PREMIÈRE PARTIE : DISSERTATIONS

censui ; dataque mihi notabili occasione primum, a serenissimo Brunsw. et Lun. duce domino Joli. Fivderico principe Romano catholic© (cuique aio aeternum bene sit), deinde a serenissimo electore Bru nswico-Luneburgico, domino Ernesto Augusto, donn no meoclementissimo,post sept imestrem 1ère disquisitionemcumceleberrimoquodamGprmaniaB episcopo, in timoré Dei institulam, frustra tentatis recentiorum agondimodis, de alia mothodoinvera quidem antiquitate t'undata, sed quae proptcr novum applicandi modum, nova videri queat, serio cogitare,ac loca nulliusanie irita solo calcare coepi, roque ipsa tandem reprehendi, si neutra pars contra conscieniiam in se quidpiam admittere debcat, et protestantes secuiilati suorum dogmatum, quibus propter obstans divinum mandatum, renuntiare non licet, consulere velint, illos vel hac aut simili ratione in graiiam cum Romana Ecclesia redire dt-bere, vel si, praeter spem, mater erga pristinos suos filios, aut iniqua petentes, se difficilein sit ptaebitura, hoc ipso depace ecclesiastica spem nobis piiecludi, remque omnem, sine metu schismatis, committendam Deo ; cum sufficiat ad tranquillandas conscientias, omnemque vel suspicionemschismatisamovendam, nos a parte nostra eousque processisse, quousque erat possibile, futura apud eos solos schismalis culpa, qui aliquid in sua potestate positum, scientes et admoniti, praetermisere.

Inquaequidem sententia(hacnimirumautaequipollente via progrediendum in negotio pacis) lectione scripti illustrissimi ac reverendissimi D. episcopi Meldensis, quamlibet egregii,niequeplurima docentis, magnopere confirmatum esse, sicubi hac vice professus fuero, convenientissima illa conscientiae meae vox est.

Quod tamen non ita capiendum, ac si utilitati, addo et necessitati methodi expositoriae, optimi antistitis, scripli sui parte tertia luculenter traditae, mihique ex supra laudataejus Expositione dudura notae, vel tantillum cupiam derogatum ; quin potius in ea sum sententia, si rem totam absolveret expositoria illa methodus, et ostenderet in omnibus articuliscontroversis, a concilio Tridentino sub anathemate detinitis, ad veram Ecclesiœ Romana; mentem explicatis, nullam superesse realem inter parles controversiam, injurium fore in Deum et Ecclcsiam,quisquis illamainbabusulnisnon iuerit amplexatus, utpute non mea duntaxat, sed reliquis omnibus hucusque excogitatis ad reunionem inethodis multis modis piaestabiliorem. Quid enim opus postulalis? quid conventibus ? qui secretis cum Summo Pontifice, imperatore, praecipuisque leriarumdominisdeagendi modo tractationibus ? quid suspensioneTndentini?quidcelebrandonovo concilio, si quidem liquido queat ostendi, Ecclesiarum nostrarum doclores concilii Tridentini canonesintellexisse perperam, aique adeo insontes postulasse eorum, qui nemini eorum in mentem unquam veneiini; quod quidem in thesi tam clarum est, ulsi quis syllogismo remvelit complecli, ego niajorisilliuscerluudinem cum cujusvis axiomatos evidentia comparare non sim dubitaturus. Verum enim vero, quaeslio omnis ent de minore; ubi tamen iterum laigior, multas qusestiones, de

B. Tom. IV.

quibus inter nos contentionis serra sesqui-saeculari spatio est reciprocata, per dictam methodum conciliari posse, imo ab illustrissimo domino episcopo actu jam esse conciliatas, tam in Expositione doctrines catholicœ, quam in hoc, quod prae manibus habemus, doelissimo illius scripto, ut in calce totius hujus scriptionis videbilur.

Addo quod secundum ducium hujus methodi, invictissimi piissimique imperatoris nostri desiderio facturus satis, in alia quadain scripiione mea, Vienniam dimidia sui parte jam lum missa, quinquaginta circiter, plerasque omnesmomenti maximi quaestiones inter nos haclenus controversas, bono cum Deo, jamtum conciliaverim. Ad unum tamen omnes, hac via, controversosinterRomanam nostrasque ecclesias articulos, esse sublatos, aut conciliari posse, ne ipsum credo Expositionis auctorem eruditissimum esse asseveralurum. Agitur itaque iutor nos, non de expositoriae methodi bonitate et cxcellentia, quam iniquus sit qui non agnoscat ; sed hoc in quaestionem venit : an methodus illa sit a<)03quata,et ad omnes controversias nostras ita 86 extendat, nt non opushabeatSummusPontifex per syncatabasin largiri protestantibus quosdam articulos, quorum retractationem persuasiilli luerinlconscieniiissuis adversari, aut quorumdam decisionem diflerre in concilium legitimum ? De quo in progressu harum observationum mentem meam candide aperiani, visurus eadem opéra, an dubiis circa nostram methodum ab illustrissimo viro motis, si non omni, aliqua saltem ex parte fieri queat satis. Faxit Deus princeps pacis ut ad structuram sanctuarii concordiaB, etegosymbolam aliquam, si non in auro, argento, aère, purpura, hyacintho, ac bysso, saltem caprarum piiis asportare, ac pro virili portione mea, tenuique talento, ad minimum conalum aliquem juvandi Ecclesiam ostendere, et per hoc schismatis culpam, Christianaa charitati ex doctrina divi Pauli, tanlopereadversam,ame penitus amoliri queam.

EXCERPTA EX HAC ULTERIORI EXPLICATIONE.

De conciliis œcumenicis in génère, et in specie de concilio Tridentino.

De conciliis œcumenicis légitime celebratis, sive quinque illa sint, sive plura, in génère dico : Christus per omnia saecula adest suae Ecclesiae, neque unquam permitiet ni Ecclesia universalis in concilio aliquid fidei contrarium pronuntiet. Inde tamen non sequitur errores et abusus interdum non praevalere; ponamque conciliuinTridentinumesse legitimum. Nonne Scotisentenliade merilisoperum promissionem divinam supponens, ibi est detinita,ei niliilominus tamen praevalet, quae communior vocatur Gibboni de Buigos, in lutherocalvinismosuo schismatico quidem, sed reconciliabih, doctrina Vasquesii?

Consonam essejudicatvirilluslrissimus,etsuam et meam seuleuliaiude formulis compellandi sanctos,quumodolibetconceptis,intercessionaliterexplicaudis, concilio Tndeniino. Eo tamen non ob-

'Vid. sup., Sent. Meld. episc, obi solnta est objeclio.

stante, notorii sunt circahunc cultum abusus, de quibus non solum Germanise princeps Hassiacus Ernestus, ex reformato factus Romano-Catholicus, in suo Vero, sincero et discreto Catholico perquam libère conquestus est in facie totius Ecclesise; sed et, cumquerelse illseRomae nondumsmlexauilitse, scripioralius Germanuslibellum edidit sub titulo : Monitorium salutarium beatœ Virginis Mariœ ad cultores sui indiscrètes. Tribuitur is domino Adamo Widelkels, jurisconsulte Coloniensi, prodiiique anno 1673, Gandavi, audoris Romano-Catholici auspiciis, postquam in publicationem libelli consenserantJ.Gillemanus,sacrsetheologi33licenciatus et archipresbyter, libroruraque censor, Godotredus Molang, "Wernerus Franken, Henricus Palricius, Job. Folch. doctoresColonienses, imo ipse Petrus de Wallembourg, episcopus Mysiensis, suffraganeus Colonicnsis, Paulus Aussemius, ejusdern archidiœcesisvicarius in spiritualibus. Eumdem librum posimodum recudi fecit et calculo suo comprobavit in Belgio Gallico illustrissimus dominus episcopus Tornacensis.

Synodi septimae, quseNicsenalI vocatur, auctoritas, ut in ea contineantur egregia quidam, dala occasione merito citandaac laudanda, in dubium tamen meritovocalur,cummaxima pars Occidentis eicontradixerii.Sane, quaede imaginibus decrevit, excusari fortasse possunt, cerle per omnia laudari admodum non possunt. Unde etiam factum ut, in synodo Fraocofurtana, cui receuti circiter Gallias, Germanise et llaliae episcopi interfuere, Nicsenum illud II fuerit improbatum. Non ignoro quidem quid obtendat Alanus Copus, eumque secutus Gregorius de Valentia, lib. u De idololctria , cap. 7, quasi Francofurdiana illa synodus non damnaverit hanc Nicœnam, quœ vil vulgo vocatur, sed aliam pseudosynodum lconomachorum. Vi autem veriiatis adactus, pro communi sentenlia tôt veterum aucioritaiibus roborata stat Bellarminus, lib. H De imaginibus sanctorum, cap. 14, his verbis : « Auctores antiqui omues conveniunt in hoc, quod in concilio Francofurdiensi sit reprobata synodus vu, quse decreverat imagines adorandas. lta Hincmarus, Aimonius, Rhegino, Ado et alii passim docent. Dicere autem hos omnes mentiri, vel libros eorum esse corruptos, ut Alanus Copus dicit, videtur mihi paulo durius. »

Dissimulare intérim ego non possum Francofunanam hanesynodum processisselongius quam par erat, sententiamque Grsecorum in Nitseno il, de adoratione imaginum, in duriorem partem accepisse, quse commodam forte interpretationemadmisisset, idque factum occasione versionis latiiiee Aclorum dictae illius synodi, quam ex coIJatione cum textu Graeco, minus fidelem esse cuivis vel obiter inspicienti patebit l.

Ad verba îllustrissimi domini episcopi : « Dura conditio, ne provocetur ad décréta concilii Tridentini vel aliorum in quibus protestantium dogmata sunt condemnata. » Esto dura, sed quanlo durius exigi a nobis quidpiam contra conscientiam, quod-

' Voyez cette matière solidement traitée dans la Défense ('es quatre articles de Bossuet, liv. vu, et en particulier, sur l'opposition do. concile de Franc'ort à celui de Nicée n, le ch. 31 du ir.éme li?re. (Edit. de Paris.)

que patratum, selerna nos salute excludat, et œternse damnationis reos faciat ? Iterum dico, si quemadmodum nonnullaab illustrissimo domino episcopo, multa etiam a me producta in médium, permethodum expositoriamsunl conciliabilia, ita pereamdem methodum expositoriam ostendi queat, salvo concilio Tridentino, manere posse protestantes in sua sententia, verbi gratia, de praecepto communionis subutraque, ratas haberi posse ordinationes eorum hactenus tactas, et si quae sunialia in Tridentino sub anathemale credi jussa, nec protestaniibus probata, tuuc cesset sequestratio dicti concilii, utpote cujus anathemala nos non feriant. Quod si auiem methodus expositoria ad hos similesve articulos se non extendat, aut concedenda nobis eril desiderata sequestratio, aut pacis tractatus habebit suum finem. Implicat enim contradictionem manitestam, protestantes reunionem quaerere cum Ecclesia Romana salva conscientia, et eostamen, pro obtinenda reunione obligari ad probationem concilii Tridentini decernentis, verbi gralia comniunionem sub utraque specie a Christo non esse prseceptam, cum tamen illam prseceptam esse statuant, et persuasi sint, veritatem hanc agnitam et probatam, sine certse damnalionis peiiculo negare se non posse.

Quod tamen non ita capiendum ac si conciliorum vere œcumenicorum auctoritati derogare quippiam ego velim.Nequaquam Tridentini suspensionem aut sequestrationem peto,quoniam nostris ne quidem pro legitimo, nedum œcumenico habetur. Quandoitaque protestantes pro fitentur se utramque speciem a Chiisto piseceptam firmiter credere, faciunt hoc innixi argumento supra proposito; in eaque sua sentenlia mirum in modum contirmantur, quod videant in nullo legitimo concilio contrarium esse definitum, seque certos esse in nullo tali concilio contrarium défini mm iri. Sane si Ecclesia in conciliis certe et indisputabiliter cecumenicis, qualia sunt, omnium partium consensu, Nicaenum,Constantinopolitanatria,Chalcedonense etEphesinum, decidisset contrarium, dubium non est, quin contraria illa decisio fuisset prseponderatura. Quemadmodum autem persuasi sint invariatse ConfessionisAugustansesocii, nunquam fore ut legitimum universale conciiium statuât pisesentiam corporis Christi in cœna esse tantum figuratam ; ita persuasi etiam sunt, nunquam fore ut laie conciiium statuât, usum specierum esse indifferentem ; e quibus sequitur posse hsec duo stare simul : firmiter persuasum esse de aliqua sententia, et tamen auciorilati legitimorum concilioium se submittere. Nam qui de sua sententia firmiter est persuasus, et propter Christi promissionem legiiimum conciiium supponit in fide errare non posse, is non poiest non firmiter esse, persuasus decisionem talis concilii sententiae suse est favituiam *.

Ad viri illustiissimi numerum 48, postulatum illustrissimi ac révère ndissinn domini episcopi con-

* Bossuet a dit dan9 le Traité de la communion et dans sa Défense, pourquoi l'Eglise ancienne n'a rien décidé dans ses conciles touchant, la communion sous une ou sous deux espèces: c'est qu'il n'y avait point de contestation sur ce sujet, et que d'ailleurs le point était décidé par la pratique constante depuis l'origine du christianisme. {Edit. de Paris.)

l'KLMlEKE PARTIE : DISSERTATIONS.

ccffitur, applicaiio conccdi non potesi ; oeque eoim protestantes ullius concilii extra conlroversiam legitimi et œcumenici décréta rescindi postulant. Nicaenum secundum recusavil magna pars Occidentis: latina illaLateranensia, Lugdunensia, Constantiense, Basileense,Florentinuni,ut alia tact-am, Onens non agnoscil, et inter ipsos doctcresOccidentis de nonnullis litigalur, probaniibus Gallis Constantiense et Basileense, quod Romanae curiao non probatur. Tridenlino et Oriens et magna pais ()( iiilentis, non postliminio duntaxat, sed durante adbuc illius celebratione, ex sonticis causis contradixit.

Quidquid igitur hic objicilur, lacilem baberet solutionem, si ad has disputaliones descendere velimus. Cum autem fixum sii apud protestantes, se pacem contra conscientiam, cum dispendio saluas nunquam esse quaesiiuros, cessât disquisitionis illius necessitudo. Si ostendere poterit expositoria metbodus vibratos in Tridenlino anathcmatismos non feriro protestantes, res foret longe faciliorrquod nisi fiât, et vel unicus, tractis quamlibet reliquis omnibus in bonum sensum, supersit articulus sub analhemate credi jussus, ast conscientiao nostrae, sive recte, sive insuperabiliter erroneao adversus, communio, verbi gratia, sub utraque, quam a Christo praeceptam esse sumus persuasi, lune sensus communis dictitat, vel seponendum esse conciliumTriden tin um, vel omuern de pace traetationem fore irritam. Fac enim, auctoritatem dicti concilii in ordine ad protestantes non seponi, sed in valore suo permanere, tune ex illius decreto credere, et contrarium sentientes anathematis reosarbilrari tenebuntur, commuoionem sub utraque a Christo non esse praeceptam, cum tamen eam a Christo praecepiam ia conscienlia sua sint convicti, et in schismate mori innoxie, quam agnitae huic veritati et hinc dependenti amicitiae di vmaerenun tiare malint, memores illius verbi Dominici : Vos amici mei estis, si feceritis quœ prœcipio vobis.

De talibus ergo ne cogitaudum quidem nobiscum acturiscum fructu ; minorqueillustrissimum ac reverendissimum dominum episcopum, virum caetera aequissimtim, in largieudo Germanis calice et seponendo Tridenlino tam esse diflicilem ; cum haec duo, inter prima praesulum Geimanicorum, quibuscum ego bactenus egi, oblata tuerinl, quae ipsi nobis, nondurn talia petentibus, certe lamen petituris, provisionaliter, quanlum in ipsis, sua sponie largirentur, largienda certe extra omnem dubitationis aleam collocarent.

Ad numerum bl, aguoscit reverendissimus et illustrissiinus dominusepiscopus anathemaiisinos Ephesinae synodi, a sancio Cyrillo suggestos, postmodum fuissesuspensos, nec a Joanne Amiocheno ejusque sequacibus, eu.im po^ faeiam recouciliationein, fuisse ayniios. QuaolO lacilius idem concedi poieiii de an.iihtmaii>mis Ttidijniinis, in quibu>ddiii Ecclesiae Rmnauae reguis et provmciis, ntc in hune UMjue du-ai, bona lide, et per puhiicam magisiralus civilis drclaraiioneni reeeplis, et contra quasdam quae>tiones vel scholasticas vel plane oliosas, hucesi nuilatn christianisai! ptaxun regulantibus aut regulare idoneis, vibratis : ex

quorum numéro est, controversia de valore baptismi Joannitici, quam in praxi nullius esse valoris, satis inde patet, quod nemo a sancto Joanne baptizalus supersit, oui scrupulus suboriri queat, rite fuerit baptizalus neene.

Ibidem ad verba tertium exemplum : maximi profecto momenli est exemplum, quod ex divite antiquitatis suae ecclesiasticaB penu suppeditat nobis illustrissimus dominus episcopus de Gregorio Magno et quinla synodo, cujus auctoritas, permittente Romano Ponlifice, apud Longobardosaccipere illam detrectantes, dubia mausit atque suspensa. Nam licet nihil ea synodus novi définisse concedalur, non id tamen in quaestione est hac vice; sed hoc disquiritur, quomodo cum illis agi queat, ut perlinaces atque adeo haerelici non videantur, qui synodum aliquam, verbi gratia Tridentinam, œcumenicam esse tanta rationisspecie non agnoscunt. Hoc ilaque exemplo admisso, eliam nove a synodo sive ad fidem sive ad personas pertinentia definita, synodum illam, hanc ipsam ob causam non agnoscentes, pro baereticis aeque haberi non poterunt. Fatendum intérim ad suspensionem perveniri facilius, ubi de personis tantum igitur.

Ad numerum 54, Graecos paulo ante concilium Lugdunense II, cessisse in iis quae ipsis cum Latinis erant controversia, nescioan satisplanum sit. Esto autem admillatur, [quod propterea facio non gravatim, quia haec de Tridentini auctoritate disputatio cordi mini non est, tam firmiter quam de quavis Euclidaea demonstratione persuaso aut seponendum esse Tridentinum, aut in cassum nos laboraturos] ; e*o, inquam, admitiatur quod si fiât, eo magis nnrum ent, nihil taie ab eis ipso in limine exactum, cum Ferrariae et Florenlia? in unam synodum convenirent: eoque magis consideratione dignum est, et ad rem nostram pertinens, quod appareat Lugdunense illud concilium, quoad Graecos, a Latinis, intuitu novi habendi concilii, in suspenso fuisse relictum. Ergo non est contra modum agendi catholicum, concilium vel integrum, vel ejus partem in suspenso relinqui. Sed haec obiler.

Ad num. 62 et 63. Ergo, inquis, conclamatufi pacis negotium. Haec objedio est valde rationabilis, responsioque numéro 63 et sequentibus quibusdam numeris data, et bona est, et moderata, et Christiano piae^ule dignissima, quae hue redit: ad manusitaquesumendam methodum expositoriam, et videndum an dogmata controversa,explicalioue dilucida, et declaratione commoda, componi possint. Ubi quidem censet vir opiimus, usque adeo totum jam processi-se negotium, ut declarationis hujus aniculos plurimos eosque gravissimos, non aliis quam meis veibis conlextunim se spondeat. « Adducaiiiur, » addit, « etiam Tridentina synodus, Augustana C<mfessio , aliique Luiberanorum libri symbolici, uinusque partis fidei testes,» etc. Optime ; ad viam pacis slei nendam conducere talia ceriissinium est ; adaequalam veto esse methodum illam expositoriam, et ad omnes aituulos coutroveisos ita se extendere, ut non opus su largiri quaelam protesianiibus, nec opus habeant sive Romauo-Catholici, sive protestantes articulorum

quorumdam révocations id credo ne ipsum quidem dicturum virum illustrissimum.

Ad numerum 64 et reliquos in génère quse tertiara scripti hujus partem constituunt : cum illustrissimus et reverendissimus dominus episcopus hac in parte methodi sua expositorise vires experiatur, et per commodam interpretationem concilii Tridentini, nostrorumque librorum symbolicorura, id fecerit quod doctissimus Anglise cancellarius Baco de Verulamio, in libro suo De augmentis scientiarum, inter desiderata tum temporis collocavit, pro insigni illa opéra laboranti, et in partes (proh dolor !) scissse Ecclesise Christi praestila, ipsius illustrissimi et reverendissimi charitati gratis merito sunt agendse. Sed et ego cumulandis observationibusjam supersedere etreceptui canere possim, nisi occurreront nonnulla, in quibus mentem meam, forsitan quod illam non satis clare exposuerim, in omnibus assecutum haud esse videri queat. Quibus breviter ostensis, nihil superest nisi appendix de concilio Tridentino ethorum laborum nostrorum fructus, messis puta uberrima, articulorum hactenus controversorum inter partes, qui per methodum expositoriam commodasque declarationes, ad minimum inter nos, per ©ei gratiam aut jam sunt compositi, aut componi queant.

Quse enim hoc in loco de concilio Tridentino vir reverendissimus ex professo in médium protulit, ea non mihi, sed nobilissimo domino Leibnitzio nostro sunt opposita, ad quse cum is dubio procul sit responsurus, ego nihil reponam, nisi ut paucula qusedam historica, nullo alio fine, nisi ut hinc évadât manifestum nihil iniquum postulari a protestantibus, quando petunt sequestrationem concilii Tridentini.

Ad ea quaî numéro 101 et sequentibus ad finem usque continentur domino Leibnitzio opposita, nihil ego repono, unum pro nostra intentione argumentum in médium producere contentus: Quod concilium, etiam quoad doctrinam, non in omnibus Ecclesiis Romano Pontifici subjectis,auctoritate publica est receptum, et in quo protestantes vel plane non, vel non sufficienter sunt auditi, illius sepositionem si urgent protestantes, concordise studiosi, nihil petunt absurdi aut iniqui : atqui concilium Tridentinum, etc. Ergo, etc.

Major est manifesta. Ut enim de prima ratione nihil dicam, sola certa secunda foret sufficiensad rejectionem, nedum sepositionem aut suspensionem anathematum talis concilii ; cum sit nullitas manifesta, sententiam pronuntiare contra reum, qui cum audiri cupiat, vel plane non, vel nonsutficienter sit auditus. Auctoritalis publicee de industria facio mentionem in majore ; cum aliud sit recipi concilium, et décréta ejus pro veris haberi , a prœlatis et clero reliquo, aliud sit recipi auctorilate publica, quod in regnis lit per decretum régis, in archiepiscopatibus et episcopatibus, per synodum provincialem minimum diœcesanam.

Minor probatur quoad prius membrum : quia in Germania concilium illud nondum est universaliter receptum. In Moguntina certe diœcesi, sub qua tanquam sutlraganei stant episcopus Argen- 'oratensis, Augustanus,Curiensis,Eistatensis, Her-

lipdensis, Hildesheimensis, Spirensis, Paderbornensis, Wormatiensis et alii, receptum non esse hoc concilium, docuitme dominus Leibnitziusnosler, sic ab ipso electore et archiepiscopo Moguntino Joanne Philippo, principe maximo, edoctus, cui in juvenlute sua fuit a cousiliis. Unde eliam fieri putatur, quod nuntius apostolicus in Germania, nunquam in diœcesi Moguntina, quse alias citra controversiam prima est in nostro imperio, sed constanter in Coloniensi resideat, cujus archiepiscopi etelectores, cum ante tempus concilii Tridentini in hune usque diem fere semper fuerint Bavarise duces, inBavaria autem dictum concilium solemuiter sit receptum, ego inde colligo aut minimum preesumo, in Coloniensi diœcesi id publicaauctoritate receptum fuisse. Recordor etiam Moguntinos, quoliesillos desiderium invaditcelebrandi synodum provincialem, qualis licentia a curia Romana segre solet impetrari, obtentui interdum sumpsisse, quod operam dare velint, in tali synodo, ut concilium Tridentinum auctoritate publica in tota diœcesi recipiatur. Sed haec obiter.

Cardinalis Pallavicinus, Bistoriœ concilii Tridentini, lib. xxiv, cap. 11 et 12, sollicite congerens eos qui, concilii auctoritatem agnoscentes, solemniter illud receperunt, et in ditionibus suis promulgare fecerunt, non ausus est nominare nisi regem Hispaniarum Philippum, Venetos, provincias Austriacse familiee haereditarias, et Poloniam. De Germania promittit cap. 12, § 4, se amplissime dicturum : rêvera autem § H, aut nihil dicit, preeterquam quod in Csesaris provinciis haereditariis Tridentinum sit receptum, aut si per alias calholicas provincias etiam Moguntinam diœcesim intelligit, quod res est, non dicit.

Videas hinc in Germania, decreto, verbi gratia, de non ducenda uxore nova, superslite adultéra, quod in Florentino prudenter sepositum, in Tridentino , Greecis inaudilis, audacter definitum, insuper habito, ad secunda interdum vota transiri, ejusque transgressores nihilominus in Ecclesia Romana tolerari, et ad confessiones et Eucharistiam admitti. Colonelli locum tenentem in exercitu suo habet serenissimus elector noster, cui nomen Ballincourt, nobilem Alzaticum, Ecclesiae Romanee serio alias addictum. Is quoad thorum et mensam ab uxore adultéra in Alzatia per sententiam absolutus, hic apud nos Hannoverse, ante sex vel septem annos, duxit aliam, et post fata secunda?, tertiam insuper, superslite in hune usque diem prima uxore adultéra. Rogatus a me qui fiât quod sacris non excluderetur a suis, post hanc publiese legis violationem, respondit id inde esse, quod Tridentinum in Germania non ubique sit receptum, atque adeofactum suum improbaria suo quidem confessionario quod concilii anathematismis faveat, sed tolerari.

Sed nec in Gallia, per decretum alicujus régis, parlamento verificatum, unquam fuisse receptum concilium Tridentinum equidem hactenus fui persuasus. Non desunt qui arbitrantur, inquit illustrissimusetreverendissimus episcopus, num. 101, «Synodum Tridenlinam in Gallia non esse receptam ; sed id intelligendum de sola disciplina, non autem extendendum ad firmam et irrefraga-

PREMUNIE PARTIE : DISSERTATIONS.

bilera regulara fidei. » Sane, dislinctionis hujus fai sta mentions nulla, Pallavicinus Degal a Gallis receptem esse Tridentinum, lib. xxtv, cap. il, per tutu in. Ksto autem,si non

<> illia, alibj certe valere distinctionera hanc, patet inde, quasdaio décréta Tridentini, ad disciplinain puta pertinenlia posse seponi, salva auctoritate débita conciliis in univeisum. Quidni ergo liceat petere protestantibos suspensionem analhematum ejusdem Tridentini, conha dogmala super quibus ne auditi quidein sunt ?

An concilium Tridentinum auclontate publica in Gallia sit receptum necne, facli qutfstio est, de qua, cum tanto viro, qualis est illustrissimus doniiuusepisc.opus,fidemdelieaiii derogare, causa) mliil Buppetit Poatquam aatem DoUum naotenus diploina regiuin prodiit in lucein, public») illius receplionis teslis, postquam insuper a negantium paf te statipse cardinal iaPallaviciQus,ionequiorem spero parteflB non aecipiet vir optimus, si ad modum dubii, cujus solutionein petere liceat, proponantur, qua) de eadein recense!, quisquis la est, qui sub ficto nomine Pétri Ambruni ad Vcteris Testamenti aiticam Wstoriam P. Siinonii respondet, editionis Gallica) Simoniana) Koterodainensis de anno 1089, pag. i», verbis sequentibus :

« (Jusque grande que soit son érudition (loquitur de Pâtre Sinionio), je crois qu'il aurait de la peine de taire voir que les décisions du concile de Trente sont généralement reçues dans toutes les Eglises; puisqu'00 n'y sait pas même s'il y a eu un concile de Trente. Ce concile même, qu'on nous ▼eut faire croire être la pure créance de l'Eglise, n'est point reçu en Fiance; et ainsi on n'a aucune raison de nous le proposer comme une règle, à laquelle nousdevonsnoussoumeltreavetigléinent. Je sais qu'on répond ordinairement à cela qu'il est reçu pour ce qui regarde les points de la toi, bien qu'il ne soil pas reçu dans les matières de discipline ; mais cette distinction, dont tout le monde se sert, est sans aucun fondement, parce qu'il n'a point été reçu plutôt pour la loi que pour la discipline. Si cela est, qu'on nous produise la publication de ce concile, ou un acte qui nous montre qu'il a été véritablement reçu et publié. Car, selon les règles du dioit, un concile ne peut faire loi, s'il n'a été publié. Il u'y a pas encore beaucoup d'années que, dans une assemblée du clergé de France, on délibéra pour présenter une requête au roi, afin que ce concile lût reçu, quant à ce qui regarde la foi seulement; mais, quelques délibérations que les prélats aient faites là-dessus, la cour n'a jamais voulu écouter leur requête. Il n'y a eu que la Ligue qui le publia dans Paris et dans quelques autres Eglises de France, sous l'autorité du duc de Mayenne. Je demande donc au P. Simon où il prendra sa tradition. S'il me dit : dans l'Eglise, ce mot est trop général; s'il ajoute que l'Eglise a décidé dans les conciles ce qu'on devait croire, je le prie de me marquer dans quels conciles. Nous venons de voir que le concile de Trente n'oblige en conscience, de tous les Français, que les seuls ligueurs qui l'ont reçu. »

Minor probatur, quoad secundum membrum ex illustrissimo Thuano, Historiée sua) lib. vin, ad

aunum 1551, editionis Francofurtensis, f. 380. « Wurtembergici legati Tridentinum veniunt, sub exitum septembris, Theodoricus Pleningerus et Joannes Hecbtinus, quibus mandatum erat, ut confessionem sciïpto comprebensam publiée exhibèrent, eo venturos theologos dicerent; modo ipsis juxta concilii Basileensis formulam idonee caveretur. Cum .Monltortium comitem Caesaris legatum convenissent, et exbibito diplomate, quid in mandatiahaberent exposuissent, ille, ante omnia legatum ponlilicium ipsis adeundum persuadere conatur. Verum ii verili, si cum legato pontilicio rem communiassent, ne eo ipso, jus illi ac pra)cipuara cognoscendi auctorilatem tiibuere viderentur, magno (ortasse sua) causa) praejudicio, suspenderunt judicium, dum datis ad ducem Wurtembergicum litteris, quid fitn-i in eo vellet, ex ipso intelligerent. Intérim a Wurtembergico littera) venerunt; sed serius, quam ut ad vi kal. decembriSj ut jubebantur, in concessu publico conlessio exhiberi posset. Igitur legati cardinalem Tridentinum adeunt, quod Alontfortius abesset, et pro commuuis patrie ebaritate et amicitia, qua) ipsi cum principe suo intercedebat, ut publiée audiantur, postulat. Ille, re cum legato pontiûcio communicala, litteris etiam mandati, ut majorem fidem faceret, exbibitis, renuntiat, indignari legatum pontificium, quod qui doctrinae regulam et modum accipere humiliter atque obtemperaredeb< ivnt, scnpluin ulluni ollerre, et majoribus sese quasi praascribere quidquam auderent. Ita legatos ad Fianciscum Tolelanurn remittit, a quo variis ludificationibue, exiracto tempore, dum interea etiam Aigentinenses a Guillelmo Pictavio pari aile eluderentur, niliil eo anno impelrari ab ipsis potuit. Pontilex sub id tempus tredecim cardinales, omnes Halos créât, tutum poteniiaosuac munimentum, quod a Germanis ac Hispanis episcopis ac tbeologis sibi metueret, ne cum de morum emendationeageretur, aucloritati Poutificis detrabi paterentur. » Hactenus ille !

Cum itaque reliqui in Germania protestantes, ex hoc specimine, satis animadverterent, quid sibi aperandum a tali concilio, in quo insuper nihil a Patribus ibidem congregatis, sed « omnia magis Rom») quam Tiidenti agebantur, et qu») publicabantur magis Pii IV placita quam concilii Tridentini décréta jure existimabanlur,» uli habentverba oratorum Caroli IX Cliristianissimi Gailiarum régis, denuntiantium, et mense Septemb. ann. 1563, quam solemnissime protestantium, « qusecumque in hoc conventu, hoc est, solo Pii nutu et voluntate decernebantur et publicabantur, ea, neque regem Christianissimum probaturum, neque Ecclesiam Gallicanam pro decreto œeumenici concilii habituram; » hinc factum ut plerique eleclorum, principum, et statuum imperii protestantium in tali concilio comparere detrectantes, communi denique consensu librum ediderint, quo causas reddunt repudiati concilii Tridentini, cujus exemplaria cum sint in omnium manu, exscribere hic nihil attinet.

Possem, corollarii loco, adjicere judicia de concilio Tridentino, virorum in EcclesiaRomana doctissimorum, puta Edmundi Richerii, Claudii

Kspencaei, Andréas Duditii episcopi Quinquecclesiensis, Innocentii Gentileiti, Polani Suavis, a Josseratio baud ita pricîem gallice versi, et contra Pallavicinum vindicati,ac Cae-aris Aquilii libro de tribus bistoricis concilii Tiïdentini, ad quem de La Mothe-Josserat saepe provocat ; sed talibusad. homineni argumentis pugnare non est meum.

EPILOGUS.

Deo gratias. Scribi cœptum in cœnobio meo Luccensi tempore Quadragesimali, et utcunque absolutum in hebdomadasaucta, pridie festi Paschatis, salutis vero an. 1693, quando ad Vesperam, ex breviario sancti nostri ordinis Cisterciensis, in hune modura oratur :

« Spiritum nobis, Domine, tuae charitatis infunde, ut quos paschalibus sacramentis satiasti, tua facias pietate concordes : per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et régnât in unitate ejusdem Spiritus sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen. »

Revisum deinceps Hannoverae, io bibliotheca mea, et nonnullis in locis auctum, quibusdam etiara correctum, menseJunio. Descriptum mense Julio, et ad flnem perductum ipsis kalendis Augusti, M. PC XC1II.

Benedicamus Domino. Alléluia.

Léo gratias. Alléluia. Alléluia.

SUMMA CONTROVERSE DE EUCHAR1STIA »,

Inter quosdam religiosos et me (nempe Molanum).

Licet plurimi dicant Christum esse in hoc mysterio prout sol irradiât cubiculum, existimo, tamensimileessedissimile,solemquejustiii8eadesse non prsesentia virtutis solum, quae est omnibus sacramentis etsacnscommunis, sed virtute praesentiae personalis, includentis totum Christum et totum Chiistijita ut corpus Chnsti in cœlo, in cruce, et in ara modaliter, non substantialiter et numerice dislinctum existât : in cruce modo naturali et cruento, in caelo visibili et glorioso, in altari modo invisibili, incruento et gratioso, sed semper idem corpus. Cum itaque Ecclesiae Orienlalis et Occidentalis Patribus agnoscoreaiem alterationem signiticatamper terminos tiunsmutatio-

NlS,TRAI«SELEMEiNTATIOiNIS,TRANSSUBSTAOTlAT10l\IS,

quos Giaeci expruiiunt per {aetguo-iuo-iv, unde post verba bowinica. congrue prolata, signiheatur hoc totum virtute uniouis realiter esse quod non erat, adoiabiiis scilicet Jésus. Verum cum bic visibhia et invisibilia concurrant, in quo composito ne-

1 Celte pièce et la suivante s'etaot trouvées parmi les papiers de M. de Meaux, dans le poneleuilie du Projet de reunion, et ., nous les publions à la suite de ce Projet. L'écrit intitule Summa, etc., est de Moiauu», abbe de Lokkum. G est le résultai de plusieurs disputes qu'a y avait eu au sujet de la présence réelle avec quelques religieux. 11 y a lieu de croire que ces religieux étaient les Cafucins de Hanovre, ei surtout le célèbre P. Denis, auteur du Via pacis> cité si souvent avec éloge par Moianus et Leibnitz, et même par Bossuel. On reconnaît daus cei écrit te caractère de modération, et l'esprit de conciliât, on de l'abbé de Lokkum, qui fan tous ses efforts pour lap^rocntrla oocinne des Lglises protestantes de la Conftsston d'Augsboury, de la foi de l'Eglise catuo.ique. L'auteur ayani envoyé en lb9* son eciit de M. de Meaux, ce prélat y rit une re,ouse neite et precbe, dans laquelle il met a l'écart tout ce qui o'esi que subtl> hte, ei démontre si clairement le loua du dogme catbolique, qu'on peut dire qu'il ne laisse rien à de6irer. (Edit. de Parts.)

cessario sequitur mutatio, quaeritur qualis sit haec mutatio in partibus componentibus ? Pro responso termini ad quem et a quo cousiderentur. Ad quem, est corpus Christi, quod ut gloriticatum, ideirco ingenerabile et incorruptible. Qua cum variatioue existât in altari vaiii varie opinantur. Communiter dicitur fieri per produelionem aul reproductionem. At Scotus cum Bellarmino et aliis, dicunt non produci, necreproduci, sed adduci per novam unionem vel conservationem cum hoc quod sentitur et videtur. Num hase sint admittenda, dociiores hisce cuminvenienturdeterrainent. Taies enim in Ecclesia coriphaei cum discrepent, propriam ignorantiam non erubescens,necanathema metuens contiteor. Quod ad terminum a quo, panem videlicet et vinum, quanta in his detur mutatio ? Respondeo, hoc esse mysterium magnum, superanshominum caplum, forsitan et angelorum, Quis igitur vel quantus sum ego humi replitans vermiculus, qui gigantaeo conatu audeam imponere Pelion Ossae ? Quis sum ego homuncio in datura vermium et ranarum ignarus, quamque noctivolans, et ad solem lippiens sum ego vespertilio, qui offuscato rationislumine hanc sacrilège attentem introspicere arcam mysteriis plenam ? Atheniensi igitur, ipso gentium non renuente doctore, litans altari, pie adoro quod simplex ignoro; nec contra me, ut opinor, concilium militât Tridentinum.Sienim canon quemintelligosinerigore, sumatur in rigore, contrarium, scilicet nullam dari vel posse dari transsubstantiationem, non dico. Audax enim est illud Japeli genus, quod Omnipotenti sicut et Herculi imponit terminos, nec plus ultra; Vere tamen dubito num haec dissertatio: utrum hic detur mutatio physica, non sit quaestio magisphilosophica quam theologica. Distinctio enim inter substantiam et accidenlia, materiam et formam, quantitatem et materiam quam nominant primam, vel suppositum quoddam, quod nec est quantitativum, nec sensibile, et forsitan cognoscibile tantum instar entis rationis, alter fétus ejusdem cerebri est, ex Aristotelis lacunis hausta, quae multipartitos habet patronoset autagonislas.

Ditficultatum itaque, si non contradictionum conglomerato prseviso agmine, talia disquirere ex fide non leneor, licetque concilia duo utantur termino transsubstantiationis, non sonus, sed sensus; non verba, sed scopus est spectandus, quem conjicio, magis esse ad astruendam veritatem praesentiae corporis Christi contra figuri sautes, quam ad determinationem modi, multo minus raodalitatis hujus modi ; cum simplex Christi Sponsa per decem velduodecim saecula, fide, sine philosophia, ex hoc vere divino vixerit cibo, qui est cibus Domini et cibusDomi nus. Quamvis enim hoc sit mysterium superlative magnum, ut tamen argute contra Calvinianosargumentatur,simysteriumconsistatin figura,instar hederae pro vinovendibili, mysterium est nullum ; ita ego similiterapplico : si praesentia non tantum credatur,sed paruer modusintelligatur, mysterium aut est nullum aut parvum. Nec sum adeo Lynceus, ut videam quae major sit nécessitas cugnosceiequomodo terminus a quo quam terminus ad quem mutatur. Uuum vos cmifiiemini vos jgnorare, et ego alterum Deo cognilum et coo-