jSouv. rnél. d'archéolog 1875, p
Dans l’un et l’autre texte, l’huile miraculeuse est employée à la guérison dos malades.
Plus anciennement, le bréviaire de Tolède, cité par Baronio dans ses notes sur le Martyrologe romain, avait une strophe spéciale sur cette huile, qui ne sortait pas de l’olive :
Cujus tumba ferl oleum *,
Maires oliva; nesciunt - ;
QuoJ natura non protulit Marmor siidando parlurit. ^
On est étonné de voir le miracle de la manne consigné par Santeuil dans une des hymnes du Bréviaire de Paris :
Profuit vivus, favet et scpultus :
Il salutaris liquor e sepulchro.
Turba languentuni, properate ; præstat llle saluteni.
2. Je continuerai les citations pour montrer quelle réclame la liturgie ici a l'aile à la manne pendant tout le moyen-âge^.
Tropaire de S. -Martial de Limoges, xi® siècle (Dreves, Anal, hyrnnica, \TI, p. 195) ;
Cujus tumba desudat Membra reddit vivida.
Oleum, quod morbida
Hymne du xi® siècle, à matines :
Cujus tumba fert oleum, Quod natura non protulit
Matris olivæ nescium : Marmor sudando parlurit.
Ms. de S. -Martial de Limoges, xii' siècle (Dreves, XXI, 85 ) :
1. Certains textes laisseraient entendre que c’est le tombeau lui-même, et • non le corps, qui sue la manne.
■ 2. La citation n’est pas exacte et le vers ainsi n’a pas de sens, il faut restituer Malris olivæ nescium.
3. Benoit XIV emprunte ce texte au cardinal Baronio et renvoie aux auteurs suivants : BealUlü, Liceto, Pietrasanta, Bordoni, Ferrand et Giannone.
Il ajoute : « Baillet, in Vila S. Nicolai, audacter asserit potuisse cardinalein Baronium Barium accedere, ut cerlior lieret de iniraculi continuatione. At opus non erat ut cardinalis ea de causa iter assumeret, cuni id in Italia et extra Italiam notum sit». {De sero. Dei bealific., édit, de Venise, 17(54, t. IV, p. 231). L’hagiographe français n’avait pas tout à fait tort, car il vaut toujours mieux voir par soi-même et Baronio a été imprudent de ne citer le miracle que sur le témoignage d’autrui, quand il lui était si facile de le contrôler sur place : « Quod miraculum hactenus vigere dicitur ».
4. Voir les strophes relatives à la manne dans les hymnes publiées tome XIII, pages 399, iül, 4ü2, 4ÜÜ.
Pielalis hic patronus Gravilatis fugat onus, Hoc cjuod gravai
Præses orbis consolator, Salus morbi et curalor Quos vult lavat.
Hymne du xii® siècle (Dreves, IV, i214) :
Ejus ad tumulum maiiat olivutn.
Adam de S. -Victor, xii® s.
Ex ipsius tumba manat Unctiouis copia Quæ intirmos oinnes sanat Per ejus sutlragia.
Ipsara nobis unclioiiem
Impetres ad Dominum Prece pia,
Quæ sanavit læsionem Multorum peccarainum lu Maria.
Ces strophes ont été ainsi traduites au xv® siècle (Léon Gauthier Œuor. poétiq. d'Adain de S. -Victor, I, 210) ;
De son lombel il decourt grant oiulure. Qui tous malades par ses mérites cure.
Celle oiriture pour nous curer Nous veuilles vers Dieu irnpélrer,
Qui tist Marie Magdelaine De plusieurs péchiez nette et saine.
Miss. S. Floriani, xii® s. (Dreves, X, 274) :
In mari invocaris,
Aura arridet clara,
Non emanat oleum,
Donec ponlifex suæ Redux cathedræ.
Gant, de Pierre de Médicis, à Florence, xiii® siècle (Dreves, XXI 8Gj :
Olei compressio Multos curât a morbi Supplicio.
Ms. de S. Denis, xiii® siècle
Ejus mausoleura Diebus singulis Emittit oleum Quod morbi maculis Infeclis remedia Præbet salutaria.
Ex ejus tumba Huit Inccsï^an'er oleum,
Quod omnino destruit
(Dreves, XXI,82) :
Doloris aculeum Ilorum qui piis eum Deprecamur mentibus.
Ejus tumba gentibus Præbet confideutibus la hagio Subsidio Oleum salutare.
Prosar. S. Aldegundis Malboden., xni® s. (Dreves, X, 275):
Corpoiales raorbos panat Liquor qui de membris nianat.
Prev. VIS. Fredeslarien., xiv® s. (Dreves, XXIII, 249) :
Sed ex ejus tumba manat, A cunclis languoribus,
Pinguis cœli roribus, Sic peccati vas profanai
Liquor et infirmes sanat Piis a pecloribus.
Miss. Westmonasteriense, xiv® siècle :
Ejus de tumba sudat oleum
Quo morbida membra reddit valida.
Hymne du xive siècle, à Laudes
Quæ sit virUis charitatis In præsenti sæculo Per oleum palet salis Quod manat de tumulo Et dat munus sospitatis Imploranli populo.
Hymne d’Ulrich de Wessobrunn
Ave, nam de tumulo Tuo fluunt sedulo Olei liquores,
Hymne du chartreux Conrad III, 80).
Cum defunctus sepeliris Tumulo marmoreo,
Mullis salus modis miris Es, manante oleo.
Cod. Scotorvm Vindobon., xiv
Nicolae, qui dulcoris Gaudes privilégie,
Pio summi Genitoris Nos commenda Filio,
Corda noslra sancti roris Mundet ut infusio.
Sanantes hydropicos Atque epileplicos Cunctosqiie dolores.
de Haimburg, xiv® s. (Dreves,
Sed, repulso successore.
Sislunt olicidia;
Quo reverse, cum liquore Redeunl remedia.
S. (Dreves, X, 278):
Ut morlale Slillans oleum,
Pellas odiura Oleum lætitiæ,
Salutare Medicina gratiæ.
Brev. Ebruicen., xiv® s. (Dreves, XII, 213):
Quæ sit virlus castilatis, etc., comme dans le missel de Westminster. Brev. ms. Sedunense, xv® s., variante d’Adam de Saint-Victor (Dreves, XIX, 228;:
Ex ipsius tumba manat Per ejus sufïragia;
Unclionis copia, Sanitati cedit morbus,
Quæ infirmes omnes sanat Fuganlur dæmonia.
Miss. Patavien., xv® s. (Dreves, 273);
Liquor olei De tumulo fluxit Ejus, quo cuncii Languidiili statim Aderant incolumes.
Miss. Vissegmden., sæc. xv (Dreves, X, 275):
In oleique copia Miratur abundantia Effusæ largilalis.
Orut. Juliani liegin., xv® s. (Dreves, XII, 208):
Gujus pulchro de sepulchro Liquor emanat inclitus Nos sanando, liberando.
Brev. Vasalen., xv® s. (Dreves, XII, 210);
Ex tunaba manal uuctio Quæ dat ægris reinedium.
Breo. Tnrantasien., xv® s. (Dreves, XII, 211):
Preliosimi dat liquorem Tumba tanli præsulis,
Morbum sanat et languorem,
Dat salutem popiilis.
Antiph. confralern. S. Nicolai, xv® s. (Dreves, XII, 205):
Oleum sacro raanat e sepulchro,
Suos linitos quod sanat ægrotos,
Lalicis fonsque piæbentis salulem Corporis hausti.
Antiph. ms. confrat. S. Nicolai, xv® s. (Dreves, XIX, 227):
Manal oleum tumulis i Myræ jugiter copia ;
Breo. ms. Fratr. Hospital.
Ut teslalur et explauat Qui vidit, raarmorei De sepulchri loco manat Sancli liquor olei,
Quæ liuitos ægros sanat Verus cultor tidei.
Precans affluit populus,
Mala curanlur varia.
6'. Joliannis, xv® s. (Dreves , XIX,
Cœcis lumen reparalur,
Mulis lingua solvilur,
Quibus auris obluratur His auditus redditur,
Claudo gressus restauratur El sospes regreditur.
1, La rime exige lumulus.
Orat. ms. Trudonense, xvi® s. (Dreves, XXIX, llo):
Gaude, quia morbos sanat Sacer liquor, qui euianat Nuuc de luo corpore.
Brev. FF.Ord. SS. Trinll. de redemptiüne capliv., impr. à Paris en lois (Dreves, XII,
O quara ornant sauctura Dei ünctionis copia,
Virlutum insignia, Quæ linilos oinnes sanat
Nam ex ejus turnba raanat Per cjus suffragia.
Brev. Bosckilden., 1317 (üre\es, XI, 205):
Ex ipsius lumba raanat lutus, hic a vcrlice
Oleum cuin laticc, Extra sedat et complanat
Hoc a pede tluens sanat Morbida miritice.
Breo. Ai'fiusien., loU) (Dreves, XI, 204);
Nec carenl donis cineres sacrali,
Ejus emauans liquor a sepulchro Debiles curât raerituraque monstrat Præsulis alrai.
M. le chanoine Marsaux {Trésor d'Anloinrj, p. 3) cite le Bréviaire ms. de Stuttgardt, dont il ne donne pas la date:
Turnba quippe liujus De olei raanat
Sacri liquore Ægros et sauat.
Du même auteur cette citation d’une prose d’un missel de Stuttgardt:
Tunina illius oleum eraauat:quo si debilis deliuitur aliquis, recedit incoluniis.
Un ms. de S. Gall, cité par M. Marsaux :
Ejus e turaulo profluum Sanat languidos oleo '.
Enlin il tire cette variante du missel de Westminster, qui forme une strophe du Bunjc iingua :
Quæ sit virlus charilatis Quod raanat de turaulo
Hoc præsenti sæculo. Et dat niunus sanitalis
Oleum déclarât satis Iraploraiiti populo.
3. Le Père Nicolas de Bralion, prêtre de l’Oratoire, a ajouté à la