AU CARDINAL GABRIELLI
Sur les mesures odieuses qu'on prenoil pour s'assurer de la soumission de l'arctievèque de Cambrai '.
CuM mirificarn Eminentioe vestra? erga me humanitatem jamdudum perspectam hubuerim, minime vereor, ne in scribendis quai Cameracensem archiepiscopum spectant , ipsi molestus sim. Hâc igitur fretus, ad rem aggrediendam propero.
Innumeri scatenl inhisce regni finibus mercatores, qui, ut rem faciant, quoscumque pessimœ notae libres ex Hollandia in Franciam per Belgium subdolè transvehunt. Hoc negotiationisgenus, quod usupristinoper bella diutina convaluit, ut animarum perniciem œgerrimè tulit autistes noster : frustra ssepe questus, quos deprehendit libros , vel impios, vel obscenos , suâ manu cnmbussif. Inter tôt bibliopolas , qui aliis in civitatibus finitimis huic mala' arti operam navant , imuserat Cameraci tenuissimus, qui hujusmodi libros Bruxelliscoemptos furtivè hue trajicere, ac postea aut popularihus suis venditare , aut Parisios usque a bibliopolis disseminandos transmitlere consueverat. His mercimoniis per viginti circiter annos vitam tole-
' La niimilcdc celle Ifltre est eiilicivmciil de In main d.? Féiielon. Nous eroyons qu'il la composa pour ôUe eiivoyeLpar l'abbé de Chanterac au cardinal Gabrieili , avec qui col abbé t'uUflenoil une correspondance. La leltre du cardinal du 1" mai 1700 (ci-dos'ius, I. vu , p. 539' nous pareil .Mre la ré|>onse a celle-ci.
CORRESPONDANCE SUR L'AFFAIRE DU QUIÉTISME
ravit. Nudiustertius. jubente per litteras Rege, togatus praefecUis ex improvise advolat. Unus ille miselliis tôt inter alios longé faniosiores ex industriadeligitur; quippe qui , prae archiepiscopi vicinilate , ad prœlexendani calurnniam aptior visus est. fn vincula conjicitur. inlerrogatur; pauca qua-qiie extant volumina, et cbartulae capsà inclusœ ad Regein mitUmtiir. Grandis rumor longé latèque dinianat.
Jam , ni fallor, sagacissimus Ecclesiae prinoeps me narrantem antevertit, et dolum exploralum habet. Haic omnia instigantibus archiepiscopi adversaiiis facta esse nemo non videt. Etenim illis persuasum est, mulla libri a siimmo Pontifice danmali exemplaria, in bibliopolœ laberna se deprehensuros ; et continué tum Versaliis , tum Romte neminem dubitalunim , quiu autistes sedi apostolica' tictè et tVaudulenter obtemperans, gregi sibi crédite quielisticum venenum perlinacissimè propinaret,
Neque tainen, eliamsi res , ita ut sperabant, cessisset, autistes jure merito fuissetculpandus. Quid enim ab ffquo alienius, quàm id imputaie antistiti . scilicel quod libruin suuiii damnatuni, l'um sexccntis aliis impiis etobscenis, ipso apertè invito, mcrcatoi' illc cum sociis innumeris, solà lucri cupidine, irapune venditas.<ot? Verùm, ita volenle Deo, quœ tauto apparalu structae eraut insidi.T , ad evidentiorem iuuocentis purgationem versa' sunt. Namque jam constat mercatorem inleiceplum , no quidem unum libri damnati volumen domi habuisse. Tantummodo inventa sunt in illius j)rouq)luario , cum variis libellis satirici geneiis ex Hollandia passim afiluentibus, paucissima aliquot lesidua exemplaria bine inde a Cameraccnsi et Meldensi conlliclantibus Epistolarum, quas ab anno proximè elapso palàm vendendas cmerat. Ikec ilaque scripla sic promiscuè reperta, quantum innocuè sint asservala, aperlè demonstranl. Onod verô maximèobservandum milii videtur, ipsemelmercator, bobeti propemodum ingenio, doli expers, et omnino imparatus, et bac de ro a pi'œfecto sublilissimè interrogalus , repente declaravit aiitislitem, ejusque familiares , ex quo damnatio libri imiotuil, expressissimè vetuisse, ne scripfa etiam apologetica, nedum liber damjialus, apud eum in poslerum clam venirenl.
QufL'cùmila sint, eminentissime Domine, jam omnino conqiertum est, quo animi candore , et quà inlimà docililatc ingenii , anlistes noslcr judici(j aposlolico per omnia constanter obsequatur. 0nil)us aul<nn macbinationibus adversarii incxpldo odio pnrtcxtus aucnpontur, ut bcllum instaurent, bine facile colligit eliam
ipsum vulgus imperilum. Porrc) quœ nunc ad Eminentiam vestram scripsi , non divulganda, imo alto silentio piemeuda existimo, ut selectis tantùm auribus , loco, et tempore , cautissimè instillentur, nisi forte adversarii ba^c ipsa objiciant. Neque enim in ea occasione quidqnani a^gro animo fertur, aut emittilur ulla querimonia. Tacere aulem nequeo Eminentiie vestrœ, me cerliorem factum fuise, anlistis nostri adversarios nihil intenlatum etiamnum relinquere, ul in curia Romana animos singulos sinistré prseoccupenl; cardinalis ipse Colloredus (hoc certissimé exploratum babui) nunc ita jam aireclus videtur, ut Cameraccnsem arcbiepiscopum in errorem verè impegisse putet, nec salis esse quôd ipse errorem condemnaverit , nisi se errasse fafeatur '. Atqui si reverà error (quod humanum est) olim subrepsisset , id palàm in confesso baberi vellem : eà enim magnanimi confessione erroris nota elueretur. (^ùm autcm arcbiepiscopum, quem fere a quero familiarissimé et penitus novi , nusquam errasse aut variasse mihi absolu lissimè constet , ipsi coram Deo gratulor, quod iiiqierlerritas , sedandas tempestatis causa, in seipsum Spiritui sancto iiienfiri nolit. Quocirca piissimum cardinalemColloredum deinlegerrimaanlislitis doctrina recfiùs sentire summopere vellem. Animus tamen , jam illà opinione occupatus , summA dexteritale, ut meliùs nosli, et sensim adeundus est. Quae quidem onmia si minus cordato aut minus benefico Ecclesiie principi crederentur, valde soUicilus forem. Verùm ubi memini, ciii, et de quo scribam, neque arcani commissi, neque epistolœ fusiiis script» me pœnitet.
Perenni cum animi cullu et afîectu devotissimo suhscribor, elc.
DCLXI. (DCUX.)
DE FÉNELON AU MlvME.
Sur la l'iiiidiiiU' de Bossuet dans l'assemblée du clergé de 17U0.
Allii in IlLiiiiioiiia, ■iî sqili'inl.iis 1700.
Etiamsi parcus in scribendo sum , tamen frequens in recolenda jucnndissima qua me dignaris benevolcntia. Nunc verô res magni momenli ad silentiuin intcrmitlendum aniiimm iiii[)f'llil. niia[)ropter de mullis pauca dicam.
' VoyKZ la U'Uro dt;
cardinal, li-dessus, p. 3'J.
CORRESPONDANCE SUR L'AFFAIRE DU QUIÉTISME. Al
Gallicanœ jam inde ab initio coiamendavit ^ .
Quae tanto molimine lantoqiio lumultu Iriumviratus in notnine Cleri Gnllicani in liicem cdiditacta, haud diihiè jam lectasuntab Erninentia veslra. Gcininum prodit opus . allerum quo cardinalem Sfondratum cum casuistis, alteriim quo me proflijjfatum voliuit.
1" A bioiinio jactilabanl univers* lheolof,'iai moralis purissimai collectionem ad umbilicurn adduci. Verùm spes illa excidit onniis; ex variis censuris excerpta typis mandarunt. Qnantô uliliùs ao modestiùs Alexandii VII et Innocentii XI décréta colligi ac denuo excudi jussissent !
'•1° Querunturhas proposilionesaPoiitificibus fuisse damnatas, omisso aniiqun mu — more majoruni , et canonico ordine. Hinc meluunt nedirum virun serpnt . Quapr^pter suis quasqne censuris configendas ducunt. Ita rnmnicm oj'do. Pontificum desuetudine interturbalus , ab anlislitibus restiluitur. Ipsi verô Papam docentes suumofficium, expectant fore ut tanlum opus perficiat.
3° In scenam invehitur liber cœtui dedicatus , qui Nodum dissolutum impu^^naï. ^?'<7iv.9, inquiunt , notœ inuruntur semipeloyianismo sœpius imputato. Hujus libri auctor episcopi Meldensisobservationumsex propositionescarpseral. Neminem latel quàm impatieus conlradiclionis sit episcopus ille. Promiseraiit qnidem antistitesaudacissimicensorisdogmalainconventu,cui dedicatio solemnis fada est, condemnandaesse; hoc sperabant onmes optima' notœ tbeologi : sed minae Meldensis nierai offuciai. Dumin propositiones casuistarum jamdudum a superiore judice damnatas incassum détonât, repullulanti hîeresi parcit. Qua- de se)mi obvia , etc., dixerunt , qua^stionem facti , quani vilipendunl, attinent : at de quaeslione juris , scilicet dedortrinafidei , quœ tôt scriptis et cavillationibus deluditur , nusquain ne quidem vocula. Unum est quod acerbissimè rejjudiant , siilicet facienti quod in se est , Deum gratiam Salvaloris omnium non denegaie, libcralitate merè gratuitA.
A" Qu;e prœsules quinque in cardinalem Sfondratum dixerant , conventus eolemniler approbal , et ratuin facit. Quin etiam judicium super boc libro a Papa quinque delatoribus promissum aftingunt : quo nihil optatius, inquiunt omnes uno Meldensis ore locuti. Quare, pergunt, et a libro examinnndo nos abstinere par est, \ec intérim oblivisci doctrinœ adcersùs Pelagianos a sancto Augustino traditœ , quam et Ecclesia Jioniano. suaiu fecit , et Ecclesiœ
Ita annunnt censori , Sfondrato sornipelagianismum sœpius imputanti. Hanc peslem exscindere tenetur Ecclesia Romana Augustini sententioe tuendœ adscripta.
Hactenus de censura quœ pia» memori»
vestrum amicum olfendit. Nunc de gestoruni narralione , quœ me altinet , tria observanda subjungam.
i° Aperla et itorata varialio oocurrit. Absit , eminentissime Domine , ut librum meum a summo Pontifice condemnatum indir.-ctè tueri vclim : sed, incolumi censura, Meldensis in libelloimpugnandoallucinari potuit. In Instructione de statibxs orationis inculcatiiin voluerat nefas esse per interesse proprinm beatitudinem intelligere ; eâ vili locutione abusi erant Quietistœ , Aposiolus Spiritu sancto instinctus ita loqui velabatj dabatur spes omnino ilesinteressata. Verùm, immutatâ post editionem mei libelli controversià, immutanda fuit locntionum régula. Ubi sensit me (salvâ beatitudiue semper optandâ) exchisum voluisse a perfeclis interesse quatenus proprinm , quod antea nefas, repente factum est veluti consecrata locutio. Quod .4/2selmns, quod Scotus , quod alii omnes schohstici interessse proprii vocabulo désignant, est ipsamet beatitudo. Hanc non designare eo nomine est hreresis formalis. Hanc verù abdicare bis vocibus est impia et horrenda desperatio. His artibus , quoquo me verlcrem , brereticus esse cogebar. Si interesse proprium in libello significarel ipsammet beatitudinem , Quietistarum more locutus , Paulo sancto Spirilui , totiquc Ecclesia^ conlradicebam ; amputabam spem omnem ; in hœresim formalem impifigebam. At contra si dicerem proprium intéresse in libello non significare beatitudinem , sed mercenaritalem,exclamabat adversarius : Anselmus, Scotus , aliique omnes tbeologi ipsammet beatitudinem interesse proprii vocabulo designarunt. Hœc est a multis sœculis trilael consecrata locutio , qucmadmodum Consubstantiale etDeipara. At nunc libello jamdudum condemnato interesse proprium , quod primis lemporibns beatitudinem significare vetabat et postea ut consecratum adbibuit ad signitlcandam beatitudinem, iteratà luetamorpbosi. ad pristinum sensum tandem transtulit, Pontiticiaî censurœ in hoc apertc derogavit, quod in libello proprium interesse, contra inentem auctoris , beatitudinem sonare visum fuerit ; conventus autem
1 Voyez la Di'claraliiiu île rass('nil)l('c iIc 1700, piacf^c à la l^lc (le sa Censiirr ; (TLiivrex de liossuft . I. vu , p. :{.S8 cl suiv.
CORRESPONDANCE SUR L'AFFAIRE DU QUIÉTISME
neget boc vocabulum beatitudinem ipsam sonare. Profens autem , ut videre est , mutatà iinpune forma, quidquid dixeril frater, crimini vertit. Episcopi verô , quidquid ipse dictet , caeco et servili obsequio scribunt. Quse omnia dicta velim , illssà simplicissimâ et absoiutissimâ animi demissione , quà pontificise in meum libellum censurœ constanter adhcereo.
2" Qua? nova ao falsa Meldensis docuerat de unica amandi ralione , nimirum beatitudine, quà sublalà Deus ipse non esset amandus ; haec eadem conventùs noniine fucalis verbis repetit. Qua? si non advertunt episcopi , qui» custodum Israël mentis sopor? Si advertunt , quae flagitiosa servi lus? Si Deus , ablatà illà supernaturali beatitudine , amandus non esset , accidentali dono seipsum amabilera facit ; aut potiùs donum illud non fuit liberum , sed boc donum supernaturale naturae ipsi intelligenli dobelur.
3° In gestis narrandis de nostra controversia a conventu deligitur adversarius ille meus , qui neodum expleto odio omnia maligne confmgat. Confinxit; at , Deo justo permittente , sibi ipsi mnlloties contradixit. Inter inulta unum exemplum proferam. In Dcclaratione solemni ' affirmaverat, me in examinanda domina Guyon cum aliis tiibus quartum judicem accessisse. Hoc aulem a me candidissimè pernegatum fuit. Nunc ipse sibi minime coiisians , unà mibi et buic femina; Ires illos censores datos fuisse affirmât -. Multa bujusmodi secum apertè pugnanlia refelli in apologeticis soriptis ; quaîscripla ut oblitterentur, nuUum lapidem non movet. Dum causam dicere mibi licuil , adversarius in gesli-s discutiendis obmulescere coactus est. Ubi vero sensit me sedis aposlolicaî reverenlià ad silentium adigi , vocem impune attollit , et fralrem vinctum , bumanitalis oblitus , jugulare nititur. Silebo tamen, et uni Deo intus dicam : Domine , vha patior ; responde pro me *. In illa animi amaritudine , preces oro vestras, E. D.. measque Patri luminum jugiter fundo , ut Ecclesia; gravissimè laboranti opem sfrenuè feras , Pétri sedes toto orbi illueeat ; et si vacet . sufliciatur pontifcx ad omne opus bonum instructus. Ha^c omnia arrana tutisacfidis auribus inslillanda esse mibi visum est, ut piissimus et sagacissimus cardinalis, a.'qui bonique consulens , (p)id(juiil expédiai , vel non , tem-
> Vfiyoi la Di'claralion iIps trois (^vfqiirs ; Ofiiires de llnMiiet, I. xwiii , p. 249. — * Helalion des actes du Clenjé .sur le Ihrr des Miixhiies ; il(iil. I. \xx , i'. kiV, cl suiv. — ^ hui. xxwm. U.
pore et loco , aut loquatur, aut silentio praetermittat.
Intima cum observantia et perenni animi cullu subscribor.
DCLXII. (DCLXI.)
