l/a;,,lll. G. — 2. Osee.l. II
à nobis confutari malumus; placetque omninoinire potiùs consilia pacis, et commodissimis quibusciue ralionibus miligare offensiones animoruin. Cœlerùin, illud in caiholicâ parte vel commodissimuin putamus, quôd, cùm de tantis rébus , seu lldem , disciplinarn spectent , ad Roraanum Pontificem , tanquani ad antegesignanum , more majorum, referri oporteat, is nobis obtigit Pontifex, qui et doctissiraiis ac perpicacissimus , orania docenda et agenda pervideat, idemque insigni pielate ad optima quaeque promptissimus , omnia christianœ rei et paci profutura concédât.
EXPLIGATIO ULTERIOR
METHODE REUNIONIS ECCLESIASTIG.E,
Occasione eorwn instituta qiiœ illustrissimo et reverendissimo D. Jacobo Bexigno Episcopo Meldensi moderaté non minus quàin erudité ad camdem annotare plaçait '.
PROLOGUS.
Dici non potest quanta cum animi voluptate semel alque iterum ac sœpius perlegerim , quse ad cogitalioties meas privatas reunionis ecclesiaslicœ methodum concernantes , annotare studio curœque habuil iilustrissiraus et reverendissimus D. Episcopus Meldensis, vir non in Galliâ duntaxat suâ, sed in nostrà etiam Germanià dudum merito suc celeberrimus. Non poteram nisi egregia mihi poiliceri, de doctrinœ calholicœ Exposilionis auctore, lot episcoporum, archiepiscoporum , cardinalium , ipsius denique surami Pontificis Innocenlii XI, vîiv év 1x^101;, calcule comprobatœ. Quae sanè spei votorumque prœsumptio adeo me non fefellit, ut leciis omnibus cum cura , pro incolumitate tanti auctoris vota facere, Deuraque venerari non dubitaverim, ut praesuli tam bene aDfecto, el à studio partium tara aliène , pacem insuper et veritalem ex œquo bonà lide seclanli, œtatem et annos Nestoris, hoc est, quàm longissiraè prorogare ne dedignetur.
Scriptum Ipsum quod attinet, occupalum id est prima ac secundâ suî parte, in examinandâ meà methodo , quam multis dubiis videri obnoxiam, in quibusdam prorsus impossibilem, uti arbitratur vir illustrissimus. Id miruni atque improvisum adeo mihi non accidit, ut mirarer potiùs, si, non dico hi omnibus, quod ne sperare quidem debui, sed in plerisque paria raecum sentiret. Eorum enim, qui ab ulràque dissidentium parte, ad concordiam ccclesiaslicam animum in hune usque diem applicuere, observare licet, nonnuUos zelum habentes, sed scientiâ ac rerum usu deslitutum , palinodiam vel urgere manifeste, vel posl ingcnlem apparatum, mellitosque verborum globules, ac dicta quasi sesamo ac papavere sparsa, datis unà manu qua3 mox alià tellantur, nihil tamen aliud denique intendere, quàm ut ad prstensi erroris revecationem discordes suaviler inducant : aliesconciliationem suam superstruere , datis quasi ex concessis hypolhesibus, quœ
1. Nous omettons à dessein une tr.iductîon française dont les éditeurs chargeiiient ordinairement leurs éditions, et qui n'est pas de la plume de Bossuet. . C -I..
ab altéra parte nihil minus quàm admittantur : alios in cothurni modura , qui cuivis pedi sit aptari potis , sub generalium qiiarumdam formularum involucro, simpliciorum conscientiis struere insidias, nec in re ipsà, sed solo verborum corlice pacem moliri : alios denique dictatoriâ quâdam auctoritale, sua de pace concilia parti adversaî obtrusum ire, et pro illis tanquam pro aris et focis pugnare; hoc est, negotium pacis in novae litis materiam convertere, et sic in universum à via maxime regiâ prorsus declinare, seque necessitatibus non necessariis jugiter involvere.
Cùm igitur, bis diligenter animadversis , appareat, in cassum laborare qui tramitem hune insislunt, rem alià prorsus via aggrediendam esse censui; datàque mihi notabili occasione primùm, à serenissimo Brunsw. et Lun. Duce Domine Jeh. Frederico Principe Romano-Gatholico, (cuique aio ailernum bene sit,)deinde à serenissimo Electore Brunswico-Luneburgico , Domino Erneslo Auguste, Domino mee clementissimo, post septiraestrem fere disquisitienem cum celeberrimo quodam Germaniee Episcopo ', in timoré Del institutam , frustra tentatis recentiorum agendi modis, de alià méthode, in verà quidem antiquitate fundatà, sed quae propter novum applicandi modum, nova videri queat, série cogitare , ac leca nuUius ante trita solo calcare cœpi, reque ipsà tandem deprehendi, si neutra pars contra censcientiam in se quippiam admittere debeat, 1 et Protestantes securitati suerum dogmatura , quibus propter obstans divinum mandatum renuntiare non licet, consulere velint, illos vel hâc aut simili ratione in gratiam cum Romanâ Ecclesià redire dej bere , vel si , praeler spem , mater erga pristinos suos filios, haud iniqua petentes, se dilTicilem sit prœbitura, hoc ipso de pace ecclesiasticâ spem nobis prœcludi , remque omnem, sine metu schismatis, committendam Dec; cùm sufTiciat ad tranquillandas conscientias, omnemque vel suspicionem schismatis amovendam , nos à parte nostrà eousque processisse, queusque erat possibile, futurà apud eos solos schismatis culpà, qui aliquid in suà petestate positum , scientes et admoniti, prœtermisere.
In quà equidem sententiâ (hâc nimirum aut œquipoUente via progrediendum in negetio pacis) lectione scripti illustrissimi ac reverendissirai D. Episcopi Meldensis quamlibet egregii, meque pluriraa docentis , magnoperë confirmatum esse , sicubi hâc vice professus fuero, convenientissima illa conscientiœ meae vox est.
Quod tamen non ita capiendum , ac si utililati ,
addo et necessitali methedi expositoriœ, optimi An-
tislitis, scripti sui parte tertià luculenler traditee,
mihique ex suprà laudatà ejus Expositione dudum
notée, vel lantillum cupiam deregatum; quin potiùs
i in eà sum sententiâ, si rem totam absolveret expo-
I sitoria illa methedus, et ostenderet in omnibus ar-
1 liculis controversis, à Concilie Tridentino sub ana-
themate definitis, ad veram Ecclesiaî Remanœ
mentem explicatis, nullam superesse realem inter
partes controversiam , injurium fore in Deum et
Ecclesiam, quisquis illamambabus ulnis non fuerit
amplexalus, utpole, non meâ duntaxat, sed reli-
quis omnibus hucusque excegitatis ad reunienem
l 1. Christophe , évoque de Neustadt.
r.co
l'Ilii.lMT DE liHIJNION ENÏHK LES CATHor.KjUES
melhodis mullis inodis prrcslabiliorein. Quid enim opiis postulalis? quid convenlibus ? quid secretis cum summo Ponlilice, Imperatore, pnrcipuisque terrai'um dominis do agciidi modo Iraclalionibus ? quid suspensione Tridenlini ? quid celebrando novo Concilions! quidem liquide queat oslnndi , Ecclesiarum nostrarum Doctoros Concilii Triili-nlini canones iiilellexisse pcrperaia, atquc adco insontes poslulasse erroruiii , (jui neinini eorum in menteni unquam venerinl; quod quidem in Ihesi lani claruni est , ul si quis syllogisme rem velit complecli , ego majoris illius certitudinem cura cujusvis axiomalos evidentià comparare non sim dubilalurus. Veriim enim vero, quaestio omnis erit de minore ; ubi tamen iterum largior, mullas quœstiones, de quibus inter nos contenlionis sera sesqui-sœculari spalio est reciprocala, per dictam melhodum conciliari posse , imô ab illustrissimo Domino Episcopo aclu jani esse conciliatas, tam in Exposiiione doctrinœ calliolicœ , quàm in hoc, quod prœ manibus habemus, doclissimo illius scriplo, ut in calce lotius hujus scriptionis videbitur.
Addo quod secundùm ductum hujus methodi, invictissimi piissimique Imperatoris noslri desidcrio faclurus satis, in alià quidam scripiione raeà, Vienniam dimidiâ sui parte jam liim missà, quinquaginla circiler, plerasque omnes moment! maximi quœstiones inter nos hactenus conlroversas , bono cura Deo, jam tum conciliaverim. Ad unura tamen oranes, hàc via, conlroversos inter Romanam nostrasque Ecclesias articules, esse sublatos, aut conciliari posse , ne Ipsum credo Expositionis auctoreni eruditissimum esse asseveralurura. Agilur itaque inter nos, non de expositoriœ melhod! bonitate et excellentiA, quam iniquus sit qui non agnoscat; sed hoc !n quœstionem venit : an Methodus illa sit adœquata, et ad omnes controversias nostras ita se extendat, ut non opus habeat summus Pontifex per syncatabasin largiri Protestanlibus quosdam articulos , quorum retractationem persuasi illi fuerint conscientiis suis adversari , aut quoruradara decisionem differre !n Conciliuni legitimura ? De quo in progressu harum observalionura raentem meara candide aperiam , visurus eàdem opéra, an dubiis circa nosirara melhodum ab illustrissimo viro mot!s , si non omni, aliqua sallem ex parle lier! queat satis. Faxit Deus Princeps pacis ut ad slructuram sancluarii concordiœ, et ego syrabolam aliquam, si non in auro, argento, œre", purpura, hyacinthe, ac bysso , saltem in caprarum pilis adsportare, ac pro virili portione mca, tenuique talenlo , ad minimum conatum aliqucm juvandi Ecclcsiam oslenilere, et per hoc scliismatis culpam, chrisiianœ charitali , ex doctrinà divi Pauli , tantoperô adversani, à me penitus amoliri queara.
EXCERPTA EX IIAC i;i;i'ERIOm EXPLICATIOXE.
De Conduis œcumenicis in génère , et in speci'' de Concilio Tridentino.
De Conduis œcumenicis logilimi^ relehralis, sive quinque illa sint, sive phira, in gencro dico : Christus per oinnia sœcula adest sua; Erclcsi;e , neque unquam permiltet ut Ecclesia univcrsalis in Concilio aliquid lidei contrariura pronunliel. Inde tamen non «equilur errorcs et abusns intordum non pr.c-
valere; ponamque Concilium Tridentinum esse legilimum. Nonne Scoti sentenlia de merilis operum proniissionem divinani supponens, ibi est delinita', et nibilominus lamen prœvalet , quœ communior vocatur Gibboni de Burgos in Luihero-Calvinismo suo schisraalico quidem, sed reconciliabili, doctrinà Vasquesii.
Gonsonam esse judical vir illustrissimus et suam I cl meam senlenliam de formulis compellandi sanctos, quomodolibel conceplis, intercessionaliler explicandis, Concilio Tridentino. Eo tamen non obslante, notorii sunt circa hune cullum abusus, de quibus non soliim Germanise princeps Hassiacus Ernestus, ex Reformalo factus Romano-Calholicus, in suo vero, sincero et discrète catholice per quàm libéré conquestus est in facie totius Ecclesiaj; sed et , ciim querelœ illfe Remae nondum sint exaudila;, scriptor alius Germanus libellum edidit sub lilulo : Monitorum salutarium Beatœ Virgin is Mariœ ad cuUores nui indiscrelos. Tribuilur is Domine Adamo Widelkels Jurisconsulte Celoniensi, prediitque anno 1673, Gandavi, aucleris Romano-Calholici auspiciis, postquam in publicationcm libelli consenserant J. Gillemamis sacrœ theologiœ licenlialus et archipresbyter, librorumque censor, Godofredus Melang, Wernerus Franken, Henricus Palricius, Joh. Folch, doctores Colonienses , imo ipse Pelrus de Walerabourg episcepus Mysiensis, sulTraganeus Celoniensis, Paulus Aussemius , ejusdem archidiœcesis vicarius in spirilualibus. Eumdem librum poslmodum recudi fecit et calcule sue comprobavil in Belgio Gallice illustrissimus Dominus Episcopus Tornacensis.
Synodi septimce, quœ Nicaena II vocatur, aucteritas , ul in eà centineanlur egregia quœdam, data occasione mérite cilanda ac laudsnda , in dubium lamen merilo vocatur, cùm raaxima pars Occidentis ei centradixeril. Sanè, quse de iraaginibus decrevit, excusari ferlasse pessunt, cerlè per orania laudari admedura non possunt. Unde etiam factura ut, in Synode Francofurlana , cui trecenti circiler Galliœ, Germaniœ et Ilalise Episcopi interfuere, Nicœnum illud II fueril iraprobalum. Non ignore quidera quid oblendat Alanus Gopus, eumque secutus Gregorius de V^alenlia, lib. n de Idelolalriâ, cap. vu, ijuasi Francofurdiana illa Synodus non damnarerit hanc Nicœnain. quœ vu riilgi) vocatur, sed nliam pseudosynodum Iconomachorum. Vi aulem verilalis adactus , pro cemmuni sentenlia tel velerura auctorilalibus roboralà stal Bellarniinus, lib. ii de iraaginibus Sanctorura, cap. xiv, bis verbis : " Auclores antiqui omnes conveniunt in hoc, quod » in Concilie Francefurdiensi, sit reprebata Syno- » dus vn, qu;c decreveral imagines adorandas. lia » Hincmarus, Aimonius, Rhegine, Ado et alii pas- » sim décent. Dicere aulem hos oranes menliri, vel I) libres eorum esse corruptos, ul Alanus Copus » dicit, videtur mihi paulo duriùs. »
Dissimulare intérim ego non possum Francofurlanani hanc Synodum processise longiùs quàm par oral, sentenliamque Gra;corum in Nicseno II, de adoralione imagimim, in duriorem parlera accepissc, qua; commedam forte inlerprelalionem admisissel, idque factura occasione versionis latinaj actorum
1. Vide Sent. Meld. Episc, n. xxxi. uhi soluta est nlijrcli'o. mm. XXV, pag. 382.
ET LES PROTESTANTS D'ALLEMAGNE
dictœ illius Synodi, quam ex collalione cum texlu graeco, minus fidelem esse cuivis vel obiler inspicienti palebil'.
Ad verba illustrissinii Domini Episcopi : « Dura » condilio, ne provocelur ad décréta Goncilii Tri- » dentini vel aliorum in quibus Proteslantium dog- » mata sunt condemnala-. » EsLo dura, sed quanlo durius exigi à nobis quippiam contra conscientiam, quodque patratum , œtern;"i nos salute excludat , et œternse damnationis reos facial? Ilerum dico, si, quemadmodum nonnulla ab iiluslrissimo Domino Episcopo , multa etiam à me producta in médium , per methùdum expositoriam sunt consiliabilia, ita per eamdem melhodum expositoriam oslendi queat, salvo Concilie Tridentino, manere posse Protestantes in suâ sententià , verbi gratià, de prœcepto communionis sub ulrilque, rati haberi posse ordinationes eoruni haclenus factas, et si quœ sunt alla in Tridentino sub anathemate credi jussa, nec Protestantibus probata, tune cesset sequestratio dicti Goncilii, utpote cujus anathema nos non feriant. Quod si autem melliodus expositoria ad hos similesve articules se non extendat, aut concedenda nobis erit desiderata sequestratio, aut pacis traclatus habebit suum finem. Implicat enim contradiclionem manifeslam, Protestantes reunionem quœrere cura Ecciesiâ RomanA salvA conscientiâ, et eos tamen, pro obtinendâ reunione obligari ad probationem Goncilii Tridentini decernentis, verbi gratià, communionem sub ulràque specie à Gliristo non esse prœceptam , cùm lamen illam praeceptam esse statuant, et persuasi sint, veritalem hanc agnitam et probatam, sine certee damnationis periculo negare se non posse'.
Quôd tamen non ila capiendum ac si Conciliorum verè (jecumenicorum auctorilati derogare quippiam ego velim. Nequaquam Tridentini suspensionera aut sequeslralionem peto, quoniam nostri ne quidem pro légitime , nedum œcumenico habetur. Quando itaque Protestantes profitentur se ulramque speciem à Ghristo preeceptam firmiter credere , faciunt hoc innixi argumente suprà proposito; in eâque suâ sententià mirum in modum confirmantur, quôd videant in nullo légitime Goncilio contrarium esse definitum, seque certes esse, in nullo tali Goncilio contrariura definitum iri. Sanè si Ecciesiâ in Gonciliis certo et indisputabiliter œcumenicis, qualia sunt, omnium partium consensu, Nicœnura, Gonstantinopolitana tria, Chalcedonense et Ephesinum, decidisset contrarium, dubium non est, quin contraria illa decisio fuissel praeponderatura.
1. Ce que dit Molanus, que le concile de Francfort n'avait pas pris les décrets du vue concile dans leur véritable sens, résout absolument sa difficulté, et je m'étonne qu'un homme si habile ait pu insister sur une objection qui se détruit d'elle-même. Un concile n'est censé œcuménique , que quand les Eglises catholiques ont concouru à le rendre tA par une approbation authentique de ses décrets , soit pendant ou après sa tenue. Ainsi le premier con'Mle de Coustantinuple, compose des seuls Grecs , devint œcuménique p;ir l'approbation postérieure des Eglises d'Occident. On pourr.iit citer plusieurs autres conciles. Voyez cette matière solidement traitée dans la Défense des quatre articles de Bossuet , li\'. VII, et en particulier, sur l'opposition du concile rie Francfort a celui de Nicée II , le xxxie chapitre du même livre. ^Edil. de Paris. )
3. Molanus incidente et insiste sur un point particulier de peu d'importance au fond , de l'aveu même de Lutiier, et sur lequel il Serait lacile de se concilier, si les lithériens vouUient l'examiner sans prévention. Voyez l'Ecrit latin de Bossuet , n. Lxxxi ; son Traité de la Communion sous les deux espèces, et sa Défense de ce Traité, ci-dessus.
Quemadmodum autem persuasi sunt invariatœ Gonfessionis Augustanaî socii, nunquam fore ui legitimum universale Goncilium statuât praesenliam corporis Gbristi in cœnà esse tantùm figuratam, ita persuasi etiam sunt, nunquam fore ut laie Goncilium statuât, usum specierum esse indilTerentem; è quibus sequilur posse hœc duo stare simul ; firmiter persuasum esse de aliquà sententiâ, et tamen auctoritali legitimorum Conciliorum se submitlere. Nam qui de suâ sententiâ firmiter est persuasus, et propter Christi promissionem legitimum Goncilium supponit in fide errare non posse, is non potest non firmiter esse persuasus decisionem talis Goncilii sententiœ suae esse favituram'.
Ad viri illustrissimi numerum xlviii, postulatum illustrissimi ac reverendissimi Domini Episcopi conceditur, applicatio concedi non potest : neque enim Protestantes uUius Goncilii extra controversiam legilimi et œcumenici décréta resciendi postulant. Nicaenum secundum recusavit magna pars Occidentis : Latina illa Lateranensia, Lugdunensia, Constantiense, Basileense, Florentinum, ut alla taceam, Oriens non agnoscit et inter ipsos Doctores Occidentis de nonnuUis litigatur, probantibus Gallis Constantiense et Basileense, quod Romanee curiœ non probatur^. Tridentino et Oriens magna pars Occidentis, non postliminio duntaxat, sed durante adhuc illius celebrationes, ex sonlicis causis contradixit.
Quidquid igitur hic objicitur, facilem haberel solutionem , si ad has disputationes descendere velimus. Cùm autem flxum sit apud Protestantes, se pacem contra conscientiam , cum dispendio salutis nunquam esse quœsiluros , cessât disquisitionis illius necessitudo. Si ostendere poterit expositoria methodus vibratos in Tridentino anathematismos non ferire Protestantes, res foret longé facilior : quod nisi fiat, et vel unicus, traclis quamlibet reliquis omnibus in bonum sensum, supersit articulus sub anathemate credi jussus; ast conscientiee nostrae , sive rectse , sive insuperabililer erronese adversus, communie, verbi gratiâ, sub utrâque, quam à Ghristo prœceptam esse sumus persuasi, tune sensus communis dictitat, vel seponendum esse Goncilium Tridontinum , vel omnem de pace tractationem fore irrilam. Fac enim, auctoritatem dicti Goncilii in ordine ad Protestantes non seponi, sed in valore suo permanere , tune ex illius décrète credere, et contrarium sentientes anathematis reos arbitrari tenebuntur, communionem sub utrâque à Ghristo non esse prœceptam , cùm tamen eam à Ghristo prœceptam in conscientiâ suâ sint convicti, et in schismate mori innoxiè , quâm agnitœ huic veritati et hinc dependenti amicitiœ divinœ renuntiare malint , memores illius verbi dominici : Vos
1. Bossuet a dit, dans le Traité de la Comtnunion et dans sa Défense , pourquoi l'Eglise ancienne n'a rien décidé dans ses conciles touchant la communion sous une ou sous deux espèces; c'est qu'il n'y avait point de contestation sur ce sujet, et que d'ailleurs le point était décidé par la pratique constante depuis l'origine du christianisme. {Edit, de Prtris.)
2. Le concile de Constance est reconnu pour œcuménique à Rome même , comme Bossuet l'a prouve dans sa Défense des IV articles, liv. v, et dans si Dissertation intitulée Gallia orlhodoxa. Le même Bussuet prouve, ibid., liv. vi, que les premières sessions du concile de B.lle sont universellem int reçues dans l'Eglise catholique. Quant au concile de Trente, les Grecs schismatiques le rejettent pour les mêmes raisons que les protestants. Les raisons des protestants étant renversées par Bossuet, celles des Grecs ne subsistent plus. {Edit. de Paris.)
l'Iio.IET DE RÉUNION ENTRE LES CATTIOMQUES
amici mei eslis , si fecerilis quœ prœcipio vobis'.
De talibus crgo ne cogilandum quideni nobiscum acluris cum fructu; mirorqiie illuslrissiraum ac revcndissimum Dominuiii Episcopum, virum cœtera œquissimura , in largieiido Gcrnianis calice et seponendo Tridenlino taiu esse dilïicilem; cùmli.xcduo, inter prima prœsulum Germanicorum , quibiiscum ego luiclenus egi , oblala fuerint, quœ ipsi nobis, nondum lalia pctciitibus, cerlè tamen petiluris, provisionaliter, quantùni in ipsis, suà sponte largirentur, largienda cerlè exlra oninem dubilationis aleam collocarent^.
Ad nuraerum li , agnoscit revendissimus cl illustrissimus Dominus Episcopus anaiheinalismos Ephesinœ Synodi , à sanclo Cyrillo suggestos , poslmodum fuisse suspenses , nec à Jeanne Anliocheno ejusque sequacibus, eliam post factam reconcilialionem fuisse agnitos. Quanlô facilius idem conccdi polerit de analhemalismis Tridentinis, in quibusdam Ecclesiœ Romanœ regnis et provinciis , nec in hune usque diem, bonâ fide, et per publicam niagislralùs civilis dcclaralionem receplis , cl contra quasdara quocstiones vci scholasticas vel plané oliosas, hoc est, nullam chrislianismi praxim reguiantibus aul rcgulare idoneis, vibralis : ex quorum numéro est , controversia de valore Baplismi Joannilici,quam in praxi nullius esse valoris, salis inde patel , quôd nemo à sanclo Joanne Baplizatus supersit, oui scrupulus suboriri queal, rilè fueril baplizatus necne'.