M. de Foutenelle
préliensible à la nôtre. Je suis allé trop loin, en voulant remplir le vide de ce papier. J'en demande pardon, et je suis avec zèle et reconnaissance, Monseigneur, votre très-obéissant serviteur,
Leib.nitz.
A. Hanovre, ce 18 avril 1692.
EXEGUTORIA
Dominorum Legatonim, super Compactis data Bohemis, et expedita in forma qux sequitur, anno 1436 '.
Ln noraine Domini nostri Jesu Christi, qui est amator pacis et veritatis , et pro unilate christiani populi preces porrexit ad Patrem.
Nos Philibertus, Dei et apostolicaî Sedis gratiâ, Episcopus Gonstantiensis, Provinci^e Uothomagensis; Joannes de Polomar^, Archidiaconus Barchinonensis, Apostolici Palatii causarum Auditor, Decretorum Doctor; Martinus Bernerii, Decanus, Turonensis; Tilmannus, Praîpositus sancti P'iorini de Conlluenliâ, Decretorum Doctor; yEgidius Garlerii, Decanus Gameracensis; et Thomas Haselbach , sacrœ Theologi» Professer 'Viennensis, sacri generalis Goncilii Basiliensis ad regnujn Bohemiaî et marchionalum Moravia}, Legati destinât! , auctoritate sacri Goncilii recipimus et acceptamus unitatein et pacem, per dictes regnum Bohemiœ et marchionalum MoraviaB acceptas , fadas et firmitas , secundùm quod utrique parti constat, per litteras indè confectas , cuin universo populo christiano. Tollimus omnes sententias censurœ , et plenarium abolitionem faciraus. Item auctoritate Dei omnipotontis et beatorum Apostolorum Peiri et Pauli, et dicli sacri generalis Goncilii, pronuntiamus veram, perpetuam, firmam, bonam et christianam pacem dictorum regni et marchionatùs , cum relique universo populo christiano; mandantes, auctoritate prfedictâ, universis christiani orbis principibus, et aliis Christi fldelibus universis, cujuscumque status, gradùs et prœeminentife aut dignilatis existant, quatenùs diclis regno et marchionatui bonam, firmam et christianam pacem observent. Neque pro causis dissensionem , pro dilTicullatibus aliquibus circà malerias fidei et quatuor articulorum dudum exortas et agilatas, cùm jam sint per dicta capitula complanatœ , aut pro co quôd communicarunt, communicant, et communicabunt sub utrâque specie, juxtà formam dictorum capitulorum, eos invadere, ofTendere, infamare, aut injuriari praîsumant. Sed ipsos Bohèmes et Moravos tanquam fratres, bonos et catholicos Ecclesiœ orthodoxœ filios, reverentes et obedientes eidem habeant, et flrmâ dilectione contractent : hoc declarato expresse, quôd si aliquis contra faceret, non intelligatur pax ipsa violata, sed debeat fieri de illo emenda condigna.
Gûmque , prout in dictis capitulis continetur, circà materiam communionis sub utràque specie , sit hoc modo concordalum, quôd dictis Bohemis et Moravis suscipientibus ecclesiasticam unitatem et
1. Nous donnons cette pièce telle qu'elle fut envoyée d'Allemagne par Leibnitz, après l'avoir coliationnée dans Groldast, ite Offic. Elcct. Bohem. Fi-ancof. 1627, pag . 173 {Edit. de Paris) ; mais nous omettons la traduction ordinairement donnée par les éditeurs, elle n'est pas de Bossuet. C.-L.
•2, Les noms paraissent estropiés, ou dans Goldast ou dans l'appendice au concile de Bàle du P. Labbe. Au lieu de Polomar, le P. Labbe lit Polemar, et ensuite Berruier, au lieu de Bertierius. (Edit. de Paris.)
PliUJET DE RÉUNION ENJRE LES CATHOLIQUES
pacem , realiler el cum elïcctu, et in omnibus aliis quàm in usu communionis utriusque specici , fidei et rilui universalis Ecciesiœ conlurmil-ius, lUi et illce, qui talem usum habent , communicabunl siib ulràque specie, ciun auctoriiale Domini noslri Jean ChrisU el Ecciesiœ verœ spoyisœ ejus. Et articulus ille in Kacro Concilio disculielur ad plénum quoad 7)Uiteriam de prœcepto ; et tidebitur, quid circà illum arliculum pro rerilate catholicâ sit tenendum et agendum , pro ulililale et salule j^opuli Christian i.
El omnibus malurc el digeste periraclalis , nihilominus si in desidcrio habendi diclani communioncm sub duplici specie perscveraverint, lioc eorum Ambasialoribus indicanlibus, sacrum Goncilium sacerdotibus dictorum regni el marchicnatùs, communicandi sub ulrAque specie populum, eas videlicel personas , quai in annis discrelionis reverenler et devotè poslulaverint , facuUatera pro eorum ulilitate et salule, in Domino largielur. Hoc semper observato , quôd sacerdoles sic communicantibus semper dicant, quôd ipsi debent firtniter credere , quàd non sub specie panis caro tanlùm, 7iec sub specie vini sanguis tantùni; sed quâlibct specie est integer et tolus Christus.
El juxlà dictorum compactalorum formam, diclis Bohemis et Moravis suscipienlibus ecclesiaslicara unilalem et pacem, realiter et cura effeclu, et in omnibus aliis, quàm in usu communionis utriusque speciei , fidei et rilui universalis Ecclesias conformibus; illi el illœ qui talem usum habenl, valeanl communicare sub duplici specie, cum auctoriiale Domini nostri Jesu Ghrisli el Ecciesiœ, verœ sponsœ ejus. Hoc expresse declarato, quôd per verbum ftdei, suprà el infrà positum, intelligunt et inlelligi voluntverilatera primam, et omnes alias credendas veritates, secundùm quod manifeslantur in Scripturis sacris et doclrinâ Ecciesiœ sanè intelleclis. Item, cùm dicilur de ritibus universalis Ecciesiœ, intelligunt el inlelligi volunl, non de ritibus specialibus, de quilius in diversis provinciis divcrsa servantur; sed de ritibus, qui communiter el generaliter circà divina servantur. El quod postquam in nomine regni et marchionatùs in univcrsilale hoc suscipietur, si aliqui in divinis cdebrandis non stalim suscipiant ritus , qui generaliter obsercantur, propterea non fiai impcdimentum pacis nec unitalis.
Idcircn reverendis in Ghrislo patribus, arcliiepiscopo Pragensi , el Olomucensi et Luthomislcnsi episcopis, qui sunl vel qui prolempore erunt, universis el singulis Ecclcsiarum prœlatis curani habentibus animarum, in virlule sanctœ obedienli:^ dislrictè prœcipiendo mandamus , quatenùs illis personis, quœ usum habent communicandi sub duplici specie, juxlà formam in dicta capilulo contcnlam, sacrum Encharisliœ sacramenluni sub duplici specie, requisiti, proul ad unumquemque pertinct aut perlinebil, in fulurum ministrent, et pro necessitate plcbis, ul non negligalur, faciant minislrari , et bis nullatcnus resistere aut contra ire prœsumant.
Scholarcs quoque, qui communicaverunt, cl deinceps juxtà dictorum capilulorum formam communicare volent, cl etiam cùni proinoti fucrint, cl ad eos ex onicio pcrlincliil aliis minislrare sub duplici spe-
cie, propterea à promotione ad sacros ordines non probibcant; sed si aliud canonicuni non obsislal, eos rilô promoveant eorum episcopi. Quod si quisquam contra hoc facere prœsumpseril , per ejus superiorem débité puniatur; ut, pœnà docente , cognoscat quàm grave sit auctoritatem sacri Concim generalis habere contemplam. Universis quoque cl singulis cujuscumque status, prœeminentiœ aut condilionis existant, prœsenlium tenore districlè prœcipiendo mandamus, quatenùs dictis Bobemis et Moravis servantibus ecclesiasticam unilalem , el utenlibus communione sub duplici specie, modo et forma prœdictis, nemo audeal improperare, aut eorum famœ, vel honori delrahere.
Ilem , quôd Ambasialores dicti regni el marchionatùs , ad sacrum Goncilium, Deo propitio, féliciter dirigendi , et omnes qui de eodcm regno vel marchionatu diclum sacrum Goncilium adiré voluerint, securè polerunt ordinato et honesto modo proponere quicquid diiïicuUatisoccurral circà materias lidei, sacramentorum, vel rituum Ecciesiœ, vel eliam pro reformalione Ecciesiœ in capite et in membris; el, Spiritu sancto dirigente, fiet secundùm quod juste et ralionabiliter ad Dei gloriam et ecclesiaslici status debitam honestatem fucrit faciendum.
Ilem, recognoscimus in gestis apud Pragam in schedulâ, quœ incipit : Hœc sunt responsa : Actum per Reverendum in Christo Patrem Dominum Phiiibertum, etc. : Hanc responsionem scriptam, elc. : Prima dixerunt , etc.', quôd non est intentionis sacri Concilii permitlere communionem sub duplici specie , permissione tolerantiœ , vel sicut Judœis permissus fuil libellus repudii. Quià cùm sacrum Goncilium viscera malernœ pielalis exhibere diclis Bohemis el Moravis inlendal. non est intentionis Goncilii permitlere lali permissione, quœ peccatum non excludal ; sed taliter elargilur quôd auctoritas Domini nostri Jesu Christi et Ecciesiœ verœ sponsœ suœ sit licila, el digne summlibus ulilis el salularis.
Quoniam ila concordali sumus cum Gubernalore, Haronibus el aliis, quôd per illas formas in hftc et in alla litterâ conceplas et scriptas, dicta Gompaclata ad executionem deducantur, et in illis formis ambîB partes resedimus. Item, in iitteris ab ulràque parte ad invicem apponantur in teslimonium, ad partium pelitionem, sigilla serenissimi Domini Imperaloris, et illuslrissimi Domini Ducis Auslriœ Alberli. Ambasialoribus regni Boheraiœ ad sacrum Goncilium deslinandis, dabimus salvum conduclum eo modo, quo dedimus Dominis Matlhiœ, Procopio et Martino. Dabimus Bullam sacri Goncilii, in quà insereulur Gorapaclala et confirmabunlur. Item , aliam Bullam in quâ inserelur lillera pro executione Gompactatorum, per nos facta cum ralificatione. Quando datœ fucrint nobis litterœ regni, et facta l'ueril obedientia, nos dabimus littcram , per quam promittemus quôd, quàm cilo commode poterimus, procurabimus habere à sacro Concilio dictas duas
1. On cite ici plusieurs nièces qui ne se trouvent pas dnns la collection du F. Labbe. Il serait & souhaiter qu'on recueillît on Allemagne et ailleurs les pièces sur le conoilo de Bâle , échappées aux recherches de ce savant Jésuite , et qu'on les fit iin|)riinor par forme de supplément k sa collection. Mansi en a recueilli plusieurs dans le quatrième volume de son Supplément h l'édifion des Conciles, donnée à Venise par Coleti, qui avait déjà réuni celles que Dora Martène avait publiées dans son Amplissima Collectio, et dans sou Thesnui-us Aiiccdolofum. (Edil. du Uéforis.)
ET LES PROTESTANTS D'ALLEMAGNE
Bullas : et hœc littera erit munila sigillis regni, et serenissinii Doniini Imperatoris et illuslrissimi Domini Ducis in lestiinonium. Simili modo petimus salvum conductum, si nos vel aiiqui ex nohis velinl transire ad regnum. In quorum lidem et teslimonium , nos Philibertus, Episcopus Constanlicnsis prœfatus; Joannes de Puloinar, Audilor; et Tilir.annus, prœpositus sancli Florini, vice el nomine omnium aliorum Gollegarum nostrorum, in absentiA suorum sigillornm, pr.'esenteshas litteras dedimus, sigiiloruni nostrorum munimine roboralas.
In alio aulem codice sic habetur : In quorum omnium el singulorum fideni el lesiimonium, bas nosiras litteras sigillis noslris fecimus coramuniri. El ad majorem evidenliam, robur et lirmilalem, sigilla serenissimi Domini Sigismundi, Romanoruni Imperatoris, et illuslrissimi Principis Domini Alberti, Ducis Auslriœ el Marchionis Moraviœ, ad instantes preces noslras sunl praesenlibus appensa. Datum Iglaviae Olomucensis Diœcesis, die quintà mensis Julii, anno Domini 1436.
ANNOTATIONES LEIBNIZII ,
IN PACTU CUM BOHEMIS , SUPERIUS RELAT.\.
RjEC compactata fuere approbata à Concilio Basileensi, et ab ipso Pontifice Eugénie IV.
Imprimis mcmorabile est quœstionem de prœcepto, ulrùm scilicel utriusque speciei usus omnibus Chrislianis pra:'ceplus sit, reliclam in bis concordatis indecisam, et ad fuluram Goncilii definilionem fuisse remissani; tamelsi conslarel quid jam pronuntiasset Synodus Constantiensis : quoniani scilicel ejus aucloritalem Bohemi non agnoscebant.
Undè inlelligilur posse Ponliticem maximum hodie eodem jure uti , et seposilis apud Protestantes Tridentinis decrelis , conciliare eos cum reliquis Ecclesiis, et conlroversias quasdam superfuturas, non obslanlibus Tridenlinaj Synodi dclinitionibus vel analbematismis, ad fuluri Goncilii œcumenici irrefragabilia slalula remiltcre : eaque videtur unica superesse schismalis sine vi ac mullà sanguinis etïusione loUendi via.
Et quod uni regno eique non intègre, sacne pacis amore, el servandarum animarum gratià olim concessum est , mullô gravioribus causis videnlur impetrare debere Prolestanles, toi régna, magnamque Europœ parlem complexi, el tolum prope seplen- Irionem meridionaliori tractui Europ», gentesque plerasque Germanicas Lalinis opponenles. Ut adeo sine ipsis aliquid de lolâ EcclesiA velle slatuere , neque aîquum salis, neque adraodum elTicax fulurum videalur. El consultiùs fulurum sit ejusdem, quem paulô ante nominavimus, Eugenii IV Iractandae pacis ralionem iinilari, qui Graîcos licet loties in Occidente damnatos el calamitalibus fractos, ac propemodum supplices, non superbe rejicit, aut alienis decrelis parère jussil; sed in ipsum Concilium Florentinum sententiam dicluros admisit.