II. — Bénédictions rituelles
I. Le Rituel Romain de Paul V n’admet qu’un nombre très restreint de bénédictions. Depuis lors, on a senti la nécessité de les augmenter, et un appendice a été ajouté, dans ces dernières années, à l’édition de la Propagande, reproduite par celle de Ratisbonne, l’une et l’autre avec l’approbation formelle de la Sacrée Congrégation des Rites, qui avait déjà revu, corrigé et approuvé individuellement les formules recueillies ici pour la première fois.
Nos Rituels français étaient pleins de bénédictions spéciales, peu anciennes en général, mais devenues populaires par l’usage. Elles avaient un vice d’origine, n’ayant pour les authentiquer que l’approbation épiscopale, insuffisante en cette occurrence . Elles devaient donc fatalement disparaître avec l’adoption de la liturgie romaine. On fit alors, pour les conserver, ce par où Ton aurait dû commencer. Elles furent soumises à la révision et sanction de la Congrégation des Rites, seule compétente pour leur donner une force légale et les garantir de toute erreur doctrinale, car on ne doit pas ignorer que le poison du jansénisme s’était glissé jusque dans les liturgies diocésaines réformées. Bon nombre de nos bénédictions propres ont survécu à l’épreuve, quelques-unes ont été rejetées et d’autres ajoutées.
Je voudrais faire connaître ici plusieurs de ces formules dont la situation anormale a été régularisée ou que les circonstances présentes ont mis dans la nécessité de créer. Ces documents sont utiles pour l’histoire de la liturgie qui, depuis le concile de Trente, mais surtout depuis une centaine d’années, a introduit, dans son fonds immuable, de notables évolutions.
2.. 11 n’y avait pas, à Rome, de formule pour la bénédiction des bannières. La formule du Pontifical ne concerne que les étendards
t. Extr. de la Semaine du Clergé, 1881, p. 718-721, 746-750.
ou bannières militaires, et encore était-elle réservée à l’évêque.
11 fallait prendre dans le Rituel la bénédiction commune à toutes les images de Notre-Seigneur et des saints; mais elle se trouvait aussi dans les bénédictions réservées et l’évêque seul pouvait procéder à cette bénédiction, ce qui était un inconvénient.
De plus, les bannières sont un élément indispensable des processions : en certains endroits, on les porte même à la procession qui précède la grand’messe, le dimanche, et qu’un grand nombre de diocèses ont bien fait de maintenir, par respect pour la tradition. D’ailleurs, ces processions dominicales ne sont pas étrangères à l’Italie, Gomme j’ai pu le constater moi-même. Les populations rurales tiennent surtout beaucoup à leur bannière, parce qu’elle représente toujours le patron vénéré de la paroisse. La formule nouvelle a donc un caractère essentiellement topique.
Bénédiction d’une bannière pour les processions. — Formule approuvée par la Sacrée Congrégation des Rites pour le diocèse de Poitiers, le 30 septembre 1856, et le 17 juin 1857, pour le diocèse d’Angers.
Pro benedictione vexilli pvocessionalis.
f. Adjutorium nostrum in nomine Domini,
r). Qui fecit coelum et terram.
f. Dominus vobiscum.
R) Et cum spiritu tuo.
Oremus. — Domine Jesu Christe, cujus Ecclesia est veluti castrorum acies ordinala, bene y die hoc vexillum, ut omnes sub eo tibi Domino Deo exercituum militantes, per intercessionem beati N. (vel beatæ N.) inimicos suos visibiles et invisibiles in hoc sæculo superare, et post victoriam in cœlis triumphare mereantur. Per te, Jesu Christe, qui vivis et régnas cum Deo Pâtre et Spiritu sancto in sæcula sæculorum. Amen.
Deinde sacerdos vexillum aspergat aqua benedicta.
3. La bénédiction des femmes enceintes n’est pas usitée en Italie, parce qu’on a, pour cette circonstance spéciale de la vie, d’autres ressources pieuses, telles que les Agnus Dei, les hosties de saint François de Paule, les cierges de sainte Anne, les poudres de saint Camille, etc.
En France, on bénit à Loches, archidiocèse de Tours, des rubans
qui ont touché à une des ceintures de la Vierge, conservée dans cette ville et qui se portent pendant le temps de la gestation.
Bénédiction d'une femme enceinte. — Formule approuvée par la Sacrée Congrégation des Rites, le 30 septembre 1856, pour le diocèse de Poitiers; et pour celui d’Angers, le 17 juin 1857.
Pro benedictione mulieris prægnantis .
f. Adjutorium nostrum in nomine Do mini.
fl). Qui fecit cœlum et terram.
f. Sit nomen Domini benedictum :
fl). Ex hoc nunc et usque in sæculum.
f. Salvam fac ancillam tuam.
fl). Deus meus, sperantem in le.
f. Esto illi, Domine, turris fortitudinis,
A). A facie inimici.
f. Nihil profîciat inimicus in ea;
fl). Et filius iniquitatis non apponat nocere ei.
f, Mitte ei, Domine, auxilium de sancto;
fl). Et de Sion tuere eam.
f. Domine, exaudi orationem meam;
fl). Et clamor meus ad te veniat.
f, Dominus vobiscum.
fl). Et cum spiritu tuo.
Oremus. — Omnipotens sempiterne Deus, qui dedisti famulis tuis in confessione veræ fîdei Trinitatis gloriam agnoscere et.in potentia majestatis adorare unitatem, quæsumus ut ejusdem fîdei firmitate hæc famula tua N... ab omnibus semper muniatur adversis. Per Christum Dominum nostrum. fl). Amen.
Oremus. — Domine Deus, omnium Creator, fortis et terribilis , justus et misericors, qui solus bonus et pius es, qui de omni malo liberasti Israël, faciens libi patres nostros dilectos et sanctificasti eos manu Spiritus fui; qui gloriosæ Virginis Mariæ corpus et animam, ut dignum Filii lui habitaculum effîci mererelur, Spiritu sancto coopérante, præparasti ; qui Joannem Baptistam Spiritu sancto replesti et in utero matris exsultare fecisti; accipe sacrificium cordis contriti ac fervens desiderium famulæ tuæ N... humiliter supplicanlis pro conservalione prolis quam ei dedisti concipere: custodi partem tuam ab omni dolo et injuria duri hostis defende, utobstetricante manu misericordiæ tuæ, fœtus ejus ad lucem prospéré veniat et sanctæ regenerationi servetur, tibique in omnibus jugiter deserviat et vitam consequimereatur æternam. Per cumdem Christum Dominum nostrum. fl). Amen.
Deinde sacerdos aspergit mulierem aqua benedicta, dicens :
Deus misereatur nostri el benedicat nobis : * illuminet vultum suiim super nos et misereatur nostri.
Ut cognoscamus in terra viam tuam, * in omnibus gentibus salutare tuum.
Confiteantur tibi populi, Deus : * confiteantur tibi populi omnes. Lætentur et exultent gentes;* quoniam judicas populos in æquitate et gentes in terra dirigis.
Confiteantur tibi populi, Deus, confiteantur tibi populi omnes : * terra dédit fructum suum.
Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat nos Deus : * et metuant eum omnes fines terræ.
Et dido Gloria Patri et Filio, prosequitur :
f. Benedicamus Patrem et Filium cum sancto Spirilu.
fij. Laudemus et superexaltemus eum in sæcula.
f. Angelis suis Deus mandavit de te.
r). Ut custodiant te in omnibus viis luis.
f. Domine, exaudi orationem meam.
r). Et clamor meus ad te veniat.
f. Dominus vobiscum.
r). Et cum Spiritu tuo.
Oremus. — Visita, quæsumus, Domine, habitationem istam, et omnes insidias inimici ab ea et a præsenti famula tua N.' longe repelle : angeli tui sancti habitent in ea, qui eam et ejus prolem in pace custodiant, et benedictio tua sit super eam semper. Salva eos, omnipotens Deus, et lucem eis tuam concédé perpetuam, per Christum Dominum nostrum. r). Amen.
Benedictio Dei omnipotentis, Patris et t Filii et Spiritus sancti, descendat super te et prolem tuam, et maneat semper. r). Amen.
4. La bénédiction des chapelets et rosaires n’emporte pas avec elle la communication des indulgences spéciales attachées à ces objets de dévotion; elle sanctifie seulement ces objets, qui cessent dès lors d’être profanes et deviennent ainsi chose sainte.
La formule suivante a été approuvée par la Sacrée Congrégation des Rites pour le diocèse de Poitiers, le 30 septembre 1856, et le 17 juin 1857, pour celui d’Angers.
Pro benedictione Rosarii seu Coronæ precatoriæ.
f. Adjutorium nostrum in nominc Domini , r). Qui fecit cœlum et terram.
f. Dominus vobiscum.
r). Et cum spiritu tuo.
Oremus. — Bene-fdic, Domine Jesu Christe, Fili Dei, Fili Mariæ, hæc
rosat ia (vel coronas) ad honorem sanctissimæ Virginis Genitricis tuæ ins t i tu ta ; et præsta ut quicumque ilia ( vel illas) pie gestaverint et dcvote recitaverint, per viscera misericordiæ et per intercessionem ejusdem Beatissimæ Virginis exaudiri mereantur, et tam animæ quam corporis recipere sanitatem et [pacem. Qui vivis et régnas in sæcula sæculorum. r). Amen.
Deinde rosaria vel coronas sacerdos aqua benedicta aspergat.
11 existe une autre formule plus étendue, qui est celle des Dominicains. Je vais la rapporter ici, afin qu’on puisse faire la comparaison : celle-ci est employée pour la confrérie du Rosaire. La Congrégation des Indulgences, par décret du 20 août 1864, s’est refusée d’en accorder la dispense: en conséquence, un simple signe de croix ne suffit pas et l’oraison est prescrite rigoureusement, ainsi que l’aspersion d’eau bénite.
Galliarum. — Cum nonnulli vicarii generales in GalliaSacræ Indulgentiarum Congregationi dubium exposuerint : Utrum benedictio coronarum quarumlibet, etiam S. Dominici et septera Dolorum, fieri valide et licite queat solo signo crucis, quin adhibeatur formula consueta benedictionis et aspersio aquæ lustralis; et quatenus négative, dispensationem imploraverint ea omittendi; Sacra Congregatio, in generalibus comitiis habitis die 29 februarii 1864, respondendum censuit : Pro coronis Rosarii et Septem Dolorum servandam formulam, cum responsa Sacræ Congregationis dierum 11 aprilis 1840 et7 januarii 1843 non comprehendant casus de quibus agitur in precibus. Quoad dispensationem, non expedire. — DatumRomæ, ex secretaria S. Congreg. Indulgentiarum, die 20 augusti 1864. Philippus can. Cossa, substitutus.
Formule pour les, Rosaires.
f. Adjulorium nostrum in nomine Domini,
R). Qui fecit cœlum et terram.
f. Domine, exaudi orationem meam.
Rj. Et clamor meus ad te veniat.
f. Dominus vobiscum.
r). Et cum Spiritu tuo.
Oremus. — Omnipotens et misericors Deus, qui, propter eximiam charitatem tuam qua dilexisti nos, Filium tuum unigcnitum Dominum nostrum Jesum Christumde cœlis in terram descendere et de Beatissimæ Virginis Mariæ Dominæ nostræ utero sacratissimo, angelo nunciante, carnem suscipere, crucemque ac mortem subire, et tertia die gloriose a mortuis resurgere voluisti, ut nos eriperes de potestate diaboli : obsecramus immensam clementiam tuam, ut hæc signa Rosarii, in honorem et laudem ejusdem Genitricis filii tui ab Ecclesia tua fideli dicata, bene-fdicas, et
sancti ÿfices eisque tantam infundas virtutem Spiritus sancti, ut quicumque horum quodlibet secum portaverit atque in domo sua reverenter tenuerit, et in eis ad te, secundum ejusdem sanctæ Societatis instituta, divina contemplando raysteria, devote oraverit, salubri et perseveranti devotione abundet, sitque consors et particeps omnium gratiarum, privilegiorum et indulgentiarum quæ eidem Societati per sanctam Sedem apostolicam concessa fuerunt; ab omni hoste visibili et invisibili semper et ubique in hoc sæculo liberctur, et in exitu suo ab ipsa Beatissirna Virgine, Dei Génitrice, tibi plenus bonis operibus præsentari mereatur. Per eumdem Dominum nostrum, etc.
Aspersion d’eau bénite.
Un éditeur de Paris (Repos, rue Bonaparte, 70) a ajouté, à la suite de son Diurnal, des Benedicliones variæ. L’une de ces bénédictions se réfère aux chapelets et rosaires. J’estime utile de la reproduire textuellement, car il importe que l’on soit prévenu qu’il n’est pas licite de s’en servir, vu qu’elle renferme plusieurs erreurs et ne présente aucun caractère d’authenticité.
Pro corona vel rosar.
f. Adjutorium, et reliqua ut supra.
Oremus. — Omnipotens et misericors Deus, qui propter eximiam charitatem tuam, qua dilexisti nos, Filium tuum unigenitum Dominum nostrum Jesum Ghristum de cœlis in terram descendere, et de beatissimæ Virginis Mariæ Dominæ nostræ utero sacratissimo, angelo nuntiante, carnem suscipere,et morlem subire, et tertia die gloriose a mortuis resurgere voluisli ut nos eriperes de potestate tenebrarum : obsecramus immensam clementiam tuam, uthas coronas ( vel hanc coronam) in honorem etlaudem ejusdem Genitricis Filii tui, ab Ecclesia tua fideli dicatas ( vel dicatam) bcne j dicas et sancti fices, eisque (vel eique) tantam infundas virtutem Spiritus sancti, ut quicumque harum quamlibet ( vel hanc) secum portaverit, atque in domo sua reverenter habuerit et in ea ad te devote oraverit, salubri perseverante devotione abundet, sitque consors et particeps omnium gratiarum, privilegiorum et indulgentiarum quæ ejusdem coronæ recitationi per sanctam Sedem apostolicam concessa fuerunt; ab omni hoste visibili et invisibili, semper et ubique, in hoc et in futuro sæculo iiberetur, et in exitu suo ab ipsa beatissirna Virgine Maria Dei Génitrice tibi plenus bonis operibus præsentari mereatur. Per Ghristum Dominum nostrum. Amen.
Deinde aspergit aqua benedicta.
Les erreurs sont au nombre de sept : Il manque crucemque entre carnem suscipere et mortem subire. Has coronas est substitué à hæc
signa rosat'ii; kabuerit remplace tenuerit ; un membre de phrase tout entier est passé : Secundum ejusdem societatis instituia, divina contemplando mysteria ; on a mis ejusdem coronæ recitationi au lieu de eidemsocietati; et in futuro a été inutilement intercalé après in hoc ; enfin Maria n’existe pas dans le texte authentique après Virgine.
Je terminerai ce paragraphe en empruntant aux Dominicains la double bénédiction des cierges et des roses du Rosaire.
Bénédiction des cierges du Rosaire.
f. Adjutorium nostrum, etc.
f. Domine, exaudi, etc.
f. Dominus vobiscum, etc.
Oremus. — Domine Jesu Ghriste, lux vera qui illuminas omnem hominem venientem in hune mundum, effunde, per intercessionem Beatæ Virginis Mariæ Matris tuæ et per quindecim Rosarii ejus mysteria, benefdictionem tuam super hos cereos et candelas, et sancti^fica eos lumine tuæ gratiæ; et concédé propitius, ut sicut hæc luminaria igné visibili accensa nocturnas depellunt tenebras. ita corda nostra, invisibili igné ac Spiritus sancti splendore illustrata, omnium viliorum cæcitate careant, ut puro mentis oculo cernere semper possimus quæ tibi placita sunt et nostræ saluti utilia; quatenus post hujus sæculi caliginosa discrimina ad lucem indeficientem pervenire mereamur. Qui vivis et régnas, etc.
Aspersion d'eau bénite.
Bénédiction des roses du Rosaire.
y. Adjutorium nostrum, etc.
f. Domine, exaudi, etc.
f. Dominus vobiscum, etc.
Oremus. — Deus, creator et conservator generis humani, dator gratiæ spiritualis etlargilor æternæ saluiis, benediclionetua sancta bene*bdic has rosas quas pro gratiis tibi exsolvendis cum devotione ac veneratione Beatæ semperque Virginis Mariæ Rosarii, hodie tibi præsentamus, et petimus benedici et infundi in eis per virtutem sanctæ crufcis benedictionem cœlestem; ut qui eas ad odoris suavitatem et repellendas infirmitates humano usui tribuisti, talem signaculo sanctæ cru-pcis benedictionem accipianf, ut quibuscumquein infïrmitatibus appositæ fuerint, seu qui eas indomibus suis vel locis cum devotione habuerint aut portaverint, ab infïrmitatibus sanentur, discedant diaboli, contremiscant et fugiant pavidi cum suis ministris de habitationibus illis, nec amplius tibi servientes inquietare præsumant. Per Dominum, etc. Amen.
Aspersion d’eau bénite.
5. Bénédiction d'un chemin de fer et des wdgons. — Formule approuvée par la Sacrée Congrégation des Rites et ayant servi à Rome lors de la bénédiction du chemin de fer de Frascati. (Analecta, t. III, col. 9241.)
Benedictio viæ ferreæ et curruum.
f. Adjutorium nostrum in nomine Domini,
R). Quifecit cœlum et terram.
f. Dominus vobiscum.
r). Et cum spirituo tuo.
Oremus. — Omnipotens sempiterne Deus, qui omnia elementa ad tuam gloriam utililateraque hominum condidisti, dignare, quæsumus, hanc viam ferream ejusque instrumenta bene-j-dicere et benigna semper tua providentia tueri; et dum famuli lui velociter properant in via, in lege tua ambulantes et viam mandalorum tuorum currentes, ad cœlestem patriam féliciter pervenire valeant. Per Christum Dominum nostrum. Kj. Amen.
Oremus. — Propitiare, Domine Deus, supplicalionibus nostris,et benefdic currus istos dextera tua sancta; adjunge ad ipsos sanctos angelos tuos, ut omnes qui in eis vehentur. libèrent et custodiant semper a periculis universis : et quemadmodum viro Æthiopi super currum suum sedenti et sacra eloquia legenti, per apostolum tuum fîdem et gratiam contulisti ita famulis tuis viam salulis ostende, qui, tua gratia adjuti bonisque operibus jugiter intenti, post omnes viæ et vitæ hujus varietates æterna gaudia consequi mereantur. Per Christum Dominum nostrum. r). Amen.
Deinde sacerdos aspergat viam et currus aqua benedicta.
Une autre formule a été approuvée, le 17 juin 18o7, par la Sacrée Congrégation des Rites pour le diocèse d’Angers : le fond est le même que précédemment, mais il y a ici une seule oraison et quelques développements en plus. Il eût été de beaucoup préférable de n’avoir qu'une formule unique et d’adopter simplement celle de Rome; mais nous avons toujours la prétention de faire mieux.
Pro benedictione viæ ferreæ.
y. Adjutorium nostrum in nomine Domini, fij. Qui fecit cœlum et terram.
f. Dominus vobiscum.
R). Et cum spiritu tuo.
Oremus. — Omnipotens sempiterne Deus, qui omnia elementa ad tuam gloriam utilitatemque hominum condidisti; qui facis angelos tuos spirilus et ministros tuos ignem urentem ; qui mittis fulgura et eunt, et cui revertentia dicunt : adsumus; tu, Domine, qui constituisti hominem super opéra manuum tuarum et omnia subjecisti sub pedibus ejus; tu qui scientiarum
Dominus es , in conspectu cujus cogitationes mortalium sunt timidæ et incertæ providentiæ nostræ; dignare, quæsuraus, hanc viam ferrearu diversique generis instrumenta servorum luorum usibus accommodata, tua ccelesti benedictione per nostræ humilitatis offîcium perfundere et benigna semper providentia frui , ut, dum velocius homines properant in via, citius et imparati non discedant a vita, aut dum rebus suis nimium dediti ambulare gaudent super pennas ventorum, in Iege tua ambulare et viam mandatorum tuorum currere non omittant. Propiliare ergo, misericors Deus, precibus nostris, angelis tuis manda ut accédant et jungant se ad currus istos , cunctisque qui in eis vehuntur viam salutis ostendant, quemadmodum viro Æthiopi dum reverteretur super currum suum sedens et legens, verbo tuo ac spiritu fidem et gratiam contulisti; et sicut famulus tu us Elias in curru igneo et equis igneis per turbinem ascendit in cœlum, ita famuli tui inter æstuosos hujus sæculi turbines ad beatam et tranquillam vitam deveniant. PerDominum nostrum Jesum Christum Fiîium tuum,qui tecum vivit et régnât inunitate Spiritus sancti Deus in sæcula sæculorum. fi). Amen.
Postea sacerdos aspergit viam et curricula aqua benedicta.
6. La Sacrée Congrégation des Rites, par un décret du 6 avril 1865, a approuvé la formule suivante pour la bénédiction des télégraphes :
Formula benedictionis telegraphi.
Clerus vel a proximiori ecclesia, vel ab aliquo alio loco ad hoc parato procédât usque ad stationem telegraphi, canendo vel recitando canticum ; Benedictus Dominus Deus Israël, ubi episcopus vel sacerdos, in aliqua ecclesiastica dignitate constitutus, intonabit antiphonam sequentem :
Ant. Benedictus es, Domine, qui ponis nubem ascensum tuum, qui ambulas super pennas ventorum, qui facis angelos tuos spiritus et ministros tuos ignem urentem.
Post ea psal. 103 : Benedic, anima mea, Domino, ut in sabbato ad matutinum ac , repetita antiphona , incipiet in hune modum benedictionem :
f. Adjutorium nostrum in nomine Domini,
R). Qui fecit cœlum et terram.
f. Dominus vobiscum.
fi). Et cum Spiritu tuo.
Oremus. — Concédé nos famulos tuos, quæsumus, Domine Deus, perpétua mentis et corporissanitate gaudere, et gloriosa Bealæ Mariæ semper Virginis intercessione, a præsenti liberari tristitia et æterna perfrui lætitia. Per Christum Dominum nostrum. fi). Amen.
Oremus. — Deus, qui ambulas super pennas ventorum et facis mirabilia solus , concédé, ut cum per vim huic métallo inditam fulmineo ictu celerius hue absentia et hinc alio præsentia transmittis, ita nos inventis novis
edocti, tua gratia opitulante, promptius et facilius ad te venire valeamus. Per Ghristum Dominum nostruni. R). Amen.
Deinde aspergit telegraphum aqua benedicta 1.
7. La bénédiction de la graine des vers à soie fut l’objet d’un décret spécial, rendu pour Avignon le 1er septembre 1857 et signé Constantin Patrizzi, préfet, et Joseph Starna, substitut. Trois choses sont à remarquer dans ce décret : l’on a invoqué une ancienne coutume pour obtenir l’autorisation; la bénédiction avignonnaise a été réformée , la seule valable étant la suivante et la formule ne peut s’insérer dans le Rituel, sa place n’étant qu’à l’appendice.
Avenionen. — Sacra Rituum Congregatio , utendo extraordinariis facultatibus sibi a Sanctissimo Domino Nostro Pio papa IX, ejus ab Urbe absentia perdurante, tributis, Rev. Domino archiepiscopo Avenionensi humillime supplicanti privilegium concessit indulgendi, nomine et auctoritate hujus Sanctæ Apostolicæ Sedis, ut in diœcesi sua Avenionensi retineri valeat antique consuetudo benedicendi bombyces; attamen expresse declaravit, ad hanc benedictionem exequendam, aliam formulam adhibendam non esse præter illam, quam ipsa Sacra Congregatio reformare et ordinare censuit , uti legitur in subscripto exemplari ultimo loco ; quæ tamen formula, una cum aliis benedictionum formulis, in exemplari ipso adnotatis, in Rituali romano non est inserenda, sed in ejusdem Ritualis fine, ad modum appendicis tantum addenda, contrariis non obstantibus quibuscumque. Die 1 septembris 1857.
Pro benedictione bombycum.
f. Adjutorium nostrum in nomine Domini. r). Qui fecit cœlum et terram. — f. Dominus vobiscum. r|. Et cum spiritu tuo. — Oremus. Deus, omnium creator et rector, qui in animalium creatione, similis suæ speciei propagandæ virtutem contulisti, quæsumus, ut hæc bombycum semina beneL dicere , fovere et multiplicare tua pietale digneris, ut sancta altaria tua, eorum operibus adornata, et fideles tui eisdem fulgentes, te, uti bonorum omnium largitorem, toto corde glorificent : qui cum Unigenito tuo et Spiritu Sancto vivis et régnas in sæcula sæculorum. R). Amen.
Deinde aspergantur aqua benedicta.
La même formule a été autorisée pour l’archidiocèse de Toulouse, le 28 novembre 1861.