati Pétri protectione suscipimus atque nostra; nec non vos, successores, personas, conversos et servitores, acmonasterium et membra praedicta, ab omni jarisdictione venerabilium fratrum nostrorem archiepiscopi Viennensis metropolitani, et episcopi Gebennensis ordinarii dicti vestri loci, ac dilecti filii abbatis dicti monasterii Agaunensis, necnon quorumcumque patriarcharum, decanomm, eorumque officialium ac alteriuscujuscumque, qaoad legem jurisdictionis ordinariae duntaxat, auctoritate apostolica tenore presentium penitus eximinus et etiam liberamus ; hoc tamen excepte, quod si quandocumque contingat priorem ipsum pro tempore existentem in dicti monasterii vestri administratione vel suorum subditorum correctione negligentem esse vel remissum, aut forsitan inhonestam duceret vitam, eo casu et non alias liceat abbati dicti monasterii sancti Mauricii Agaunensis pro tempore existenti, ad ducis vel successorum suorum ducum Sabaudiae acconventus seu canonicorum ejusdem vestri monasterii praedictorum supplicationem vel querelam, praefatum monasterium vestrum visitare, et quae tam in capite quam in membris correctionis et reformationis officio noverit indigere, secundum ipsius monasterii sancti Mauricii Agaunensis observantiam et

Digiti

zedby GoOgk

dicti ordinisinslituta ac disciplinam regularem, corrigere et etiam reformare; non obstantibus felicis recordationis Bonifacii papœoctavipraedecessoris nostriquae incipit Volentes ac aliis constitutionibus apostolicis, nec non statulis et consuetudinibus conflrmatione apostolica vel quacumque alia flrmitate roburatis, caeterisque contrariis quibuscumque. Nulli ergo hominum liceat hanc paginam nostrae susceptionis, exemptionis, liberationis ac concessionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Pétri et Pauli, apostolorum ejus, se no- ▼erit incursurum.

Datum Mantuae, non. febr., pontificatus nostri anno secundo.

Confirmation, par le chapitre de Saint-Maurice, de l'élection du prieur de Ripaille; 26 février 1428.

(Archives de T abbaye de Saint-Maurice. Liber SabaudÛB, f°9.)

Nos, fratres Petrus Bernardi, Petrus Fornerii sacrista, Gandidus Fabri cantor, Petrus Borgondionis inûrmarius, Guillielmus de Gastellione elemosynarius, Joannes Compassy et Michael de Charmota, canonici regularesmonasterii sancti Mauricii Agaunensis ordinis sancti Augustini diœcesis Sedunensis; Notum facimus universis et singulis bas literas nostras inspectons quod nobis, hodie in capitulo

Digiti

zedby GoOgk

dicti monasterii nostri personaliter constitutif et ad in* frascripta specialiter convocatis etcapitulantibus, utmoris est in talibus, venerabilis vir dominas Petrus Granterii, canonicus regularis prioratus conventualis Rippalliae, dicti ordinis et diœcesis Gebennensis, a dicto monasterio nostro sancti Mauricii Agaunensis dependente, dixit et proposait quod, naper sublato de medio et viam univers» carnis ingresso venerabilireligiosofratreJoanne Borgesii, primo priore prioratus praedicti Ripalliae, dilecti domini canonici fratres nostri dicti prioratus unanimiter, nemine diacrepante, in futurum ipsorum priorem, per viam sancti spiritus, elegerunt venerabilem religiosum fratrem dominum Petrum Mutonis, canonicum et sacristain prioratus ejusdem, vita, moribus et scientia collaudandum; constante super hoc, ut dicebat, instrumento publico per Thomam de Mornel, tabellionem publicum, die décima quarta mensis februarii subscript i, recepto et signato; quodque demum dicta electione, ut supra facta pro parte dictorum dominorum canonicorum et conventus, illustri ac magnifico domino nostro Sabaudiae duci secundum formam fundadionis ipsius prioratus praedicti (présenta ta), idem illustris acmagniiicus dominus noster dux praedictus, institutiones ipsius fundationis dicti prioratus imitari volens, nobis canonicis et capitula supra nominatis, qui, dicto monasterio nostro abbate pro nunc destituto , in hoc vices gerimus abbatiales, ipsum dominum Petrum Mutonis, ut prœfertur, canonice electum velut sufflcientem et idoneum presentavit; Nos requirendo quatenus ipsam electionem, secundum formam institutionis memoratae fundationis, gratiose velimus confirmare, sperans indubie idem dominas noster praefatus quod illius electi praedicti provido regimine prioratus ipse in spiritualibus et temporalibus felicia suscipiet incrementa; proat de pradictis singulis constare potest

Digiti

zedby GoOgk

quibusdam literis patentibus a praedicto domino nostro duce Sabaudiae emanatis, coram nobis productis et exhibitis, Datant Chambriaco die décima octava februarii, anno subscripto, subscriplisque per Bolomyer ejusdem domini ducis secretarium ; petens eapropter et instanter requirens idem venerabilis dominas Petras Francherii, canonicus dicti prioratus Ripalliae, se procuratorem affirmans tam dictorumcanonicorumconventuspraedicti Rippalliae quam etiam dicti venerabilis domini Pétris Mutonis, prioris dicti prioratus electi ut supra, nominibusque eorumdem, dictam electionem ut supra factam, et per dictum dominum nostrum Sabaudiae ducem nobis ut supra presentatam, casu pradicto dictae destitutionis pro nunc dicti abbatis nostri monasterii praedicti, gratiose conflrmare vellemus.

Nos praenominati fratres canonici dicti monasterii sancti Mauricii Agaunensis, in ejusdem monasterii nostri capitulo constituti, ut supra, et ad hocconvocati capitulariter et capitulantes, ut moris nostri est in talibus, ut supra visis dictis literis praefati domini nostri ducis Sabaudiae praedesignati, nobis per dictum venerabilem dominum Petrum Grangerii praesentatis et exbibitis, ac coram nobis perlectis, aceorumdum tenoribusper nos sufficienter intellectis, cujus tanti principis assertioni merito fidem indubiam dare debemusetpossumus, etiam cum et de moribus, virtutibus, safficientia et idoneitate dicti domini electi prioris fuerimus aliunde ad plénum sufficienter informati, attentisque dictis requisitionibus, maturisque consilio et deliberatione per nos super ipsis praemissis praehabitis; dictam electionem ut supra factam dicti domini Pétri Mutonis prioris dicti prioratus Rippalliae, abbatiali sede dicti monasterii nostri pro nunc vacante, in quantum de jure possumus et debemus, salvis nobis cum omnibus et singulis juribus nostri et dicti monasterii nostri quibuscum-

Dj§itized by

que et ex quacumque causa, per présentes approbamus et perpetuo confîrmamus ; eumdemque per traditionem presentium, in quantum nostrae fuerit potestatis et auctoritatis, de eodem prioratu Ripalliae et omnibus et singulis juribus ejusdem investiendo, et in possessionem eorumdem realem et corporalem inducendo; mandando etiam omnibus et singulis dominis dicti prioratus canonicis, sub pœnis et censuris ecclesiasticis quibus de jure possumus, ut ipsi domino Petro Mutonis , priori dicti prioratus Ripalliae, pareant tanquam priori suo in omnibus licitis et honestis, et humiliter obediant tanquam ejus verisubditi, secundum formam et regulam dictas religionis traditam. Datum in dicto capitulo dicti monasterii nostripraedicti sancti Mauricii Agaunensis, die vigesima sexta mensis februarii, anno domini millesimo quatercentesimo vigesimo octavo, sub sigillo dicti capituli nostri in talibus apponi consueto, in testimonium omnium et singulorum praemissorum.

Présentation d'un nouveau prieur de Ripaille faite par le duc de Savoie à l'abbé de Saint-Maurice ; 5 octobre 1440.

(Archives de l'abbaye de Saint-Maurice. Liber Sàbaudiœ, f° 10.)

Ludovicus, dux Sabaudiae, Ghablasii et AugusUe , sacri romani imperii princeps vicariusque perpetuus, Marchio in Italia, cornes Pedemontium et Baugiaci Valentinensisque et Dyensis, reverendo in Çhristo patri abbati venera-

Digiti

zedby GoOgk

bilibusque amicis et oratoribus nostris dilectis canonicis et capitulo sancti Mauricii Agaunensis, salutem et sincera dilectionis affectum.

Gum prioratus noster conventualis Rippalliee, ordinis sancti Augustini , a monasterio vestro dependens , presentialiter sit priore destitutus, causante translatione venerabilis oratoris nostri domini Pétri Mouthonis, novissimi prioris ejusdem prioratus, ad praeposituram beati Egidii nuper facta, venerabiles oratores nostri dilecti canonici et conventus ipsius prioratus Ripalliae, unanimiter, nemine discrepante, in futurum ipsum priorem, per viam sancti spiritus, canonice elegerunt venerabilem religiosum fratrem Joannem Barre de Bona, canonicum ordinis praedicti beati Augustini, virum vita, moribus et scientia collaudandum; constante publico instrumente per Mermetum Entant, tabellionem publicum, die octava mensis junii, anno domini millesimo quatercentesimo quadragesimo, recepto et signato. Quam siquidem electionem ipsi canonici et conventus nobis , secundum formam fundationis nostrsB ipsius prioratus , inde habuerint presentandam. Eccequod nos, ad quempresentatio ipsius electiplenojure censetur pertinere, institutiones ipsius fundationis nostrae imitari volentes, vobis ipsum dominum Joannem Barre, ut praefertur, canonice electum, velut suffîcientem et idoneum série presentium presentamus ; vos attentius requirendoquatenus ipsam electionem, secundum formam institutionum memoratae fundationis nostrae, auctoritate apostolica vallataB, gratiose velitis conflrmare; sperantes indubie quod, illius provido regimine, prioratus ipse in spiritualibus et temporalibus felicia suscipiet incrementa.

Datum Gebennis , die quinta octobris , anno domini millesimo quatercentesimo quadragesimo, per dominum, presentibus dominis Jo. domino Bariacti, Marcello Lan-

Digiti

zedby GoOgk

celeto domino Luyriaci, Bartholomeo Chabodi présidente computo(rum), Guiliiermo Volonerii magistro requestarum, Guigone Gerbaysii, Mermeto Meruandi, Jacobo Rossetijudioe Chablasii, et Antonio Volombrii de Bosco, notario.

Lettre du duc Amédée IX à Vabbé de Saint- Maurice, au sujet de la reddition, des comptes du prieuré de Ripaille; ijuinim.

(Archives de F abbaye de Saint-Maurice; original.)

Au dos : Reverendo in Christo patri et consiliario nostro caristimo abbati sahcti Maarieii Agaunensis.

Révérende pater et consiliarie carisaime,

Prout alias vobis diximus dam veniretis ab urbe, prioratus Ripallie, a vobis immédiate dependens et cujus fundatores sumus, ut intelleximus, valde maie regitur, tam in spiritualibus quam temporalibus; et licet de termino in terminum debeat prior computum reddere, tamen a viginti tribus annis citra nullum computum reddidit, culpa cujus ipsius prioris aut monachorum aut utrumque ignoramus, cum sepissimeeisdem scripserimus; paternitatem vestram propterea rogantes ut dictum priorem compellatis ad dio tum computum reddendum cum reliquorum restitutione, nam bonestius esset bona superantia in complemento ip-

Digiti

zedby GoOgk

sius ecclesie exponere quam per ipsum priorem et monachos imbursare, prout hue usque factum est, dimittendo quod jam de ipsa ecclesia factum est deperire, in contemptum divini cultas et dampnacionem ipsorum prioris et monachorum, in hoc non nobis solum sed Deo et justicie principaliter complacendo.

Révérende pater et consiliarie carissime , omnipoteus vos conservare dignetur.

Scriptum Carguiam (1), secunda junii , anno Domini M. IIII. C LXVIII.

Dux Sabaudie. Arttoud.

Commission donnée par Emmanuel-Philibert , duc de Savoie, pour la reprise des litres des bailliages de Tkonon, Gex et Ternier, le 7 juin 1567.

(Archives de la Haute-Savoie).

Emanuel Philibert, parla grâce de Dieu, duc de Savoie, Chablaix, Aoust et Genevois, prince de Piémont, etc. A nos chers bien âmes et féaux conseiller Etienne Galet, notre procureur gênerai, Florentin Detardi, procureur patrimonial en notre chambre des comtes de Savoie, et Barthélémy De villa, notre secrétaire ordinaire, et a deux entre vous en absence ou empêchement de l'autre, salut. Comme, par le traite passe a Lausanne Tannée

(i) Sans doute pour Carugiam, Carôtige.

Digiti

zedby GoOgk

soixante et quattre, du mois d'octobre, entre nos délègues et ceux des magnifiques nos très chers spéciaux bons amis allies et confideres messieurs de la ville et canton de Berne, eut ete entre autres convenus que, pour recevoir les tiltres concernant les pays accordes nous être restitues, commettions personnages qui pour cet effet se trouveroient au dit lieu de Berne le jour nomme ; comme de même feroient les dits seigneurs de Berne, les commis desquels se trouveroient en même jour en notre ville de Chambery, pour y recevoir les tiltres concernants les pays a eux cèdes par le dit traite; en observation duquel a ete nouvellement convenu entre nous et les dits seigneurs de Berne que nos délègues respectivement se trouveroient au dit lieu de Cbambery et Berne le 20 e de ce mois pour recevoir les dits tiltres ; a cette cause, sçachant vos suffisances et expérience, loyauté, fidélité et affections a notre service, vous avons élus, nommes et députes, et élisons, nommons et députons, pour a notre nom vous transporter et vous trouver au dit Berne le dit jour 20 e de ce mois, pour y retirer des dits seigneurs de Berne, ou autres qu'ils députerons, tous les tiltres concernants les pays accordes nous estre restitues par le dit traite, qui sont les balliages de Thonon, Gex et Ternier, avec plein pouvoir de faire et passer une ou plusieurs décharges et acquis de la délivrance et réception des dits tiltres, tels qu'ils seront spécifies et déclares par inventaire, au profit des dits seigneurs de Berne et autres qu'il appartiendra, lesquels décharges, quittances et acquis voulons être autant valable comme si par nous avoient ete faits, et par ce des a présent comme des lors les aprouvons, et ratifions ensemble tout ce qu'en ce fait et ce qu'en dépend sera par vous et les deux d'entre vous négocies. 6e que promettons en foy et parole de prince, sous l'obligation de nos biens, et renonciation

Digiti

— no —

expresse a tous droits, loix, statuts et autres choses faisants en faveur des princes.

Donne a Turin le 7 e jour du mois de juin Tan 1867.

Signe Emanuel Philibert, et plus bas V. Stroppiano, Fabry, et duement scelle, et signe Kind.

Quittance des titres des bailliages de Thonon, Gex et Ternier, donnée à Messieurs de Berne par les commissaires du duc de Savoie, le 24 juin 1567.

(Archives de la Haute-Savoie.)

Nous soubsignes, conselliers de très illustres et très hauts et très puissants prince et notre souverain seigneur monseigneur Emanuel Philibert, par la grâce de Dieu duc de Savoie, Chablais, Aoust et Genevois, prince de Piemont , etc. Sçavoir , Etienne Calet , procureur gênerai de S. A. en son souverain sénat du dit Savoie , Florentin Rettardi, procureur patrimonial en sa chambre des comptes du dit pays, et Barthélémy De villa, secrétaire ordinaire de sa dite A., par elle spécialement en cet endroit commis et délègues, ainsi qu'appert par les lettres pattentes cy après tenorisees, du septième jour du présent mois, faisant fois a tous présents et avenir que, ensuivant la forme de notre commission sus prochainement désignée, et obéissant au commandement de sa dite A., nous sommes transportes en en la ville des magnifiques,

zedby GoOgk