CHAPITRE PREMIER
S. Cyprian. Ltber ae oratione Dominica, xviii. — Procedente oratione postulamus et dicimus : Panem nostrum quotidianion da nohis hodie. Quod potest et spiritualiter et simpliciter intelligi, quia et uterque intelleclus utilitate divina proficit ad salutem. Nam panis vitse Cliristus est; et panis hic omnium non est, sed noster est. Et quomodo dicimus Pater noster, quia intelligentium et credentium pater est, sic et pariem nostrum vocamus, quia Cliristus eorum qui corpus ejus contingunt panis est. Hune autem panem dari nobis quotidie postulamus, ne qui in Christo sumus et Eucliaristiam quotidie ad cibum saiutis accipimus, intercedente aliquo graviore delicto, dum abstenti et non communicantes a cœlesti pane prohibemur, a Christi corpore separemur, ipso pr^edicante et monente : Ego su7n panis vitœ qui de cœlo descendi. Si quis ederit de ineo pane, vivet in œtertium. Panis autem qvem ego dedero caro mea est pro sœculi vita (Jean., vi, 51). Quando ergo dicit in seternum vivere si quis ederit de ejus pane, ut manifestum est eos vivere qui corpus ejus attinguut et Eucharistiam jure communicalionis accipiunt, ita contra timendum est et orandum ne, dum quis abstentus separatur a Christi corpore, procul remaneat a salute, comminante ipso et dicente : Nisi ederitis carnem Filii hominis et hiheritis sanginnem ejus, non habebitis vitam in vobis (Joan., vi, 53). Et ideo panem
nosirum, id est Christum, dari nobis quotidie petimus, ut, qui ia Christo manemus et vivimus, a sanctificatione ejus et corpore non recedamus. (Migne, Patr. lat., tora. IV, col. 531.)
Tertulliani Liher de Oratione, cap. vi. — Sed quam eleganter divina sapientia ordinem orationis instrusit! ut post cœlestia, id est post Dei nomen, Dei voluntatem, et Dei regnum, lerrenis quoque necessitatibus petitioni locum faceret. Nam et edixerat Dominus : Quœrite prius regnurn cœlorum, et tvjic vohis etiani hœc adjicientiir (Matth., vi, 33). Quanquam panern nostr>nn rp'.otidianum da nobis hodie, spiritaliter potius intelligamus. Christus enim panis noster est, quia vita Christus, et vita panis. Ego sv.m, inquit, panis vitœ (Joan., vi, 35). Et paulo supra : Panis est sermo Dei vivi, qui descendit de cœlis. Tum quod et corpus ejus in pane censetur. Hoc est corpus mevin (Luc, xxii, 19). Itaque petendo panem quotidianum, perpetuitatem postulamus in Christo, et individuitatem a corpore ejus, Sed et quia carnaliter adraittitur ista vox, non sine religione potest fieri et spiritalis disciplinée. Panem enim peii mandat, quod solum fidelibus necessarium est; ccetera enim nationes requirunt. Ita et esemplis inculcat, et parabolis rétractât, cum dixit * : Numquidpanem filiispater aufert, et canibus traditÇSl&tth., xxv, 25) ? Item : Xiimqvid filio panem poscenti lapideyn tradit (Matth., vu, 9)? Ostendit enim, quid a pâtre filii exspectent. Sed et aocturmis ille pulsator panem poscebat(L\xc., xi, 5). Merito autem adjecit : Da nobis hodie, ut qui prsemiserat : Nolite de crastino cogitare quid edatis. Cui rei parabolam quoque accommodavit illi\<s hominis, qui pj^ovenientibus fructibus ampliationem horreorum et longœ securitatis spatia cogitavit, is ipsa nocte moritur (Luc, xn, 16). (Migne, Patrol. lat., tom. I, col. llôÛ.)
S. HiLAR. PicTAV. cit. a Concilio Toletano IV. — Panem nostrum quotidianum da nobis hodie (Luc, xi, 3). Quid enim tam vult Deus, quam ut quotidie Christus habitet in nobis, qui est panis vitce, et panis e cœlo : et quia quotidiana oratio est, quotidie quoqua ut detur, oratur. (Migne, Patrol. lat., tom. x, col. 725.)
1 His omnibus (ut notât G. Pancirol. apud Migne, Ioc. cit.) vult probare panem pro corpore Christi accipi.
s. Ambros., Ve ^acramentis, lib. V, c. iv. — « Panem nostrum quotidianiwi da nobis hudie. t> Si quoiiJianus est panis, cur post annum illum sumis, quemadmoduui Graîci in Oriente facere consueverunt? Accipe quotidie quod quotidie tibi prosit : sic vive ut quotidie merearis accipere. Qui uon meretur quotidie accipere, non meretur post annum accipere. Quomodo sanctus Job quotidie pro âliis offerebat sacrilicium, ne forte aliquid vel in corde vel in sermone peccassent. Ergo tu audis, quod quotiescumque offertur tacrificium, mors Domini, resurrectio Doniini, devatio Domini significelur, et remissio peccatorum, et panem istum vitae nostrie quotidianum non assumis. Qui vulnus habet, medicmam requirit. Vulnus est, quia sub peccato sumus : medicina cœlestis est cœieste et venerabile Sacramentum. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Quotidie si accipis, quotidie tibi hodie est. Tibi hodie est Christus, tibi quotidie resuririt. Quomodo? Filins mens es tu, ego hodie genui te (Ps. II, 7). Hodie est, quando Christus resurgit. Heri et hodie ipse est (Heb., xiii, 8), Paulus af ostolus ait. Sed et alibi dicit : « JSox jprœcessit, dies autem apprcpinquavit (Rom., xiii, 12) : nox hesterna praecessit, dies hodiernus appropinquavit. (Migne, Patr. lat.^ tom. XVI, col. 452.)
S. HiERONYM., Dialogits adversns Pelagianos, lib. III, 15. — Sic docuit Apostolos su^s, ut quotidie in corporis illius sacrificio cre-
denies audeant loqui : Pater noster Panem quotidianum, sive,
s^<per omnes substantias, venturum Apostoli deprecantur, ut digni sint assamptiona corporis Christi. (Migne, Patr. lat., tom. XXIII, col. 585.)
Commentar. in Ezech., lib. IV, cap. xviii. — Melius autem est ut intelligamus panem justi eum esse qui dicit : Ego sum punis vivi's qui de cœlo descendi (Joan., vi, 51): et quem iu oratione nobis tribui depr-^camur : Panem nostrum substantivum, sive supei'ventvrum da nobis (Mattli., vi, 11); ut qiiem postea semper accepturi sumus, in pnes nti saeculo quotidie mereamur accipere. (Mignb, Putr. lat., tom. XXV, col. 175.)
S. Augustin., Sermo LVIII, cap. iv, — Quando rogamus panem quotidianum, quidquid nobis propter caraem nostram ia terra necessarium est, postulamus. Sed quid ait Dominus Jésus? Quœrite primum regniim Del et justiliam, et hœc omnia apponentitr vohis (Matth., VI, 33). Intelligitur etiam hoc valde bene. Panem nostrian quotidianum da nobis hodie, Eucliaristiam tuam, quotidianum cibum. Norunt enim fidèles quid accipiant, et bonum est eis accipere panem quotidianum liuic tempori necessarium. Pro se rogant, ut boni fiant, ut in bonitate et fide et vita bona parseverent. Hoc optant, hoc orant : quia si non perseveraverint iu vita bona, separabuntur ab illo pane. Ergo, Panem nostriim quotidianum. da nobis hodle, quid est? Sic vivamus, ut ab altari tuo non separemur. (Migne, Patr. lat., tom. XXX, col. 295.)
Sermo LVII, cap. vu. — Restant petitioaes pro ista vita peregrinationis nostrse : ideo sequitur Panem nostrum quotidianum da nobis hodle. Da Eeterna, da temporalia. Promisisti regnum, noii negare subsidium... Saae duobus modis intelligenda est ista petitio de pane quotidiano : sive pro necessitate carualis victus, sive etiam pro necessitate spiritualis alimoniîe.., Norunt etiam spiritualem alimoniam fidèles, quam et vos scituri estis, accepturi de altare Dei. Panis ei-it et ipse quotidianus, huic vitœ necessarius. Numquid enim Eucharistiam accepturi sumus, cuni ad ipsum Chiistum venerimus, et cum illo in îeternum regnare c^jeperimus? Ergo Eucharistia panis noster quotidianus est : sed sic accipiamus illum, ut non solum ventre, sed et mente reficiamur. Virtus enim ipsa quse ibi intelligitur, unitas est, ut redacti in corpus ejus, effecti membra ejus, simus quod accipimus. Tune erit vere panis noster quotidianus. (Mign5, Patr. lat., tom. XXXVIII, col. 389.)
B. JoAxXNis Cassiani Collatio IX, De Oratlone, c. xxi. — Deinde panem nostrum sTrtoûstîv, id est, supersubstant ialeni da nobis hodie (Matth., vi). Quod alius eva.vigelista. quotidiauMn dixit (Luc, xi). Illam nobilitatis ac substantif ejus significat qualitatem, qua scilicet super omnes substantias sit, atque omnes creaturas sublimitas magnificentiae ejus ac sanctificationis excédât : hanc vero proprietateiû
usas ipsius atque utilitas expressit. Nain cum dicit quotidiaman^ ostenrlit quod sine ipso nullo die spiritalem vitam capere valeamus. Cum dicit hodie, ostendit eum quotidie esse sumendum, et hesternam prœbitionem ejus non sufticere nisi nobis liodie quoque similiter fuerit attributus, omnique nos tempore liane orationem debere profundere, indigentia ejus quotidiana commonet quia non est dies quo non opus sit nobis ejus esu et perceptione cor interioris nostri hominis confirmare. (Migne, P. L., XLIX, col. 795.)
S. Chromatii, Episc. Aqnileiensis, Tract. XIV^ in Matth. — Panem nostrum quotidiami.m da nobis hodie... Hoc spiritaliter nobis praeceptum esse debemus advertere, ut panem quotidianum petamus : id est, panem illum cœlestem et spiritalem, quem quotidie ad medelam animae et spem Éeternse salutis accipimus, de quo ait Dominus in Evangelio : Panis cœlestis caro mea est quant ego daho pro rnundi Iwjics vita (Joan., vi, 52). Et liunc ergo panem quotidie postulare jubemur : id est, ut prsestante Domini misericordia, quotidie panem accipere corporis Domini mereamur... Non immerito semper orare debemus ut hune panem cœlestem quotidie mereamur accipere : ne, aliquo iuterveniente peccato, a corpore Domini separemur. (Mjçne, P. L., tom. XX, col. 301.)
S. Pétri Curysologi, arch. Ravennati^, Sertno LXVIl,in Orationem Domi7xicarn. — Panem nostrum quotidianum da nohis liodie. Qui patrem se nobis dédit, qui sibi nos adoptavit in filios, qui rerum nos fecit hœredes, qui nos nomine sublimavit, qui nos suo et honore donavit et regno, ipse nos ut panem quotidianum postulemus addixit... Cœlestis pater cœlestem panem, cœlestes tilii ut postulemus, hortatur. Ipse dixit : Ego sum panis, qui de cœlo descendi (Joan., vi). Ipse est panis qui satus in Virgine, fermeutatus in carne, in passione confectus, in fornace coctus sepulchri, in Ecclesiis conditus, illatus altaribus, cœlestem cibum quotidie fidelibus subministrat. (Migne, P. L., tom. LU, col. 392.)
Sermo LXVIIT, in eamdem. — Post cœleste regnum panem quis postulet temporalem ? Sed quotidianum et in diem vult nos in sacramento sui corporis panis.viaticum postulare, ut par hoc ad perpe-
tuum diem et ipsam Christi perveniamus ad mensam, ut unde hic gustum sumpsimus, inde ibi plenitudinem totasque satietates capiamus. {Ihid., col. 395.)
Sermo LXXI. — Addidit Panem nostrum qKotidiami/n da nobis hodie. Post paternitatem Dei, post divini nominis sanctitatem, post cœli regnum, quotidianum panem jubemur exposcere. Christus oblivioni non subjacet, Christus mandatis suis contraria non demandât; ipse dixit : Nolite solliciti esse animée vestrœ quid manducetis aut quid bibatis (Matth., vi). Sed quia ipse est panis qui de cœlo descendit (Joan., VI), qui legis et gratice mola aptatus est in farinam, qui crucis confectus est passione, qui magnœ pietatis fermentatus est sacramento, qui conspersionis levis levamentum sustulit de sepulchro, qui ut divinitatis sme calore coqueretur, ipse clibanum decoxit inferni, qui ad cœlestem cibum quotidianus Ecclesi» defertur ad mensam, qui in remissionem frangitur peccatorum, qui edentes se perpetuam pascit et enutrit ad vitam, hune panem quotidie nobis dari petimus, donec i!Io in die perpetuo perfruamur. (Migne, ibid., col. 402.)
Vexantii Fortcxat., in Orat. Dominicam. — Quod vero panem quotidianum petimus, hoc insinuare videtur, ut communionem ejus corporis, si est possibile, omnibus diebus reverenter sumanus, quia cum ipse vita nostra sit, nutrimento nostro peregrinos nos facimus si ad Eucharistiam tardi accedamus. (Migne, Patr. lut., tom. LXXXVIII, col. 321.)
S. Germani, Episc. Parisiensis, De litv.rgia galUcana, liber III (Appendix ad opéra S. Germani). — Panent nostrum quotidianum da nobis hodie. Hic spiritualem cibum intelligere debemus. Christus enim panis est noster qui dixit : Ego sum panis vivus qui de cœlo descendi. Quem quotidianum dicens, ita nos semper immunes preecepit esse peccati, ut digni simus cœlestibus alimentis. (MiGXE, Patr. lat., tom. LXXII, col. 3.o4.)
S. HiLDEFONSi, Episc. Toletani, Liber de cognitione Baptismi, cap. cxxxvi. — Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Hic
ergo quia panis vivus Christus est, qui de cœlo descendit et vitam dat mundo (Joan., vi, 51), bene in hac Oratione Dominica panem nostrum hune ipsum Christum dari nobis quotidie petinius, ut qui in Christo manemus et vivimus, a sanctiticaiione et corpore ejus non recedamus. Quid enim tara vult Deus, quam ut quotidie Christus habitet in nobis, qui est panis vitse et panis e cœlo î Hune panem signiticavit manna illud, quod qui liheraii sunt, post maris Rubri transitum manducavenint. Nam sicut illic postquam mare transitum est, panem cœli, id est manna, coiuederunt, ita hic post fontem qui figuram maris habuit, comedimus camem Christi, et bibimus sanguinem ejus qui dixit : Caro mea vere est cihus et sanguis meus vere est potns (Joan., vi, 56). Hinc Paulus dicit : Omnes in Moysen baptizati sunt in nifbe et in mari ;et omnes eamdem escam spiritalem mandx'caverunt (I Cor., x, 1) ; spiritalem utique quia figura maunae illius Veritas fuit corporis Christi quod nunc comedimus. Et ideo spiritaliter eadem esca est, corporaliter autem altéra, quia illi manna manducaverunt, nos aliud manducamus. (Migne, Pair, lat., tom. XCVI, col. 168.)
S. Germani, Ep. Constayitinopolit., De Contemplât iune remrm ecclesiastic. — Panis quotidianus est Christus, qui se voluntarie priebet edendum, et sine consumptione permanet semper, ut det vitam mundo. (ScuTUM fiuej, pars xi, p. 81.)
B. Alcuini, De divinis Officiis. — Panem nostrum qx'Otidianum da nobis hodie Panem hic possumus intelligere corpus et sanguinem Domini, de quo ipse dicit alibi : Nisi quis manducaverit, et reliqua (Joan., vi, 54). Precamur namque, ut det nobis carnem et saû^-^uinem suum ad sumendum, ut per illud, quod visibiliter sumiraus, illud, quod non videmus, in nobis suscipere possimus, id est Deum omnipotentem, juita quod ipse dicit : Qui manducat carnem >neam, et bihit sancjxiinem. nieum, ipse in me inanet, et ego in eo iibid., 55). (Mi<jne, P. L., t. CI, col. 1267.)
WalafridiStrabi, Fidd. mon , Glossa Ordinaria, Evang. Matth. — Orainus : Panera nostrum qi'otidianicm da nabis : sine quo famé moreremur.
Panis, corpus Christi est, vel verbum Dei, vel ipse Deus, quo quotidie ejremus, vel qui est super omnes substantias. Hic est panis vivus qui de cœlo descendit (Joan., vi) cujus naturse sublimitas super omnes substantias est.
Nostrum. Quia Christus noster est factus», et Deus Pater cum Christo omnia nobis donavit. Ideo oramus ut quod nostrum est },er donum, quotidie detur per effectum.
Super s^i.hstantialem. Vel quotidianum. Quia qui edunt me adhuc esurient (EccL, xliv). Hic quotidianus, in patria aeternus. (Migne, P. L., tom. CXIV, col. 102.)
Haymo, Ep. Halberst., Hom. XIII de Sanctis. — Cum dicimus : Panem nostrum quotidianum da nobis hodie, possumus de perceptione eucharistite accipere, de acceptione corporis et sanguinis Domini. Et hoc oramus, ut quia sine peccato esse non possumus, sic nobis vitam praesencem tribuat sine crimine transire, ut ab eucharistise perceptioue non separemur. (Migne, P. Z,., tom. CXVIII, col. 802.)
S. Anselmi, Luc. episc. (circa 1075), Méditât io in Orationem Dominicam. — Quamvis de pane materiali et spirituaîi possit eiponi, de sacramentali tamen pane maxime exponamus ad pr^esens... 0 inaudita Christi dignatio 1 0 mira jubilatio mentis ! Deus meus, sponsus meus, amor meus factus est cibus meus. Sanctorum prsemium, angelorum gaiidium, Dei Patris Verbum est nutrimentum meum. Lux mundi, Sol cceli, Sapientia Dei est refectio niei animi. Proies virginea, redemptio humana, cceli gloria facta est cibatio mea. Quid ultra affecto ? Quid ultra me allicere potest ? Absit a me, Domine, ut ex quo cor meum habet tam nobilem cibum, quod circa aliuJ in toto mundo afficiatur ! Quomodo, obsecro, post tam nobilissimum, et suavissimum et dulcissimum cibum, potest cor meum
circa vana, turpia et immuuda delectari ? Quomodo, obsecro, potest cor meuni ad momentum ab isto cibo nobilissimo separari ? Et si semper non possum ipsum sacramentaliter sumere, saltem cor meum ipsum spiritualiter non desinat ruminare. In veritate mirum et plus quam mirum videtur quanto prœ dulcore et nimio ardoris fervore cor non déficit in hoc cibo. Tu solus, bone Jesu, sis cibus meus, et refectio mea ; te solum esuriam : te avide, et insatiabili appetitu
comedam et semper famelicus sim tui
Sed adhuc admirer clementiam tuam, boue Jesu. Quare dixisti quotidianum ? Numquid vis quotidie cibus noster esse ? Nonne sufficit tibi si per unam diem in uobis liabitas, et moraris nobiscum ? Quare semper vis esse nobiscum ? quid fecimus tibi ? Quid dicam de tanta benevolentia nescio, quia in iilis thesauris clementiœ déficit animus meus, ut non possit parvam considerare scintillam, tanta est abyssus eis, et ideo nihil scio dicere, nisi ex quo sic semper vis esse nobiscum, nos omni tempore simus tecum, et nunquam a te Sponso benignissimo, cibo suavissimo recedamus. Ita, Domine, nos tuo amore et devotione glutines tecum, ut nec a te possimus recédera, nec velimus. Sic ergo panem nostrum quotidianutn da nobie hodie. (MiGNE, P. L., tom. CXLIX, col. 574.)
GuNTHERi, Cisterc. mon. (circa 1190), De Orat. jejioi. et eleemos., lib. IX, cap. xii. — Panem nostrum quotidianum da nobis hodie... Si de solo corporis cibo hoc esset intelligendum, indigna tanti doctoris auctoritate videretur ista petitio. Quocirca non tam de cibo corporis quam de pane spirituali in hac petitione agi videtur ; qui qualis sit, quantum nobis erit possibile videamus. Panis itaque spiritualis vel mysticus, sicut diversus est, ita diverso modo sapit, et diverses habet effectus, et diversis sumitup modis. Panis est verbum divini eloquii, panis est caro Christi, panis est gratia Spiritus Sancti... De primo pane dicit Propheta : Parvuîi petierunt panem, et non fuit qui fvangeret eis (Thren., iv) ; de secundo, Salvator in Evangelio : Payiis quem ego dabo caro mea est, pro inxindi vita (Joan., vi)... Primus panis sajtit disciplinam, secundus medicinam... Primus digerit et dietat, secuudus reficit et végétât... Primus sumitur aure et corde : nune tantura aure, nunc tantum corde, nunc aure simul et corde. Scciindus sumitur orc et mente : nunc tantum ore, nunc tantum mente, nunc ore simul et mente. Ure tan-
tum sumitur, cum sacrameotum corporis Christi ore quidem suscipitur : res autem et utilitas nequaquam mente percipitur, quod indigne sumentibus contingere solet. Mente tantum sumitur, cum sacramentum non capitur : res autem ipsa in anima operatur, quod tantum ad justos pertinet... (Migne, P. Z,., tom. CCXII, col. 185.)
HuGONis, Rothomag. episc. (mort. 1164), De Fide catholica et Oratione Dominica. — Adorato Domino, jam nunc sequentia videamus, et in praesenti, quia necessaria, requiramus nobis. Panem nostriim quotidiamcm da nohis hodie. Quis iste panis? Dominus ita dicit : Ego sum panis vivus qui de cœlo descendi (Joan., vi, 31) ; et : Panis quem ego dabo, caro mea est pro sœcidi vita (Joan., V, 52). Qui hoc pane vivit, cuncta bona proveniunt ei. Panem, inquit, nostrum audet dicere fides tiliorum qiiotidiannm^ hune Matthteus evangelista suhstantialem appellat. Si'per morem namque nostri panis terreni, vivus est et cœlestis panis quotidianus et supersubstantialis. Noster namque panis dum comeditur ipse consumitur. At ille supersubstantialis et quotidianus assidue comeditur, sed non consumitur, totus et integer vivus et verus permanet. Totus est in ore singulorum qui eo pascuntur, totum sumunt et non minuitur. I)a nohis. Noster est, sed non a nobis. Habere non possumus, nisi dederit; datum non teuebimus, nisi servaverit. Da nohis hodie. Hodie continua largitione. Audi requiientem : Domine, semper da nobis panem hune. Panis iste datur tiliis et vivificantur. Isto vivunt et deificantur. Ipsum vere jam tenemus per fidem, vivificati postmodum non in genigmate, sed per speciem. Ipsum vere jam in praesenti comedimus, et ipsi qui vita est conformamur, et in futuro cum angelis et omnibus sanctis, nec fructu ligni vitse in paradiso terrestri, sed vita ipsa per quam subsistunt omnia perfruemur in paradiso cœlesti.
Intérim autem ut quietius panem supersubstantialem comedamus, supplicamus Patri : Dimitte nohis débita nostra. (Migne, P. Z-., tom. CXCII, col. 1333.)
Pétri Comestoris (mort. 1178) Historia scholastica, In Evangelia, cap. xlix. — Quatuor qutS sequuntur ad militiam hujus vitse spectant, scilicet « panem nostrum supersubstantialem da nobis
iy4 NOTRE PAIN QUOTIDIEN
hodie », id est Christum, qui est supersubstantialis, id est super omnes substantias, et est panis noster in altari. Lucas posuit » quotidianum (Luc, xi) », quod de vialico tantum exponitur. Graecus habet epiusion: Hebraeus vero sogoila. id est praecipuurn, vel epregium, vel peculiarem, (Migxe, P. L., tom. CXCVIII, col 1565.)
THOMA.S, Cisterciensis ordinis {an. 1230). Libr. XI super Cantica Canticorum. — Panis qui est Christus, fuit in cruce pretium, in |)eregrinatioue viaticum, in regno hominis praemium. De primo oum daret discipulis ait : Comedite, Hoc est corpus meum qxiod pro vobis tradetvr. De secundo : Panem nostrum qiiutidiamim da nobis hodie. De tertio : Panem angelorum manducavit homo. {Magnv.m et universelle concilium Ecclesiœ tnilitantis super veritate diviyiissimi Eucharistiœ sacramenti, auctore Benedicto Vemiero, Paris, 1554.)
S. BoNAVEXTUR-E, Oratïonis Dominicœ expositio. — Panem nostrum. quotidianum. Est panis tripliciter, scilicet, corporalis, ut dicitur in Genesi : In sudore vultus fui vesceris pane tuo. Est etiam sacramentalis, ut dicit Apostolus : Quicumque manducaverit panem hune et hiherit calicem Domini indigne^ etc. Est quoque panis iste seternalis juxta illud : Ego sum panis virus : et ille prsecipue dicitur supersubstantialis. Et Hieronymus inquit : Supersubstantialis panis est qui dicit ; Ego sum panis vivus : qui videlicet universas superat creaiuras. Licet autem sini multi panes mystici, de his taimen tribus eiponuut doctores, quod hic dicitur. Unde Augustinus : Panis quotidianus dictus, vel necessaria bujus vitœ, vel sacramentum Corporis Chrisii. Oportet ergo, ut conjuncte omnia ista tria accipiautur, ut scilicet panem quotidianum petamus si mal et necessaria corpori, et sacramentum visibile, et invisibile verbi Dei. Unde de his tribus potest accipi quod dicitur : Amice, commoda raihi très panes. Primus ergo panis est ad corporis sustentationeni, secundus in via ad animse refectiooem, et tertius in patria ad seternam fraitionem. (.Moguntise, MDCIX, tom. 2, fol. 2.)
D. Thom^ Aquikatis Sum. theoL, III p., q. lxxx, art. 10. — Hoc sacramentum est cibus spiritualis: unde sicut cibas corporalis quotidie sumitur, ita et hoc sacramentum quotidie sumere laudabile est, Unde Domious, Lucse xi, 3, docet petere : Panem nostrum quotidianum da nohis hodie. (ad 1.)
Dans la Chaîne d'Or (in Matth. evangelium^ c, vi) le Docteur angélique cite entre autres textes ceux de saint Jérôme et de saint Cjprien reproduits plus haut.
Catechismus CoxciLii TpvIdentini, Pli V Pontificis Maximi jussu promujgatus. Pars IV, Oratio Dominica, de quarta petitione. — XXXVIII. Prsecipue autem panis noster est ipse Christus Dominus, qui in sacramento Eucharistiee substantialiter continetur. Hoc inesplicabile pignus charitatis dedif. nobis rediturus ad Patrem, de quo dixit ; Qui manducat meam carnem et bi'- it meum sanguinem, in me manet, et ego in illo : Accipite, et manducate, hoc est corpus meum.
XXXIX. Et vere dicitur hic panis noster, quia fidelium modo hominum est, id est eorum, qui charitatem cum fide conjungentes, pœnitentise sacramento sordes eluunt peccak)rum; qui non dimittentes memoriam se Dei filios esse, divinum sacramentum sumunt et colunt, quanta maxima possunt sanctitate ac veneratione.
XL. Quotidianus vero quamobrem dicatur, in promptu duplex ratio est : altéra, quod in sacris christianse Ecclesise mysteriis, quotidie et ofifertur Deo, et datur pie sancteque postulantibus, altéra quod quotidie sumendus est, vel carte ita vivendum ut quotidie, quoad ejus fieri possit, digne sumere queamus.
Nota. Audiant, qui contra sentiunt, nisi longo intervallo salutaribus his epulis animée vesci non oportere, quid dicat S. Ambrosius : Si quotidianus est panis, cur post annum illum sumis? {Edit. Paris. Roger et Chernoviz, 1878, p. 666 et 667.)
DoMiNici SoTO, Ord. Prcedic. (1494-1560), In quarturn sententiarum commentariij dist. 12, qu. 1, art. 10. — Voir plus haut, liv. Il, chap. II.
Pétri dk Soto, Ord. Prsedic. (mort. 1563), Tractatus de Institvtione Sacerdùtwn, lect. IX. — Voir plus haut, liv. II, chap. ii.
Henr. Henriquez, s. J., (15:ô-1608), in Sumtna, lib. VIII, de Eucharistia, cap. lui. — Voir plus haut, liv. II, chap. v.
Sl'arez (1548-1617). Tractatus Quartv.s, DeOratione, lib. III, c. viii. — 18. Quarta petitio est : Panem nostrum quotidiamtm da nohis hodie. Duo breviter explicanda sunt, quid petatur, et modus petendi. De primo duplex est expositio, ut his verbis notavit Cyprianus : » Potest spiritualiter et simpliciter intelligi, et uterque iotellectus utilitati divina3 proticit ad salutem. » Spiritualem intellectum vocat, si per panem intelligamus Christum in Eucharistia, qui panis est verus, et qui de cœlo descendit; appellat autem hune sensum spiritualem, non quia metaphoricus sit, et non lilleralis, sed quia hoc modo continet petitionem bonorum spiritualium, et non tautum corporalium. Fundari autem potest hic sensus, primo in illa particula nostrum; nam panis Eucharistice proprius est Ecclesite et fidelium quorum hsec est oratio, materialis enim panis communior est. Secundo, in nomine gr£eco eTiiouJtsv, quod ad litteram supersubstantialem signiticat, ut Hieronynius vertit. Favetque multum huic lectioni, quod in ultima editione Sixti V et démentis VIII illa sola retenta est. Proprie autem eucharisticus panis supersubstantialis dicitur, quia est divinus, et divinitatem siraul cum humanitate in se continet. Tertio, in hoc sensu est petitio maxime consentanea doctrine Christi docentis nos spiritualia procurare, nam cœtera adjicientur nobis. Dum autem prœcipuum sacramentorum petimus, relique, quœ ad illius honorem et convenientem usum ordinantur, postulamus. Atque ita cum in tribus primis petitionibus contineantur virtutes omnes, quibus interius sauctificamur, et consequenter omnia auxilia quibus ad illas obtinendas excitainur et adjuvamur, in hac vero quarta petimus dona sacramentorum, et bonum illorum usum, et consequenter omnia externa subsidia, quibus perfecta unio cum Christo nobis comoaratur.
19. Cur petimus Eucharistice panem, qicem jam habemus. — Dices : Cur ergo petimus hune panem qui jam nobis datus est, vel cur addimus hodie, cum quotidie communicare necessarium non sit, vel cum non solum pro prœsenti die, sed etiam in crastinum et in perpetuum taUs panis desiderandus sit? Ad priorem partem, respondeo cum Tertulliano, postulare nos hune panem, quem jam Christus ex se nobis dédit, ne culpa nostra illius fructu careamus. Petimus itaque et affectum accedendi ad hune panem, vel si oratio desiderium supponit, petimus perseverantiam in illo, et convenlentem executionem ad etîectum ejus. Ad alteram partem, respondetur imprimis, non postulari tantum quod simplieiter necessarium, sed etiam quod est maxime utile, Unde Christus licet non posuerit neeessitatem quotidie communicandi, tamen quantum est ex se, cupit omnes quotidie communicare, et ideo oratione sua nos inducit, ut quotidie parati simus et singulis diebus panem hune petamus. Eo vel maxime quod pro quocumque die sumi potest hic panis, et ab aliquibus in Ecclesia quotidie sumitur, etiamsi non ab omnibus sumendus sit. Quod autem addimus hodie, non est quia pro futuro etiam tempore peti non possit, sed quia singulis diebus affectus illius et peeuliaris dispositio ad illum recipiendum procuranda est. Atque ita explicatus hic sensus est valde communis apud Patres. (Paris, édition Vives, tom. XIV, p. 247.)
s. François de Sales (1567-1622). — De recevoir la communion de l'Eucharistie tous les jours, je ne le loue, ni je ne le blâme, mais je laisse cela à la discrétion du père spirituel de celui qui se voudra résoudre sur ce point. Ce serait imprudence de conseiller indistinctement à tous cet usage si fréquent; mais ce serait aussi imprudence de blâmer aucun pour cela, surtout quand il suivrait l'avis de quelque digne directeur. Souvenez-vous que Xotre-Seigneur ne veut pas que nous demandions notre pain annuel, ni mensuel, ni hebdomadaire, mais quotidien. La réponse de sainte Catherine de Sienne fut gracieuse, quand, à raison de sa fréquente communion on lui opposait que saint Augustin ne louait ni ne blâmait de communier tous les jours : « Eh bien! dit-elle, puisque saint Augustin ne le blâme pas, je vous prie que vous ne le blâmiez pas non plus et je me contenterai. »
Ah! me dis-je, ô Sauveur de notre cœur, puisque maintenant nous
serons tous les jours à votre table, pour manger non seulement votre pain, mais vous-même qui êtes notre pain vivant et suressentiel, faites que tous les jours nous fassions une bonne et parfaite digestion de cette viande très parfaite, et que nous vivions perpétuellement embaumés de votre douceur, bonté et amour. (Dir. spir. de S. Fr. de Sales, par l'abbé Chaumont. Traité de l'Eucharistie, p. 146.)
Je ne serai jamais celui qui vous ôtera votre pain quotidien, tandis que vou? serez bien obéissante. Je vous dirai que vous communiiez hardiment toujours, quand ceux à qui vous vous confessez diront oui, outre les communions ordinaires que je vous ai marquées. (530« lettre.)
Louis Du Pont (1554-1624), Le Guide spirituel, deuxième Traité, chap. VIII. — Souvenons-nous qu'entre les sept choses que nous demandons \x Dieu dans la prière que le Sauveur même nous a enseignée, la quatrième est ce pain céleste, que l'on nomme quotidien, pour nous apprendre qu'il faut témoigner un grand désir de le manger tous les jours, et ne rien omettre pour le manger avec les dispositions convenables. Mais remarquons que cette demande est au milieu de toutes les autres, parce que la communion est un moyen général d'obtenir toutes sortes de grâces : si quelqu'un aspire au plus haut degré de la perfection propre à la vie unitive, la voie sûre et abrégée pour y arriver e^t de s'approcher souvent et avec ferveur de la sainte Table, où l'Auteur même de la perfection et de toute sainteté vient à nous, où il répand libéralement ses dons dans nos âmes, suivant le besoin qu'il sait que nous en avons. (Trad. du P. Brignon, Paris, RufFet, 1866, tum. II, p. 206).
CoRNELii A Lapidb, S. J. (1566-1657), Commentaria in Scripturam sacram; in Matth. n. — S. Athanasius, tract. De Incarna^ tione Verbi, censet nos hic petere Spiritum sanctum, qui e.st panis divinus quo vesci et frui speramus in cœlo, et cujus primitias accipimus et libamus in Eucharistia.
Secundo, S. Hieronymus i-niolniov explicat 7Te/:ioùffwv, id est praecipuum, egregium,eximium, peculiarem; Symmachus vertit electum^ aut qui super omnes substantias est, et universas superat creaturas.
Sic et Cassianus, Collât. IX, cap. xx; et Cyrillus, catech. V Mystag.; et S. Ambrosius, lib. V De Sacram., cap. iv, qui per panem hune inteiliguDt Eucharistiam, qusd a Zacharia, cap. ix, vers, ult., vocatur fricmentv.m electoï-iim.
Kursum S. Hieronjmus vertit super suhstantialis. ut innueret maxime hic peti pauem cœlestem, qualis est Eucharistia.
Quîeres secundo quis in particulari est hic panis supersubstantialis. sive quotidiauus. Calvinus et Philippus Melanchton solum corporalem accipiunt. Catholici nonnulli solum spiritualem intelligunt. Sane hune solum exprimunt S- Hieronymus, Cyrillus, Ambrosius. Cassianus. Verum dico panem hic tum materialem corpori sustentando necessarium, tum spiritualem et cœlestem animée nutriendte idoneura, uti est Verbum Dei el Eucharistia, postulari; utroque enim iudigemus : quare utrumque petere debemus, et tante magis secundum quam primum, quanto anima praestat corpore; idque significat vox supersubstantialis, quam S. Hieronymus interpretatur prsecipuus, eximius et omnes substantias creatas superans, eo quod, ut Cassianus ait, Collât. IX, cap. xx, sublimitas magnificentise ejus et sanctiticationis excédât omnia creata. Unde in grceco additur, imo geminatur articulus ràv, cum ait -ràv «,ct3v, ràv èTroJitsv, g. d. Da nobis panem non communem. sed illum singularem, eximium, cœlestem et divinum, Aliudit enim ad manna datum Hebrseis in deserto, quod fuit typus Eucharistie. De manna enim dicitur, Ps. Lxxvii, 24 : « Panem cœli dédit eis. Panem Angelorum manducavit homo. » Sicut ergo manna erat cibus è-riouiioi, puta cœlestis et Angelicus: sic multo magis est Eucharistia. (Edit. Vives, tom. XV, pag. 191.)
xxxri
Jos. Mansi, Congr. Oratorii Romani presbvteri, Locupletissima hibliotheca moralis 2>rœdicabilis (1700), tract. XXVI, Disc. III. — Kon solum autem per raodum cibi, sed etiam sub speciebus panis Eucharistiam instituere voluit Dominus, qui • accepte pane... dédit eis dicens : Hoc est corpus meum. » Non desunt interprètes sacri qui in oratione dominica nos a Christo jussos astruunt panem petere sacrosancti corporis ejus. Unde S. Matthœus pro : «= panem nostrum quotidianum », habet « supersubstantialem »; ad quod se reflectens S. Hieronymus ait : lUud quod in Evangelio secundum Latines interprètes scriptum est, panem nostrum quotidianum, melius habetur in graeco : panem nostrum egregium, prcecipuun., peculiarem, cum
videlicet qui de cœlo descendens ait ; Ego sum paais vivus qui de cœlo descendi. — Quam eamdem sententiam tenuere TertuUianus, S. Ambrosius et alii, id quod per illam contirmari potest particulam panem nostrum : siquidem circa alium panem libéra nobis non est dispositio, sed a beneficentia Dei illam exspectemus oportet; hic autem adeo in nostra est potestate, ut sacerdote super materiam verba consecrationis proferente,substantia panis necessarioinChristi corpus convertatur, « obediente Deo voci hominis. » Aut etiam dici potest, panem usualem non dici nostrum, siquidem omnibus communis est, etiam idololatris, Mahometanis et atheistis : « solem suum oriri facit super bonos et malos. " Panis autem Eucharisticus solis concessus est nobis Christianis catholicis : nobis datus; vere panis filiorum non mittendus canibus; panem nostrum, quia eum nostrum facimus, qui diiit : Qui manducat meam carnem... in me manet, et ego in illo; ad quem panem sumendum ita nos exstimulat S. Chrysologus : Cœlestis pater, cœlestem panem cœlestis Filii ut postulemus hortatur, ipse dixit : Ego sum panis qui de cœlo descendi. Ipse est panis, qui satus de Virgine, fermentatus in carne, in passione confectus, in fornace coctus sepulchri, in Ecclesiis conditus, illatus altaribus cœlestem cibum quotidie fidelibus subministrat. (Aug. Vindelic, 1732, tom. II, p. 22Q.)
Saint Vincent de Paul (157Ô-1660). — S'entretenant avec le supérieur d'une sainte compagnie et avec un autre qui était grand directeur des âmes, et leur ayant demandé s'ils voyaient autant de personnes que par le passé se présenter k leurs confessionnaux et fréquenter la sainte Communion, ils lui avaient répondu qu'il s'en fallait de beaucoup, et que le nombre en était notablement diminué; que l'Eucharistie était pourtant le pain quotidien que Notre-Seigneur voulait qu'on lui demandât, et que c'était la pratique des premiers chrétiens de communier tous les jours; mais que ces nouveaux venus en avaient détourné grand nombre de personnes; que ce n'était pas njerveille si on les écoutait, parce que la nature y trouvait son compte, et que ceux qui suivaient ses inclinations embrassaient volontiers ces nouvelles opinions qui semblaient les soulager, en les déchargeant du soin et de la peine qu'il y a de se mettre et de so maintenir dans les dispositions requises pour recevoir dignement et fréquemment la sainte Communion. {Vie du Saint, par Abelly, tom. II, p. 308; édit. de Paris, 18G5.)
FÉNELON, archev. de Cambrai (1651-1715J. — Nous avons déjà vu que ce sacrement est un pain, et un pain quotidien. La nourriture d'hier ne suffit pas pour aujourd'hui. Comme le besoin se renouvelle sans cesse, il faut aussi que l'aliment soit souvent renouvelé. L'aliment de l'âme était anciennement donné tous les jours avec l'aliment du corps : l'Eucharistie et le repas nommé agape étaient ensemble. De plus, on donnait toujours l'Eucharistie en donnant le baptême. Ainsi, dès qu'un homme était régénéré, il était nourri du pain quotidien. {Lettre sur la fréquente Communion, k un homme du monde, XI; édit. d'Orléans, 1855, p. 20.)
L'Eucharistie a été instituée comme un pain, c'est-à-dire comme l'aliment le plus familier; et les Pères l'appellent le pain quotidien. Les premiers siècles rompaient tous les jours ce pain sacré avec joie et simplicité de cœirr. En vain, dit saint Chrysostome, célébrons-nous les Mystères si personne n'y participe. Assister à la Messe sans y participer à la Communion est une action comme estropiée; c'est ne remplir qu'à demi l'intention de Jésus-Christ quand il a institué ce sacrement. Il n'y a que notre indignité qui doive nous exclure de cette communion du pain quotidien. Tous les chrétiens y sont appelés; ils font violence au sacrement quand ils s'en privent. Toute notre vie doit donc tendre à nous rendre dignes de recevoir ce pain de vie le plus souvent que nous pouvons. Il ne faut point croire avoir rempli notre devoir à cet égard jusqu'à ce que nous puissions atteindre à la communion de tous les jours. (Lettre sur la confession et la communion ; Œuvres spirituelles de Fénelon, édition de Genoude, Paris, 1S42, tom, II, p. 546.)
Principes de direction pour, la communion fréquente, par un professeur de théologie, Lyon, 1833, page 70. — C'est une chose bien étrange de voir la retenue, la scrupuleuse circonspection avec laquelle des hommes graves, savants et spirituels parlent de la communion journalière comme d'une chose dangereuse pour les âmes. Oublient-ils donc que la communion est le paiyi qicotidien des laïques comme des prêtres, qu'elle est le remède, la santé et la vie de leurs âmes, et qu'ils ne sauraient rendre à Dieu un plus
grand honneur que celui qu'ils lui rendeui par le bon et fréquent usage qu'ils font de la divine Eucharistie?
Je le sais, c'est un grand mal de recevoir la communion indignement, sans respect et sans la disposition requise: mais la crainte de ce mal n'étant que pour un certain nombre, peut-elle être une raison suffisante d'interdire généralement à toutes sortes de personnes la communion quotidienne? Croit-on bien que les laïques disposés et qui sont en état de recevoir ce sacrement adorable institué pour leur nourriture de tous les jours, n'ont pas le droit de le demander? et s'ils le demandent, ne sera-ce pas une injustice de le leur refuser ? et ceux qui le leur refuseront, ne doivent-ils pas appréhender ce reproche que Dieu leur fait par la bouche de Jerémie : Les petits ont demandé du pain, et il n'y avait -personne qui leur en donnât i