‹ Œuvres complètes de Rollin avec notes et éclaircissements sur les sciences, les arts, l'industrie et le commerce des anciensChapitre 252 sur 298 · DE RF.GE PACIFICO · texte numérisé non relu

DE RF.GE PACIFICO

Quamvls in bello soieant, tanquam in iliuslri quodam thealro, cum speric alquc pompé cipllcarc se imperatorix rogixque vlrtutcs, nec prindpum vel aurlbus vel aniniis oratio ulla suaviùs blamiiri posslt quàm quæ ipsoruru Victoria* ac triumpbos magnilkc oslenlet, tainen de Ludovico Magno sic liodiè oggrcdtor dicere, ut, omissà prorsùs parle illé immensâ gloriæ. quain ci invicta toi bclli* desira peperit, bcalts hiace pans lempor il) us tu ta mea oratio includalur. Omlliamus igitur ad tempus prxclara ilia nomina insignesque titulos, quos nostro prkncipi non arrogavit ambitio. non aflînxii errer, non adsclvit aduiallo; sed populoruni consensus Iribuit, rerurn magnitude rnerult, veritas ipse detuiil. Lierai silere de Ludovico Belgico. Batavico, Sequanico, Gerraanico ; liceat seponerc paulisper et animo bellolorem , victorem, domilorem gentium. Absint ab oratiouc nostrà, quæ ille ab hiscc temporihus a liesse voluit, armorum tumultus, bclli fragor. slrepitus vicloriarum. Quem olim in acte fulgurantern, tonantem, non sine aliquo horrore mirabamur ; eumdcrn nunc in olio, suis trlumphis. suà gloriâ fruentem, seeurè contemplemur. Uno verbo gratulemur hodiè ucgi pacifico.

Neque vero est quôd ista paciflei regis appel latio, quia Portasse pompai niknùs iiabel et osientatiouis, Ludovici Magni nomknc parut» digna videatur. Sutnmus ipse regum arbiter et eternplar I)eus, in illo splendore fasligioque gloriæ qué solium ejus undique circumfuiget, hune tktulum non respuit. Ethibetur ille quidem inlerdum in sacris Ikttcris, tanquam Deus etereituum, tanquam dut aliquis et imperator, fulgure ac tonitru armatus, sedens in curru igneo; sequuntur innumeræ legiones quæ sub ejus quasi signls deccrtant ; ante ejus facicm mors terrorque in ccd uni ; ad pedes corruunt attriti hostes; ipsa terra* fundnnienla penitùs conrutiuntur. Est ilia numinis imago magna, eteelsa, nobllis; sed taraen magis composita ad lerrorern incutiendum, quàm ad alllcicndutn atnorem cflkot. Multô nobiliùs diviniùsque in ipso packs domicilio dominatur pacifiais ille ret. ubi totuin hune orbem alquc hæc omnla, quæ nos tanto slrcpitu ac fragore volvl cernimus, immolus ipse ac quietus movet agitai, moderatur.

Sic fermé est de Ludovico Maguo : nec vercor ne ista adulaloriè magis quàm pkè ditisse videar; quaudoqui-

dem in regibus, hoc est in terrestribus diis, tminere débet etpressa quædatn simililudo cœlcstis xternique numinis. Sic, Inquam, feimè est de Ludovico Magno. Quum laudes ejus bellicas attente consideramus, quum tempeslatum aspcritalcm, iuiquilalem locorum, paludum voragines altissimas, rapidissimurum fluuiinum vortices, matimorutn etereituum conjuratas vires «b ro incredibili virtute supcratascogitainus; quum rapidilatem illam vicloriarum, haclcnùs inaudilam, sericmque triumphorum nul lis bclli ofTensionibus iiilerruptam inluernur; quutn stupemus Fortunam, Ludovic! Magni virtutis quasi smulam, terré, maii, hierne, æstate. in obsidionibus, tn prælkis, in Africa, in Europà, ubique régi nostro famulantcm, sicquc sapienlibus ejus comlliis addictam, ut gallica quodammodo et sikpendiaria Ludovic! facta viderclur; bæremus perçu bi tanlarum admirationc Yirtulum, nec majus quidquam aut illustrais animo fingi pusse arbitramur.

Est tamen altquid, auditores. Quidnam illud tandem? Mem Ludovic us. at quiclior et tranquillior, in sinu picls et olio conquiesccns ; erectus intérim et iu omnw regni parles tuendas Intcntus; Galliam iatè, quaqui palet, universam, prudenlibus consiliis. ceu familiam unam, sapienter administrans ; inter vicinarum gentium rnclus, pavores, trépida liones, placidus ipse ac sccuru*; denique ex amœnissimis Vcrsalii collibus, et illo secessu plané regio, totius circùm Europæ suo arbitrio fats dispensans.

lise in Ludovico Magno hodié laudanda aggredior. Ejus siugularl bcneOcio admissus recrus in hanc regiara artium omnium scholam, alquc adeô pacis amicam doinum, de pace mihi dicendum esse duti Ludoviciiro igitur, sive apud boslcs, sive apud suos in pace spertotur, utrobique magnum duabus bujusce oraliuui* partlbus breviter demonstrabo.

Quaslaurosin bello colligunt plerique imperalorum, ejusmodi feré surit, ut, nUI conlinuô alantur. ut iu dicam marllis sudoribus, et hostlum cruorc fréquenter aspergantur, marcescant staiim. suamque andtnnt il* llco viridilatcm. Eorum fama ornnis apud hostes evisb* matloque nominls, ità conjuncta cum slrcpitu bellorum est, ut statim atque clangor ille burrlnarum et tubarum sonus conticuit, ipsa quoque alto veluU nier** silenlio obruatur- Ejusmodi heroas in bello terribiles* in pare obscuros, torrentes esse qtiosdam diteris. qu*« sævlentc proctllà, præcipili per agios abrepll lan|*^|u* omnla laté cum ingenti fragore depopulantur ; nio*.

renltate ortâ, aie derrescunt paulatim placldèque dllabuntur, via ut ulla corum vestigia appareant.

Longé aiia est Ludovic! Mognl apud hoslcs gloria. Quanquam Ilia in acie, in rastris, inter arma et clamores nata est; quanquam adolcvil inter vlctorlas ac triumphos, non minus lamen viget nunr in umbrâ atque inotio; immè, quam in bello non habuerat, suam quamdam in pace malurilatcm assccuta est. Terror illc qui quondam, bel I an le Ludovico, vicinarum laie genlium animos pervaseral, nostrosque percurrcn' exercitus, veluti quidam boslibus stragis prsnunlius, eoruin vires ante fregerat quam adossent arma Ludovic!; nedum evanuerit ipsA diuturnitale temporis, armisque positis conciderit, confirmatus ex illo quotidié magis, penèjam in imtnensum excrevil.

Quamvis redeuntem é bello Ludovicum, atque é trlumphall curru descendeokm suo sinuexclpiens arnica pax, victori arma detraxerit, laureatlsque ipsa omnibus castrensem el pulverem sudoremque bellicum absterserit; quamvis vultum ilium minacem, impcraiorkumque ardorem oculorum. quo suis animos, terrorem ac fugam hostibus injiclebat, blandioribus quibusdain illcrebris altempcrans, afllaveril mujestatem illam oris quæ non minus amorem populorum quàm vcncrationcm allidt; (amen eum seinper arraatum. semper terribilcm ; in acic inter invictas illas suorum Gallorum catcrvas. urbes situ munilissimas expugnantem, validissima oppida diruentem, mailmos cxercitus prolliganlcm, sihi hostes vldenlur intuerl. Ita est, auditorcs. Ludovicus etianinum oculis hoslium talis obversatur. qualrrn ipsum olim viderc ad Rhenura, ad Scaldim, ad Valencennas, ad Cameracutn, quuni egregio pulvcre conspcrsus corum actes latè fugaret ac cæderel.

Quùd si tantum valet apud illos vel ipsa præteriti recordalio temporis, quantum status iste præsens Galli». inslructissimæ classes, numerosissiml exercitus, juventus Ilia nobiiis, quæ in medio paris otio bellicis artibus crudllur, nostris hostibus terrorem Incutiunt!

Habebatur olim galiica gens parum apla maritimis expeditionlbus, baneque omnem gloriam vicinis gentibus cessisse ultrô videbatur. Non passus est Ludovicus Galliam, imperantc se, vlctrlceni ubique ad dominant, non ipsius quoque maris imperium ohtinfro. Jam ilia munitissimis undique rincla portubus, classibus formldolosis armata ; nautarurn, rcmigum, propugnatorum multiludinc abundans, utrique latè mari doininatur. Vos, longinquæ regkoncs, imploro, el sola terrarum ul limant m; vos, maria, portus, insulæ, liltoraquc! Quæ est ora, quæ sedes, qui locus quô non pcrvascrit fama ter torque rormidandæ illius classis, quæ in omnes puriler intenta parles, oinnlbusque minitans, ad erumpendum unius Ludovic! nutum cxspectat; quæ loti Oceano imminens, alTert mercatoribus nostris salutem, civibus securitatcm, sociis præsidium, hostibus metum, orbi pené dicarn universo admirationem , stuporem , horrorern ?

Receplacitlum infâme prædonum, scelcrala civilas, ni mi ù ni diu totius orbis ebristiani spoliis dilata! Jam aclum est de te, Algeria, actum est. Ut cœlo cliam maxime sereno lonilrua Inlerdum audiuntur, ita Ludovicus in metliâ pacc Gallic, suos in le ignés, suum fulmen jaculabitur. Exporta viodicem ejus dextram. de- TltAITÉ UES ÉT.

bueras resipisccre. Tola, tota, inquam, nostris Ignibus dcflagrabi*. Audiet cum ingrnli «audio ruinæ luæsoullum lotus orbis, tuoque inccndio génies ultimæ, tan— quarn jurundissimo spectaculo, suavissimè perfruentur.

Navigabklur intérim loto latè mari sine ullo vel mortls vel servi tutis periculo; et quod olim Augusto Putcolanum sinurn forté prælerrehenti nautc quidam veetoresque de navi Alcxandrinà. hoc idem tlbi, Ludovice, quolquot per hæc loca navigabunt, non sine volis fausllsquc prccailonibus acccptuin referent : Per te, Ludovice, vlvlmus.pcrtc navigatnus, per le fortunisac libertalc fruimur.

Ncquc terré minus quam mari viget Gallici nominis gloria. Olim pax tanquam virgo quædam pavons oc il mida, omnia circuraspiciens, omnia cavens, armorum Inimica, omnisque impatiens fragoris ac tumultûs, abdita pcnilùs intimis regum palaliis, ink*r adluontes undique deliclas atque ludos, penè dicam in ipso inerti» sinu moliiler et parum bonoslè ron .uleserbat. Eadcm nunc, reguanle Ludovico, didicil inter arma impunè versari, sine ullo melu medlis errarc castris, ipsis præesse cxcrcitihus, et tanquam rogina quædam præpotens opéra mililibus ac labore» dlspcnsare atque moderarl. Ecquld enim aliud aguul nuinerosissimi 1IÜ exercitus, quos passhn In diversis regni parlibus alit ac sustentât rex potcntksinius? Nonne vldenlur sub ipsius pacis quasi signls novarn cxerccre mllliiom?

Mitlluin auimi sic fermé sont: niliil in lis medium. In belli lahoribus, plus quàm vlrl; in pacis delicils nonnunquam minus quam fi rninæ. A labore ad olium, ab otio ad inerliam, ad omnem Inde licentiam et libidines cflunduntur. Vidil hoc Ludovicus, nec passus est Invictos illos Gallorum animos, quos nec vis frigornm. nec ardor æsl&lum, nec locorum asperitas superare unquam polucrant, frangl delicils, dilüuere otio, languescere incrtié. Ccpit audax illud, et, pené dicam, immane consilium, al plénum sapicniic et providcntlx, montium altitudincs deprimendi, citollendi profunditates vallium, non tam ad irrigandos su! Versalii hortos accersitis longé et quodainmodo peregrinis fontibus, quàm ut funcstuin suis exercitibus arcerct veternum. Sic autern tenipora quielis laborisque disperliit, ut militum vires nec continuo labore velut obtus» bebescant, nec enervalc lougiori otio dissolvanlur. Quasi timeret ne Galli in pace pugnandi et vincendi consucludinem amkllerent novam eoruin virtuti ad pugnandum et vincendum materiam oirtulil. Dédit eis quasi hostem naturani ipsum, cum quà luclarentur, quam subigerent, quant vlncercnt, quam iuvitam ac repugnantem Ludovic! consiliis parère cogèrent. Et nunc illi pro hastd, pro gladio durU ligonibus urmalk, iisdern rnanibus quibus toties repressére hoslium irnpetus, fluvlorum cursum refrænaut ac reprimunl ; eâdem vlrtute quà fossas aggeresque superabant, nunc et subverlunt montes, et vailes in xquatam agri planitiem adducunt.

Mai l! Istis animis, egregii milites, nec pace minùsquàm bello invicli; urgetc alacriter opus dignurn magnitudlne imperli, dignurn vestro nornine, dignurn regià ma— gniüccnlià. Nec tantum Ludovico !Uugno allaboratis. Vobis, vobis, inquam, immortalc gloriæ tropzum veslris ipsl manibus erigilis. Quandiu enim opéra ilia slabuut (slabunt aulern ctcrnùm), nunquam de vobis

78fi <#£«.

postcrorum gratissimus sermo conllcescel. Hoc, inquient stupentes tantam molcm substructionuin, hoc illustre monimcntum et obsequli et ainoris in regem soi posnerunl in otio vlrtrices 111* Gallorum catervae. que sub Ludovlco Magno totam Europam Implerunt sui tcrrore nominis, sulsque vlctoriis peragrarunt.

Quem intérim sensum putalis esse vicinarum gentium, durn famâ ipsA ac rumorc nuntio audiunt noslros cxercltus, quorum ardorcm beilicum paris otio reiUnctum iri fortassc sperabant, optabant certè ; quotidianis laboribus qui non multum ab opéré castrons! abhorreant, Komanorum more, tanquam in ipso bclli estu exercer!? At quis corumdem animus, que trepidatio, quum ipsi suis penè oculls vident, non procul à se, in ultimls regnl nostrl finibus. Inter ilia ipsa nostrarum monumenta victoriarum, in bis iliustribus oppldis, beu! suis quondam, nunc virtute Ludovic! Imprrlo gallico addilis, quum vident, inquam, nobile examen adolesrentuin imbui jam nunc preceptis belilcls, arteinque præclaram pugnandi ac vincendi à tencris annis edoceri.

U rnagnitudinem imperii nostrl ! O sapientiam Ludovic! singularem ! O dignum totius orbls orulis In mcdlA pacc spectaculum ! Uum ex unà parte in superbis illis ; «edi lui s , quas in ipso regine urbls adktu, novitate singulares, amplitudine illustres, magnilkeuliA veré réglas cxslruxit Ludovicus, milites fortissimi q'uidem, at parum bello fclices, annis, laborlbus, vulneribus fractl, contusi, debililall, in tuinmA tranquiililate, in summo otio, palernis Ludovic! curls sustentati, suarurn veluti sub umbrA lauroruni plarldé conqulescunt ; dum ibi triumphales veterani ac lauréat! senos mortein, quant loties in aclo, inter tela, inter Ignés ruentem impunê lacessicrunt, camdem nunc Icnlis ad se passibus accedentem patienter exspectant : intérim ex alterA parte adolescentes nobiles pulchro incensi arnorv laudis, étale eA qu» plerurnquc iaboris ac discipline insolens, recentis, et, ut Ha dicam, crud» adhuc liberiatls dulcedlne intemperanter avldèque se saturat; reliais ultrô paterne domùs deliclis, translatique subito é placidls Musarum edibus in lurbulenta Martis castra, duris militle laborlbus assuescunt, artisque bcllice preceptis imbnuntur.

At quibus preceptis? Deducuntur egregii juvenes ad ea ipsa loca, que Ludovic! rccentibus impressa vestigiis videntur adhuc qulddam spirare beilicum, marliosque afllarc spirltus Monstranlur capta ab co oppida, expugnatearces, superata flumli.a. lllc, Inquiunt, Ludovicus aclcm ducebat; hic ipse p résous, voce, nutu. exemple, la bores urgebat ; bac parle urbetn obsedit, bac expugnavit. Proponitur illis continué ante oculos vita Ludovic!, in quain unam Inluentcs discant quemadmodùm castra metari oporteat, agrneu ducere, signa conferrc • commeatus vel expedire suis, vel Intercludcre hosllbus; obsidionem nunc urgerc acrltcr, nunc sapienter trahere; bostium sagaciter odorari ruentem, fallerc consilia, diaculcre artes, vltare lnsldias ; eorum vires nunc palàm et aperto marte frangere , nunc solertlA eludere , nunc morA ipsA et cunctatlonc consumere. Lino verbo, slngula artis mklltaris preccpla, slngulis Ludoviri vlctoriis quasi conslgnata. traduntur nobilibus gloria* candldatls.

Faxil bclli packsque summus arbiter Dcus, ut vicine génies experte quid possint arma Ludovicl, cl in resar-

j ciendis bclli damnls otiamnum occupât», nunqusm paris loges vlotare audoant! Al si quo forté casu bellum ingruat, quiesce, Gallia; tremito, hostos : mari, trrrA, classibus, exerclllbus. omnl copiarum gcncre sic abundamus, ut tlmere neminem, omnibus torrori esse debeamus.

Audilstis hactenu* quantus In pace apud hostes sll Ludovicus : idem quantus sit apudsuos, diiui alterA oraliouis parte demonstro, eâdemnie, precor, atirntione reerpetis.

Ea est rogum condilio, ut Dourn inter et homincs positi, alternas habeant pareudi et imperandk vices: ac quoruadmodum supra celerorum captla roortalium longé sublimes emknent, lia suis ipsi c^rvicibus iinminoulcm Dcum agnosepre ac vereri debeant. Ex lllo duplicl fonte profluunt ornuia rogum ofTicia, omnisque eorum félicitas. Détient obsrqutum supremo regurn dorninatori Dro, coram quo omnis eorum majeslas pulvis ac cinis est; doivent præsidium suis populis, in quos ideo tantum obtinent Imperium, iis ut prodessc possint.

Ilis fuudamentls tola Ludovic! gloria nilitur. Quum in omnl vitA, tum prasrrtim pacalis hlscc temporibus, quibus rosplrare tandem potuit ex diuturnA boilorurn agltalione; intra suam Galliam curas omîtes suas cogitationesque definiens, totus in hoc Inculiuit, ut et rullum Del promorerot in dies magis ac magls, et populorum félicitât! consuleret.

Cogitant! mihi sepiùs que sit religionis excoilcntia, que dignktss, mlrum viderl sole! oam . quaimis dtvi— nuin quiddam æternumquo sit, il-dein latnen, quibus humane rcs ac caduc», vicibus esse obnoxiam. vani*que temporibus ac loris multnsepè pati vel detrlmcnta, vel intervalla sue auctoritatis. llabct ilia suas quasi etates suosque progressas. Tennis primùm et infirma uascitur; crcscit delnde paulatkm, adolescll, viget, roboratur; postremô, quasi consencscens, et magnitudine quodain modo laborans suA. ita sulet interdùm subllé decrescere, fluere, labi, ut mox funditùs orrasora ese videatur. Nunquam ta rnen illain Dcus exstingui patilur atque opprimi. Excitât principes atque reges, qui eam A céleris ejertam apud se exriplaut, Infirmam tueantur, labantcm sustineanl, penè occldentcm et ruine proximam ab interitu vindlcent.

Talem Ludovicum bis noslrls temporibus destinavit eterne Mentis provldcntia, non quldcm qui Jacenietn et alllictam religionem in GalliA cxcitaret (anrds enim ferè mille et duccntls, nunquam intcrruptA sérié, nobis quasi per manus tradita à majoribus, in solio rogum nostrorum sedet, atque inter corruenlium undiqueimperiorum fragorcm ac ruinam ipsa illæsa atque integra dominatur) , sed qui aliquA sui parte turpiler deformatam antique et native pulchrltudini restituera

Deus immortalis! qui status cratGallix? Non loquor hic de funestis illls temporibus, quum violalx loges, spreta regurn majestas, eversa Del leinpla, obrute ar*. etîusus civlum cl fratrum cruor. Taccri decet Isla dedccora, non contumeliosA commemorationc renovari. Atque utinam, ut ex animls nostrls, ita ex annalium monumcnlis, tllorura ternporum mrmorta pcnltùs oradl posset! Saltetn, quonlam ejuratis suis erroribus, cum Deo, cum rege, cum suis fralribus, hoc est nobiscum, in grutiam rediére; tegenda sunt ista omma, obruenda

Mint, ohterenda sunl sllcntio atque oblivione seinplterné.

I.oquor igltur tantum de illA riissimilitndine cl discnr* diA rellglonls. Vcrsabaniur nobiscum Inlra ejusdem regni limites, in iisdcm urbibus, sub lisdem tcclis, hnmlnes non fortassé à nobls studio et voluntate alieni, sed (quod gravi us) opiniunlbtis et religione abhorrenles. Habcbant suos sibl doclores . sua tcmpla , suas r«riraonias. Quasi verè possel Chrlstus divldi! Scquebanlnr miseri pro vcritate mendarium, pro corpore umbrain, prolure tenebras. Esto. non essent perse ipsi et ex naturft suâ turbulent! et spditiosi; esto. fide et obsequio in regetn nobiscum rertarent; al Insldebant allé in eornm mentibus. etianisi ip-i non inlrlligcrcni . «tcrna dtscordlaruin srmlna. Qiii<!quid cnim freinant bxreseos propugnatores a • vindices. htijtis ingenium est (loquor de hxresi lp«A, fra tribus nostris parco), bujus ingenium est. homlnes in Oraro. cires in regem armare : pascltur ilia criiorc ar rædibus, rchcllionc gaudet, impielate dclectatur. Taldius præceptls insliliiti, nb ipsAinfontlA praxis irnbuti oplnionibus, prxtereà delu>i miserabilltcr malignis artibu* suorum doclorum, hoc est latcntium sub pastmis habitu lupnrum. quid minuit, si tantd pertinaclA suos errores toerentur?

Ilule main renicdiurn attulit I.udovicus. C®co impetu ruentes in certam pernicieru, salulari dcxtrâ suslinult. Aberrantes à recto Itincro, In relu-lani patrutn vlam compulit. Aversantlbus lucem et in suas tenebras ma gis ae mugis immergentibus, tain propé vcritatis faces admovit, ut Irivltis ac rcpugnantlbus oculis lucem verltatis haurirc eogerentur.

Et hoc est omnium nperurn que in vità unquhm confeceris, Ludnvlce, maximum. Prælia, Victoria*, triumphi, extern prfnripum décora perst ring uni quidem oeulos suo fulgore; at eadern s®pè jaclata manibus et cxcussa, reperiuntiir vera* snlidæqiic gloriæ inani'-itna, presertim si non opinion!* luimanæ, sed chrlsliatiæ veritalis trutinâ expenduntur. At Ista laus, qunm in extinguendA hxresi tnodé consccutus es, maxlrnè sol Ida constansque est, siquldem religione IpsA, quA nibil solidius constanliusque, nititur.

Nonsola hæresis rellglonls dignltatcm labefaetal; vltia quoque bominum christianorum ejus sanctitatl maculant labemque maximam Inurunt. Iis Igilur bellum indiiit Ludovicus. Atque ab aulA suA duxit inilium. Nemlni ignotum quid sit aula. In cA vilium, lanquam in nalivA sede ac regno, libéré domlnatur, cl per ora hominum Insolenter erectâ cervice fertur; at virtus, ccu peregrina quxdam et bospes , vix audet frontem suam eierere.

Hanc verùm faciem immutavit Ludovicus. Virtutem cxlorrem olim et exulcm, secum In solio collocavlt, secum in purpurA sedere Jusslt. Eam sibl comitem et administram adjunxit, eatn omnium factorum, consiliorum susccptoruin judieem et arbilram, totiusque vit® durcm assit m psi t. Vilium autetn non quidem prorsiis expulit ab aulA (quLs cnim id possit assequi ? ) , at sallem coegit abdere se in tenebras, suamque deformltatem involucrisquibusdatn et quasi vells legerc.

N’ostls, auditores, quara fréquenter nomen Del, sanctum illud et (erribile , in orc irapiorum convicia evojneutium, et quam ioiçuuc versarelur. lumo ab Uo-

I minibus etiam non improbis usurpabatur continué, ron- | suetudine miser A quàdam , velut ornanientum aliquod 1 romiimenliimque sermonis. Ad coerccndam banc licen- I tlam, divi Ludovici hcreasuccessorque digntssimus oiu- I nem legum, edielorutn, pœnarum severitatero adbibuit.

Domum verô Del, quà nibil apud nos debet esse au*

! gu st lus, quam semper prxsenlis Nundnis tremenda majestas implet, ad quam non nisi paventes, et sacro horrore perfusi acrcdore debeamus, ut lamen quotidiè profanari cernlmus! Delubrum sanclllatls est, Qt diversorium Impietalis, Dei domlcilium in terris est, fil raortalitun doinus, immù Icmplum. In medin sacrorum apparalu. In intimis pénétra libus, sub ipsis penè «ris, in locum «Tterni Nurainis adorantur (sine gemitu hoc dicl non potest} , adorantur, inquam, in locum æterui Nutiiims, viva idola et simularra, in hoc dirent multüm ab cthnlcorum simulacris et Idolis, quôd oeulos babent. et vident, aures babent et audiunt, os babent et loquunlur.

Laboranti bac parte religioni non defuit Ludovicus. Regiam auetoritatem interposuil, minas intentavit, metum ostendit. Paternà tamen bonilate impulsus, lerapus dédit et spatiura, si forte homincs hoc terrore commoti ad se redirent; imitatus ipskus Dei consiictudlnctn, qui, ante quàtn plectat soutes, cos diù midis terri ta l. At non patletur ampliùs optimæ matris Ecelesi®. quia incrnii* est, auetoritatem ab implis ûliis impuni’* violari.

SciUcet natu maximus ipse filius, ideô pneclpuè sibl traditam ab immorlali Deo regiam potcslatem rneminit, ut su® et omnium nostrùm communls parcntls Ecelesi® jura dignltalemquc defendal. Hinc ineredibile illud Ludovic) sludlurn , ad asserendam illi suam auetoritatem , ad conUrmanda ejusjudicia, ad tuendas lllius linmunililcs. Iline promulgaturn non ita pridem edietum illud plénum sapientiect æqiiitatls. quo administré Ecelesi®, rurisque pastoribus, vix notinullisin loeis præ inopiA et egestate animant trahentibus, assertum est undè vilain honestlùs sallem eoinmodkùsquc sustentarent. Qu® serran indignitas! Dum pondus *slùs et dici porlantibus deerat tnlcrdum undè vllam nièrent, undé corpus tcgerent; intérim alii , quibus nulla super gregecura, nulla solieitudo, benè pingues, longo ac molli otio saginali , allenis laboribus in umbrA atque In otio tranquillè fruebantur. Meliùs certc nunquam Ludovicus poluit, nec de religione ipsà, ncc de luis populis mcrerl; quorum æterna* saluli quantum hoc ediclo providerit nenio est qui non intelligat.

At parùm id quidem esset, nisi prætcrea coruradcm populorum fortunls ar felicitati consuIereL Et isla nunc Cura regis lugentcm anlmum occupât. Krquid cnim sibi volunt récentes isla* legaliones per totain Galllam magislratuum clarisslmorum ? quid istæ per oppida coneursationes? quid lustrationes provinriariii»? quid ingens iste rerum appa radis? Nonne isla omnia clamitaro nobis et significare palàrn vidcnlur, grande qulddam meditari Ludoxicum, quo suis populis prndesse possit?

Ea plerumque solct esse regum infclicltas et ntiscranda sané ronditio, utalienis lantr'itn et oculis videant, et auribus audianl. Quamvis habitent in medio regno, longé lamen abessc vidcnlur à suis, et relut in seposilo quodam procul orbe vorsarl. Eos inter et populos quidam quasi murus inlercsl, faute Lica ilia aulicorum et

adulanllum caterva, que honorlbus et opibus salurata nunquam, lisque semper avldé inhians, obsCnt quominùs ad réglas aurcs inopiset egcni languida voi et suspirla pervenlant

Apparet rem longé aliter se habere : esse cujus domûs, animus, aures semper pateant querclls miserorum : esse qui in suminA dlgnitale tanquam ipsius Del manu Ideô se conslitutiim piitcl, ul apud rcgom fungitur eodem mknisierio. quo apud Deum ille angélus, cujus manibus In sublime al tare Nurnlnis morlallum procès et vota perferuntur. Et quœ est regis indoles, qui ipsius in populos amor, spes in futurum maxlmas certissimasque lieet conclpcre!

Sed quid ego cogitala tantum , needum perfccta Ludovic! consilia cominemoro , quum tam illusiria monumenta exlenl régi* slmul et patenta; in paupercs cbarilatis ac munifleentie? Excltateanlmos vestros, auditons. Si in annalibus regum noslrorutn aut etiam exterorum lege relis, extruc'am esse doniutn amplarn et magnifleam , que esse t paupcrtali ac pudorl as; I uni et perfugium; in quA trecenle nobiles lirgines honesté et liberaliter cducarcmur ; infonnarcnlur à lencris annis ad pielalem et religionem: denique omnibus artihus, que mulieresdecent, instituèrent ur : vestram (idem obtestor, auditores; vestrum judicium imploro; quis esset sensus veslcr, qux admiralio, qui stupor! Atqui ejusmodi domus bac asiate nostrâ , reccntlssimè , regis Ludovic! curis constituta est , non procul ab hac civilate, foré sub oculis noslrls : et lamcn nescio quomodo istis miraculis, quia juxta sunt, parùm aflkimur; quasi veré rebus prescnlibus et in conspectu nostro posilis minor reverentia debeatur.

Yix crcdibilc est quàm longé laléque paloat ista Ludovic! muniOcentia. Sic enim pirentum in beliisde rege et regno bene meritorum virtutera remuncratur; providet pupillarurn orbital! ; viduarum egestalem et luctum consolatur; familias illustres olim, al lemporum injurié afllictas et jacentes, excitât atque erigit; ætatem lubricam admodùm, et injurie valde obnoxiam, ab omni periculo vindic.it; poitum offert castitati, que inter angustlas egeslatis, inter tôt peccandi illecebras posita, vix triste naurragium vitare posset; regno suo format et instruit sapientes matrcs-familias, que in suas quæque provincias reverse, quo animo liberos suos et cuitum Del et amoretn regis edocebuntl Aris denique destinât sancla* virgines, que pro regni regisque incolumitaie Immortali Deo vota continué prccesque offerent. Nlhil certè vidit etas noslra hoc opéré illustrius.

Habelis, auditores, regnantis in pace apud suos Ludovicl speciem atque imaginem, non adumbratam inani fuco adulaltonis, sed ipsius vrrltatis roloribus et peulcillo expressam. Unum jom superesset, ut postquam exposuk quemadraodum Ludovicus tolum se Deo, totum se populis consecravit, explirarem quid pro ipso Ludovico Deus, qui populi effecerint. Statuercm ante oculos vestros, tanquam illustre premium llliusin Deum pielatis, florentem forlunam domûs ac stirpis régie, prescnlemque in toi nepotibus, et jam nunc imperio Galliro assertarn etemitatem. Amoris veré In populos merces ad esset omnium jucundlssima, amor Ipsc populorum In regem in&nitus. Commemorarem non erectas ei per totam Galliam statuas equeslres, pedeslres, ex erc, ex marmore;

sed diem ilium, qui untts Ludovico instar immorlalitatis esse debuit, cum Parisina civitas multis quidem aliia virtutibus insiguis, candore animi, bonitate indolis, prisci simplicilate morum, religionis inlegritate; sed præsertim fidc, obsequio, amore in suos reges exrcllem; quum ilia, inquam, è suis quasi convulsa sedibus.obv iam régi prodikt ad gratulandumelreslitutamàDeosanitatem.

At non sinunt angustie temporis, ista ne quidem leviter à me delibari, adinonentquc me ut dicendi finem ante fariam, quàm vos attenté audiendi. Etsi enim pro inflnitate rerum à Ludovico Magno in pace gestarum, nunquam haberi posstt oratio longlor, pro meâ tamen in diccndo medlocritate, vereor ne fortasse nimiùm diu aures vestras obtundere videar. Equidem recté intelllgebam opus hoc, quod suscipcrcm, esse ejusmodi cujus magnitudinem nec angustie pecloris mei capere, nec hujus infirme adhuc et hodié primùm in publicam lucem prodeuntis cloquentie timide vox sustinerc posset. At recentibus l.udovici bénéficié ornatus, ejusque singulari liberalitale in hanc regiam Galliarum scholam ad; ocalus, non potui continere me, quin statim oratione aliqul, etsi parùm dignA Ludovico Magno, gratum inemoreroque anlmiim signiflearem. Et veré qui silere posslm, quum ego id etalis collegam me additum iis videam, qulbus uti magistris esset mihi perhonorilicum? Nimlrum , dieu m enim quod sentio) quemadmodum olim Rome interdum solebanl adolescentes admitti in senalum, sedcrc inter illos prudcntiA non minus qtaàm etate venerarnlos senes, intéressé etiam deliberationibus rerum maxiraarum, ul talibus assuefacti eiemplis paulatim assumèrent senatoriarn gravltatem, animosque ad magna quondam et preclara (ingèrent : (ta mihi videor in bunc doclissimorum hominum illustrem curium admissus, ut in eos continué intuens, ipse quoque possim aliquando hujusce domûs celebrllate dignus exslstere. Videtc autem, clarissimi college, quantum mihi flduciam afferat vestri existlmatio nominis. Quantumvis mediocriter et à naturâ et A doctrinA instructus hue accedam, non diffîdo fore ut vestris excmplis cxcitatus adjutusque consiliis, id tandem assequar, ut huic schole non sim omniné dedecori. Gerté quantum in me erit, studio atque industrii enitar, ut qui me vicarium sue diligentie ultré assumpsit, vir scriptis et laboribus suis de immunitatibus Ecclesie gallicane deque ipsâ religione tant benè méritas, expectationem de me suam, si non expleri omnetn, at saltem utcumque sustineri videat. Maximé veré ad laborem inflammabor, quum memincro cujus auspiciis banc illustrem domum ingressus sim. Non possum enim, audi tores, non publlcé gratulari talem patronum et mihi et omnibus litteratis hominibus, quibus ille Meccrnas adhuc puer, sed jam doctorum dulce decus et présidium, in me ornando sustulissc signura videtur, quid eos in posterum sperare oporteat. Scilicet dum clarlssimus ejus pareils regum maxlrno adstat fldus administer, unus excqucndis Ludovic! consiliis, et tante negotiorum moli sustinende par; intérim dignus tali parente Ûlius, etate pucrili nihil puérile agitans, in se curam recipit litteras hominesque litteratos fovendi; et longé gravissimis rebus occupatissimum patrem, quà potest, ista parte curarum levât. Inter tôt incitamcnta laboris ac diligen- Ue meum erit cIRccre, ne quum aliunde nibil defuerit, unus ipse mibi defuisse videar. Dixi.

Gratulatio ad Serenistimum Üelphinum •.

Dura paocis abhinc mensibus Ludoviro Magno publirâ oratione gratularcr, audiiorcs ornatlssimi, iioq arbltrabar fore ut bellorum Incendia, quæ tune vel exsllncta prorsus vel ccrtè sopita videbantur, lara ropeutè deflagrarent; nec sperabam mihi, qui recèiu» plaridas ac minimè tumultuosas régi» paciflcl laudes attigisscm, tain ci tô serenissimi Delpblui la bores arduos brllicasque vînmes plcnas fragoris oc slrcpitûs esse celebrandas. Diversum sanè ac longé dlspar orationis argumeiilum ! Tune proponebam oculis veslris I.udovlcum, dclaiigatum vincendo, sulsque lauris cooperlum undlque ac pené obrututn, positis ultrô armis, et imperatâ pacc devictis bostibus, uobill verèque rcgali otio tranquille perfruenlera. Hodie ver 6 Idem propono vobis novum heroem, hartenus privatæ vit* velut angustiis Inclusum, Martisque eipcrtera, abrupto repenté otio transvolanlem in castra, et per vestigia parentis, hoc est, per apcrla bclli pericula, per duros laborcs, per expuguationes urbium, per cladrs hosllum, ad immortalitatem nominis incredibili celcritate properantem. Narra bain anteà quemadmodum egregii milites, tandiu assueti sub Ludoviro pugnare ac vincere, iisdern manibus, quibus bostem nuj»er fuderani, contra naturam ipsam luctareutur, eamque subigerent ac domarent; ne scilicet amitterent In pace prærlaram pugnandi ac vincendi rousurludinern. Al cosdem hodie exhibebo, similes quodammodô eorum Judæorurn, qui et in opus siniul et in hostrs intenti, ædificabant alterà manu, alterâ gladium lenebnnt : noslros, inquam. eihibebo milites, rclicto opère, abjectisque lignnlbus, repente signo dato erumpentes in hostem, et Dclphlnoduce urbium mœnia mullô faciliûs alacriùsque subvertentes, quant antea monlium allitudines deprimebant.

Fellcem me, audltorcs, cul llceat In tain augusto clarissimorum hominum cœtu, novo imperatori primi tlas triumphnnim illustres et pulcbra bclli rudimenta gratulari; ipsique Ludoviro, rerum omnium quas Delphinus geMll* geretquc, auctori et duel, novum hoc taudis vectigal persolvcrc, quo nullum sanè parenll optimo neque jucundius neque acccplius offerrl potest!

Id verô ut auderem aggredi, qnum mea me volunlas Impulit, studiumque incredibilc erga Rcgem et Delphlnurn, quod mihi rommune cum omnibus Gallis est, tum adhortatio et taclla voi Academie principis, quæ nulll regum unquam tantum drbuit, quantum a Ludoviro et accepit Jam, et in posterum cipeclat : tum denique Sorbon» auctoritas, hujusque nostræ domûs antiqua consuctudo, quæ nunquam hartenus cclebrandls principum natalibus vel triumphis defuil. Cuperem, auditores, nihil afferre ad vos nisi dignura auribus vestris, dignum

1 OAStTTI DS FRANCS.

n« Pi'ii, le |< décembre 1688.

L* 5 de ee mou, le eienr Rollin , profeaacur royal d 'éloquence, el an de* profeaiear* du collège de Plraata-Sorboane, prononça le panégyrique de momeignrur le Dauphin anr ara première* victoire*, rn prèænce d'un [nn<l nombre de prrannnet de qnalilé, qui furent ettraordinairemrni aatiafaiiea Je l'éloqua oce avec laquelle il traita celte belle matièrr.

magnitudineargumenli, dignura etiara et hujus pales' træ, el Sorbonæ matris, et ipsius Àcademiæ principis existimalione ac nomine. A t si in laudando Delphino vlncar â cætrris oratorlbus ingenii laude et eloquenliæ famâ, quod facillimum eril; sa Item, quod unumin me est, non patiar ab iisdem me vinri pietate et obsequio in principe.::.

Atquc ut ad rem ipsam veniamus, ita ego récentes serenissimi Dclphini vlrlorias pertractabo, ut duabus hujusrc orationis partibus rxpendam, quid Ulæ virtorls apud bostes, quid apud Gallos effererint: quantum illis terrorem, lurtum, despcrationeni ; quantam nobis securilatem, lætitiam, spem attulerint ; uno verbo ex bis victoriis conjiclcmus, qualern hosles imperatorem metucre debraut, qualem Galli sperare principem.

Sinile me, audiiorcs, antequnm ad serenissimi Dclphini Iriumphos veniam, paulù Iongiùs liberiùsquc digredi in ca lempora, quæ proximè hoc bellum anteccsserunt. Frucbatur tranquilld pacc lotus ferê christiunus orbis Ludovic! Magnl benciicio. ejusque sapirnlibus confiliisper unlversam lalè Europam secura religio Iriutnphabal. Nunquam ilia in terris visa est aut splendere illustriùs, aul gloriosiùs efBcaciùsque domlnari. In Galliâ, in Ilungariâ, in Britanniâ, ubique florcbat; iu Gallid. optimæ malris instar, tilios ad se charitalc lion minus quain imperio revocans; in Hungarid, ceu mrluenda beilatrix, vi, ferro, lerrore bostes Christian! 110minis domans ac conterens; in Hritannià, tanquam rcgina quidem sed exul, solium unde per vint dejeela est, pailim auctorilate, partim obsequio el blandilils affecta ns.

In Gallid, ubi certain srdrm domicillumquc slatuil, el tanquam in suo régnât; victoriis ac triumpbis Ludovic! sola perfruens, videbat non sine incredibili voluptatis sensu redire ad se quotidlc multos ex Us, quos vel misera nascendi ronditio parcnlumquc disciplina, vel nesrio quæ ingenita levitas animi meutisque cærilas. vel pertinax obsMnatio scntcutic, et pravus quidam deccptos se fatendl pudor, vel denique latcntium sub pastoris babitu; lu [>oru m iniqua fraus cl malignæ artes, ab optimæ matris grrmio abstractos rctinebant.

Ex alterâ parte eadem religio non magis Germanorum impetu advenus Ottomanes defen^a, quam illuslri otio el voluntarkd quicie Ludovic!, à bello, hoc est à vincendo spontc cessanlis, et alienos iriumphos non solùm sine invidid.scd eliam rurn gandlo inlueniis; eadem, Inquam, religio urbes, provincias, régna integra Austriacæ «lit joui locrabatur; obsecundante Galliâ, si non armis viclrfcibus, ut sæpe alias, at eerté communibus studiis atquc votLs.

Denique apud Britatinos ejusdem Ludovic! fréta patrocinio, tantique munila lerrore nominis, videbatur jam religio respirare paululùm ex longâ servitute, et quasi recreata odorc aliquo vicinæ libertatis; audebat ex tencbriSf in quibus prnpter injuriam temporum velut peregrina et exul landiù latitârat, prodire in publlcum, dare se In apertam lucera, nec, ut antea, bominura vultus et ora reformldabat. Deus imraortalis! Quæ «perles, quæ majestas, et religionls per Ludovicum ubique dominant», et ipsius Ludovic! pro retlgione tam féliciter vel in ipso otio labornntis!

At cccc per medios religionls triumpbos fclicitaiem-

que Gai II», Tel ut transversa Incurrens hoslium nostrorum invidia, omnia repcntè turbat. Germanus Immemor veterum cladlurn, aut potiùs nimis earum niemor; nescio quA diramnc \lrtutc suA, an Turcarum h ostium imborill itate feroriens, ex niedlls Ilungari» campis, in quibus puguabat lam féliciter, erebro rétorquera oculos videbutur ad banc noslram Galliain secundis rebus florcnli'sirnaiii, m<rrensquo respectabat identidem ad ilia oppida, quondam sua, qua* Ludovlcus Maguus non solinii invictæ virtutis su® testes, sed et certos obsldes aternæ paris, et adversùs hodiuin nostrorum Impetus obires Qrmissimos ac inuninienla Galliæ esse voluit. Hoc autem Germanus intuens, tacité secum fremore, indignari, excruclarl; non tam fortunA Istarl su.i, quàm invidere nostr»; cum Turcis velle paeem, etsi Victor; nobiscum optare bel I uni, loties victus; parvi ducere sanrtam induriarum fidem ; clam facerc coitioncs, dandestina haliere consilia, inire bel li sociclatem adversùs nos; Germant® principes vd fraude dereptos, vel rnaguificis promissis sed inanibus impletos, vel etiarn pravis arlibus contra Galliain accensos, In suas partes aut potius in suum furorem conari nliicere. Il®c Germanus.

Quid Ratavus intérim, gens ncscia suis sapere rlüdibus, inimlca regum, ipsi infesta Deo, gens sine lege, sine fide, sine religione; ninds diulurnA paie ac longiori saglnata otio; allluente rcrum omnium copié stolidè superbiens; llbertatc intemperanter et effiaoiatè abutens; co démuni progressa insolent la* et furoris. ut andeat se regum arbitrant dorninamquo profiter!, iisque loges imponere armata velit : gens, uno verbo, asvlum apertum et rcreplaeulum commune cojuslibet sreleris, libidinis, impletalis, rebellionis, omniumque fnutrix et arnica religionum, prœterquàrn vers? Ut Ilia infesto in nos odio ardebat! Ut res nostras florcnles ac secondas invidis oculls et malcdico dente carpebatt Ut ægrolanle non ita pridem cum suo Ludovico GalliA nobisque omnibus cum parente nptimo pnriter jacentibus etaOlictis, insultabat ilia crudeliter pio dolori uoslro anxirque aollicltudini! Ut in commun! omnium nostrûm mu'rorc ac gemltu Iriuniphabat insolenter! Ut etiarn nefaria vota de regis valcludiue spesque sceleralas vba est conciperel

Restituta est sgrotauli Ludovico sauitas.Galliæ salus, nobis securitasac lælitia, hoslibustrepidalio;at non restincta eorum odia. Ex illo, despcralione quasi furenles, omnia contra nos moliri clam, omnia lentarc : spargere sinistros rumores de GalliA; Jactilare passim, languidum mnrbo regern ® ter no se involvbse otio, evanuissc inartlos illos spiritus, taccre bellicam indolnn ; prætcrca exhauslum ærarium, arcisas opes, im mi nu tas vires, res pmpé pcrdiUis ac dcspcralas. Sic cxarsil in nos hoslium invidia ac furor.

At decuitne te quoque, arnica Homa (dolcuter rnagis quàm contumeliosê loquori , Homa, toties regum nostrorum defensa armis. cumulala beneficUs, aucta muncribus; Roma, ipsius Ludovici pib consiliis amplificata nu|)or, ejusdernquc eonslantl obsequio et piclatc singularî insigniter derorata; decuitne te quoque nescio quonimdam malevolorum, dolorem suum aliquem ulcisci volentium, obtreetaliouibus , calumnlis, falsisque criminationibus eiacerbalam, à nobis abalienari, et ita agere 1 inregem.de sede romani semper, de religione rccèns

lam benè merltum, adbacque lllustrlbus omalum spolils tôt hominum antea quasi eaptivorum sub hsresi, quos tibl, tibi, inquam , rrstitufos, regiis ferè humerii ipse in luum et rommunispareutis Ecclesi® sinum quàm pié lam féliciter reporta vil?

Yidehnt b arc Ludovicus, neque enim eranl obscura, et, ne Europæ'tranquillitatcrn inlerlurbnrel, tacitus ferebat. Nescio enim quomndo, nmore pacis studloque incndc religionis, obduruerat et pcrcalluerat régis incrcdibilis palientia.

Excilavit ille tandem aliquando virtutem snarn, non, ut bustes aiebant, langueniem mnrbo , non oppressai! tnlirmilaie, non ignobili sopitam otio, sed modération* ultrù repressam et quasi susperaam. Ostcndit tuniultuauti Kurop® futurum domlnunr. É suo sinu lanqiiatn aquila ge lier osa m prolem In hostes emisit, serenissimum Delphiriiim. spem Galllæ, populorum délie las, plus dicam, Ludovicum alterum.

Qui tum lætltiâ ge*tire visu* est, que» triumpharegaudio, quurn audlvit dedguatum se bello ducem! quascglt opiimo parent! gratiasob tantum ar taie benofic ium, quàm plenas obsequii et pietatis! Vldel adeve tandem diem ilium, quem tacitbvotis tandiu optaverat; nataleoneré diem, quo prlminn ad immorlalitatem adilussibi paierr inclpit. Nihil jam nisi grande voluit animo. Cogitât sus dealer» ac fortitudini commlssam esse parentls ultlonem, Ludovici famam, salutem imperli, futuram GallUtfortirnam, ipsius quodaruiiiodo securitaletn religionis, que jam in co (uuquam aller» sul defensore conqulrscil. H*c vrrô cogltans excitât ipse se ad magna et fortin, «cuit bellicam Indolem, accendlt slbi ma r U os Ignés ac spirille, irnperatorlos sensus animosque assurait, denique Lu* dovicuni Magnum induit.

Tanin ejus ardorc ca*leri incendiintur. Offerunt se in partem |»erlculi et glori® serenlssiml principes gemini Borbonldæ cum duce Cenomauorum, bac tenus aul* déçus et adniiratlo, futur! moi bclli fulmina, lerrorque hoslium. Sequeretur quoque dux Carnuiensb, sinerct «tas, et parentis amor. Fluxerunt ex oculis geoeroîi prinrlpis décor® lacrytnæ, testes avit® ac Borboni® indolis, futur»que virtutis Indices.

Vii bcllicum rani cœptum est, erre Iota ferè Rallia suis quasi commuta sedibus, ardel sub novo irnperatorr. arma gerere. Confluuiit catervatlm ex omnl parte ad danda nominn homines cuJusHbet ylatis et ronditionü. Videas ellam latentes sub galeâ pucros, gladiisquc ooeratos uiagbquam armatos, velle (amen vel in primo vil* limine. pnlriw ac princlpi vilain devovere, et sub tam illustri dure tirocinium ponere. Clamate jam, BataG ac Germani , exhaustam esse borninibus Galliain ! Sentie!!* Ipsi quàm non sil.Acccdel lllls cum «taie robur et disciplina. Crescent sub umbrA laurorum utriusqur Ludovici, et edoctià veteranismilitibus, nôruntenim.quemadmodùm oporteal irrumpere vestros fines, expugnare urbes, prodigare exercitus, vestrisaliquandocladibussuùque triumphis nobilitabuntur.

Delphinus intérim inor» impatiens, pulchroque acrrnsus ardorc gloriæ, proliciscitur. Novum bellatorem suis penè rnanibus in carra collocat Ludovicus, interque i|>sas victoriæ manus pretiosum pigrius deponil Ver- ) bis. monitis, cotnpiclu, mulo couspcclu marlius alliât spiritus, novos addit auiinos, lotumque se in naturn pater

transfundlt. Tlronem egreRium preceptls ad vlncendum Instruit triumphalis imperator, qualibus 1 Monctimpri- j mis ptiRiiandiim esse snb auipiciis et quasi sub oculll Del exerrituum; abeooptima consilia, ab eo cxpugnationes urbitim. ab eo vlclorlas expertari oportere.

Qucmadmodtiin fulmen in sinu nubis repente conceptum, moment o ferè uno punctoque temporis erumpit, émirat, percutit , conter II : ita Delphinus quasi ê sinu parent!* suhltô emissus ad Philtppoburgum, statlm tonal, fui ru rat , terret, pereellit ornnla. Qui profectus erat es aulA rerum bellirarum rudis, pervenlt in castra optimus imperator , translatus repontè ex deliriis, ex amhratill exercllatlone, ex otio, medium in aRmen, In pulverem, in elamorem , in castra; foctusque subitô ex anlieo, miles; ei venatore, beilator.

Oonversis ad novum soient oculis, et in grande ererla spertaculum, stabat taiiquain in specuiis universa latè Europa. pro varits similis, spe, metu, pavore, admiratione suspeusa. Et crat Phllippohiirgum ejusmodi Iheatruro, in quo passent aedeberent explicari omnes irnperatoriæ virtutes. Constilulus in tautâ lucc . et omnium oeulis diligenter observatus, imposilam sibi à pâtre preclarant illusircrnque porsonam tutu egregiè animo et vlrtute sustinuit, ut, qu« omnium maxima laus mihi videlur, teste et judiee EuropA omnl, dignus Ludoxico pâtre sit judiratus.

Adversantur omuia Dclphiui consiliis, aut, ut veriùs loquar, ejus lem virtuti ac gloriæ favent nmnia atque obsecundant : oppidi natura situsque opportunissiinus ; addilæ bumauo labore moles substrurtionum atque aggerum ferè inexpugnables ; intus præsidium cùm numéro, tum animis ac roborc valeiitlssimum ; dux vclcranus et fortis ; ciborum otntiiumque rerutn ingens copia; vastæ circùm pal udes, uliginosa loca, vix ut gravis miles arinls sine casu ac prolapsioue progredi possit. Adde hl> temporis injuriant, acris intemperiein, Imbres ferè continues, proxiime adventum hic mis, adeoque sævienlis primum friguris iu ill«k ptæscrlim regione acriores morsus. Hoc est, ut paucis omnia complectar, cœlum, terram, aquam , omnia nubis adversa.

Talia geuerosam ‘Ludovlcl prolem initia decuerunt. Adolescruiiæ tempus ctlremura, priucipium babere bel lurum atque imperiorum maximorum ; nullis terrer! diiTiculutibns, nullis tuoteri incommodis ; luctarl contra naturam, contra injuriam temporum, contra iniquitatem lucorum ; invertere rerum et lempestatum ordinem ; arma sumere, quum ester! déponent; inchoare hélium, quuiu alibi limalur; hiemem, quam ca*leri principes vix urbium trclls susliuere possunl, agere in medio campo et frigidis regiouibus ; hoslein persequi, quum omnia bella jure genlium conquicscanl ; base sunt prodigiaqulbus lotidcm quasi gradibus ad banc, quA nuuc fruilur, iuimorlalem gloriam attendit Ludovicus : hæ quoque illustres Dclphiui primitic et clara belll rudimenta.

Tune non pasnituil forlissiraum prinripem veterum Romanorum more lnduras>e corpus vrnando , et hac nobili cxcrcitdtione ac ticlâ belli imagine futuris prælusisse pugnis. Standura, vigilandum, laborandum ; ducendæ insomnes sæpc noetes, incumbendum duro solo, et nonnunquam hu midis paludibus. Hier Delphinus dellcias pu Ut. Adest ubique, non specUlor otiosus, sed

hortator operls, dux laborls, soclus perlculi; et quà inaxlmè ardet Ignls, vadit imperterrktus.

Monueras, Ludovice, proflciscentem, et inter brachia lenerrirnè nmpleius, per auctoritatcm rcglam, per paternam ebarilatem, per spcsGalliæ, per ipsum obtestalui eras, ut ne se inrautitis ardore gloriæ abripl slncret. At apud ejus animum magls valait exemplorum viva vox. Non potuit contlncre se, recordatus te, in cujus unlus onimA nitebatur Gallia* salus, in cnstrls , In acie, inter sævum horrorem arinorum, inter ruentlum undique telorurn atque ignium slridorem, inter ipsa vulnera ac médias propé mortes crcvisse, adolcvissc, et ad tantnm gloriæ maturitatem pervenisse.

Nos verô frepidarcGalli, cxcruciari solllritudlne; penô exanimari metu, horrere tanlo nostro prlnclplsque pericuio quæsitas laurns, et, suffocante admirationem pavore, timidè lætari ejus triumphis; revocare etiain in mémoriani præleritos metus crudelcmque totius Gallia* anxictatem, quum tu, Ludovice , per 1 «bores cosdem , per cadem pericula, non Um gloriæ tua* quam nostræ securltati consulercs.

At file et parentis rnandatorum et pavorls noslri parum memor, pergit arriter urgere obsldionem : ilerùm atque ilerùm l|we lustrât equo mer nia , agnoacll situm oppidi, opéra eircumspiclt, volltat per medios ordines, nostris animos, hnstibus lerrorem infert; mllitem acuit spe, laude, prærnio ; labores promovet, offert se periculis, erumpentes obsrssos non sine maxitnà corum strago intru oppidi merdia fugnt ac comprllll.

Præsldes Galllæ angeli. quorum In tutclA flnrentissimum hoc Imperium summus regnantum arbiter esse jusslt ; vosque, quos regum ac prlnclpum lateribus comités ac custodes ndjuinit; quandoquldem ad hoc bellum non sltis Insana gloriæ, non ambitiosa rupiditas promovcndl per fas ne nefas regnl limites, sed unius seruritatis ratio, et tuendæ pacis sincerus ac constans amor nos impullt; adeste densatis agmlnibus circum principcm , alis hune vestris tanquam vallo septum ac munitum defendite adversùs hoslium impetus ; avertit© procul ab ejus prelloso capltc vim telorum atque ignium !

Forum præsidio defensus, Ita urget obsldionem , Ita incendll suos, Ita bostes promit , ut 1111 non possint atnpl lus nec forlissimorum milltum ardorem, nec Invictl imperatoris vim atque impelum sustincrc. Tandem urbs vlctori Delphino supplcx portas aperit.

Nunquàmnc agnosces, Germant; , vires et nostras el tuas? Nunquàmnc luis quldem cdoctus malis, oblaiam pacem acclples? En Victor Iterùm Ludovicus, sed armatA dexterA, pacatum tamen retlnens animum . pacis condilloncs easdem offert quas anteâ, tlbl sanè quàm nobls æquiorcs. Potes vlctorlas tuas adversùs Ottomanum, cœlo favente, féliciter persequi, summo tuo el re-» llgionls commodo.

Nos intérim fruemur Deîphlnl vlctorlls. Jam eo spcctante, deducltur ex urbe præsidium. Hic verô fuit dulcissimus et Galllæ et novo imperator! trlumphus. flic utrisque gentis Indoles et vlrtus agnosrl potuit. Gallus □on ita mullls abhinc annis in cAdem urbe obsessus, postquam per quatuor menses, eosque æstlvos, conjuratas totius Germaniæ vires, numerosisslmosque exercllus cum terrlbili apparatu ad banc obsldionem profectos

-Kg#» 7NÜ <$!*»

ausiinuissct. mullisquc etiam cladlbus aflecisset; tandem spe nuxilif, eibis, munimcntis, pene mœnibus, omni denique rc prslcrquam animo dcslitutus. truncati corporls nobilcs rcllquias trahrns, lotus rruore, vulneribus, glorlA coopertus, cum suoduce fortissimo et inviclissimo, ' elalâ cervlce, triumphontis poliùs In morein quàm vieil, etiam cum hostium adiniratioue et stupore ccssit. AI Gcrmanus, roborc et numéro valons, optimo habilu firmissimisque viribus, vix aliquot dierum et lu hierne obsldionem passu*. omni re inslructisfimus, etiam anl-

mls, quos lanten c .nrox Drlphinl vlrtus et audacia ade-

mlt. stupentibus quidem Gallls, sed quôd se ita inleger dedidisset, numeroso agrnlnc in palriam ad suos nunclus cladis fugit.

En quid bello posait Delphinus, auditores: neque enim necosse arbilror esteras referre Victoria* , quœ slatlm banc consecuts sunt. En qualcm bustes iinperatorem metucre debeanl. Superest ut oslcndam qualcm Ipsl nos debeamus sperare princlpem ; quod dum altéré hujus orationis parle cxsoquor, cAdcrn me, qusso, quA hartenùs, attentione sublevctis.

Quanquam regnorurn atquc irnperiorum fortuna, si non perpétua immolaque stal, sa Item «ternis fixa legi— bus in longas durât States, ctspatio inclusa scculnrurn propè infinito , quamdam habet suam sternitatem ; tamen eorum sors ita ronjuncla cum siugiilorum sorte regum est, ut tanquam si unius tantum ævi futur a sint, et jacere cum lis pariter, et cum ils qunquc simul florere plcrumque soleanl. Hlnc dum reges imbecilli vaglunt in cunis rrpuntqnc in purpurâ , dum splendor il le majestatls regis, velut inclusus faseiis atquc pannls, et tnfantià tanquam nubc involutus deliteseil, Infantiam quoque suam régna Ipsa patiuntur, mullisquc tune patent obnoxia infîrmitalibus ac miscriis. Hinc dum illi paulo quidem robuslriores, sed tamen adhuc sub tutclâ posltl , allcnis tantum et oculis vident et auribus audlunt. slmulacra regum putiùs quàm reges; concutluntur intérim régna magnis sspè motibus, et tanquam destitué gubematore navls, varils bellorum ac seditionum tempestatibus agitantur. Hinc deniquè , quum ælatis progressu sumpserc vires, viget etiam cum eis , suam veluti assccula msluritatem, publica securitas.

Atque ista est noslrs Imago Gallls , quæ suis olim Infante et pupillo Ludovico jactata casibus, jam diu per eumdem vel triuinpbat in bello féliciter, vel al(A In I pace secura conquiescit. Verùm si ex alto hujus gloris fastlgio prospiceret Gallla futures allquando tenebras easdem. quels obscuratam se olim meminit, fatendum est, auditores : quanquam solem ilia suuni medio nunc in cursu maximèvividum intuens, longam sub eu lurent •c serenitatem expertare debeat: non tam præsentis fcliciiatis illam sensu* affleeret , quàm torqucrel et prsteriti temporis recordatlo, et futur! metus. At quàcnmque nunc ilia se convertat, quantumvls longé prospicial In ventura tempora, nlhil est omnino quod meluat. Quum intuelur in srrenisslmum Delphinum, videt prstentem et cerlam pcrpetuitalem sus fortunæ ac felicitatis, ejusque velut obsides babel récentes Victoria* ac triumpbos.

Potcramus quidem anteâ cùm ex indole reglA serenissimi principis , lùm ex ejus prsclarA iostllutlonc, tùm Drsscrtlm ouôd erat Ludovic! Magni fillus, conjl-

eere noblsrum tacitlque animo sstimare qualts qoantusque olim esset futurus. Sed tamen , ut est semper valdè suspicax et inquiéta exspeclatlo , maxlruéque 11ntida spes, non sine sollieitudlne quAdam hsc sperare ' poieramus. Atque illud eslquo fit ut nos de pace quodarnmodo possimusjure conqueri, qus tandiu Galliam spes suas celavit, ncc Delphinum nobls nlsi per qusdam involucra et intigumenta. quasi partleulalim et ex longinquo adspiriendum dederit.

Qucm igltur dlulurna pai otio tanquam tenebrisinclusum, oculis noslris eripuerat, euin tandem Victoria In pleno quasi lumlno spcctandum collocavil. Ita est, auditores. Scrcnlsslmus Delphinus bac primA expedilionc bellicA, lotus, quantusrumque est, apparuil : natus ad imperandum. maxirnis quibusque rebus consilio et virtute par; brilles rci sciens, labnris maxime pollens, pericull liauri metuens; manu miles, animo Imperator; pulrhro ordure mentis atque impetu juvenis; moderationc et prudentiA, penè senex ; sine lemeritate audax; sine ostenlatione munificus; sine humllitate pnpularis; virtulls alicnx testis non invidus, laudator non rnalignus rernunerator non pareus; secundA fortunA non exultons juvrnllilcr aut insolentcr superbiens; «leniquè omnibus faetis est consllils Ludovici Magni smulus et parente jam nrinor uno. Qusso vos, auditores : nonne in illAveluli secundA majestate. primam ac regnantem agnoscitis? in fiiio, parenlem; in Ludovico nondum Magno, l.udovicum Magnum?

Duabus nmninô rebus constat Ludovici laus et dignités, pietate in Dcum, aurore in populos. Hær quoque screnissimus Delphinus futurs gloris quasi fundaroenta esse volult. Unum est quod addiderlt è suo, obsequium in parentem. Ilis tribus virtutlbus et omnis Delpbioi glorla, et Gallls spes Iota nllitur.

Intelligit pius princeps. et sspè A Ludovico, qucm babel in arte regnandi prsceptorem , audiit, regem quasi medium sederc Deum Inter et botnines , longé tamen Inferiorcm lllo, quàm Istls superiorem; debere Inter utrumque partir! sc totum , colere hune et vcrcrl tanquam parentem ac domlnum, tueri lllos cl amare tanquam libcros; huic parère suppliciter, illis leniter imperare ; hujus rciigionem auctorltatc sué et arnrls defendere, lllorum consulere fclicilatt. Use sunt egregia prsccpta , quibus regll adolescentls pcclus impletum imbutumque est : hsc morum et univers» vit* tanquam norma ac régula, ad quam omnia consilia et facta diriglt.

Idem verô qualls hac primé eipedilione visas est erga suos! Quàm Incredibllls ejus In milites amor! quàm Inaudlla bonltas! quàm slngularls humanités! quàm elTusn liberal lias! quibus virtutlbus quis non intelligit contineri et maximum regnantium decus, et veram populorum felicitatem?

Stupuit unlvcrsa Europa, quàm intra paucos dies Philippoburgum ceperlL Poterat eam urbem multà matuhùs expugnare; at quA est charitale in suos, maluit tardiorem victoriam, sed crucntam minus; maluit deperdere aliquid de famé et exlstimatlooe, quam de ciercltu , et militum saluti potiùs quàm gloris su* consulere. O dignum sanè totius orbls oculis speclaculum ! Princeps adolcscens, regum maximi filius, inflarrrmatus ImmensA cupidate gloris, in Ipso æslu et lmp**»

«*«#> 7it3

ætatls, quæ natunl ardens est et oronis mor» impatiens; in primé expcditlonc. in qué sknguli «lies, hor*, moments acruratè numerantur, et muliùm ad laudem valent, patitur tamen suos difTerri triumphos; victoriam ullrô ad sese Gallos vocantem ex mœnibus hostlcls exspectare jubet; ardorem militum pugnam magno clamore posent tlum quietus Ipse comprimit, ne eorum nimio cruore linctas iauros coliigat.

Cupcrel ellara, si fier i posset, ab ipsius morlls faucibus cripere, quos Mariis vis perculit. Sallem vlventibus que potesl ofücia persolviL Ferlustrat ipse tenloria, integris ac valentibus graluiatur. consolatur «gros, sauciorum rurarn baberl jubet; eédem dexteré qué modé repulit bosles sublcvat bujus inoplam , virtulem illlus remuneratur , militum aurtoritatc doininus , imperio dux, facilita te soclus, amore fraler, charltate parons.

In quas terras, in quæ pericula talcm ducem taies milites non sequentur? Valet enlm multiim apud rnilitum animos ista cogilalio : « Me sauclum reereavit, me prædé donavit, non dedignatus est me visere ægrotaniem. excitare convolescentcm : bujus primis vlrtoriis adfuiinus; hoc duce urbem munitissiinam expugnavimus; virlutis me* tostis et laudator exstilit; seripsit de me nomtriatim ad regem. Non minus istc militl quam sibi pareil; ipse quuin humanus et popularis, tùm maxime iiberalis ac munifleus. » Et verô sic admlrari Delpbinum milites, sic amare . sic ardere in eum studio iucrcdibili , sic ciïusé vencrari , ut salius penè durèrent eo présente ac spcclanle mori , quam viuccre alibi.

Qui sic in bello pareil militibus imperator, quanto studio rex fovcbit in pacc cives? Qui adolescens constate, liberalitate, omnium In se amorem et venerationem alliclt. quam futurus est idem aliquando et popularis et munilicus , quum major ælas auctoritasquc benefacicndi non potestalem solùm, sed ipsé consuetudine voluntatem quoque adauxerit. Talem nobis Gallieque principem Supcri destinant, audiiorcs, talem suis ipse manibus sibi finxil successorem Ludovicus.

Et illud est omnium, quæ III* unquam pro Gailié sué fcccril, longé maximum. Fregitquidem sepè conjuratas in nostram perniciem totius Europæ vires; promov'.t longé Galllæ limites ac terminos; camdcm advenus gentium vicinarum Impetus illustribus victoriis immensisque munitionum molibus, pené dicam meliùs flrmiùsque munlil, quam cam anté munierat nalura ipsa, vel Pyrenœorum monlibus, vel Alpium jugis. vel Rbeni gurgitibus, vel ipsius Oceani interjectu. Pace tamen dicam tué, Ludovice, nibll perfeceras bis omnibus. nisi, qui unus poteras, tibi successorem ipse formasses lamæ magnitndinis moli sustinends parcm. Quid enim aliter promissent lot prcclara facinora, quid vlctoric, quid triumphl , quid istius alilludo fortune et gloriæ, ad quam frementibus nequicquam boslibus obaecundans virtuti tuæ félicitas nos evexit? nisi ut eadem GaUia aliquando vicinarum gentium odio, Invldiæ, furori , fortassé etiam prædæ objecta et derelicta , eô turpiùs Jaceret, quà nunc, te dominante, floret illustrius; et magniludine quodammodo iabornns sué, tantæ potestatis vciul nimio pondéré ac fastiglo obrucretur.

Hinc igitur intelliglte, auditores, quantùm nos Galll parenti optlmo debearaus : at æstimate simul quâm et

nobis utiliter, et sibi gloriosè serenissimus Delphlnus insumpserit ea vite spatia, quæ tanqunm ignobili traducta otlo, nobis fortassé vacua ab omni laude \ Idc— bantur. Faleor mrnscm hune ultimum, quem celebramus , major! in luce et tanquam in Ulustrlori tbealro splcndidiùs esse magniûcenliùsque traductum. Ilunc dislinxerunt bcllicæ, régla*, imperatoriæ, cujuslibet gencris virtutes; exornarunt obsidiones urbkum, expugnaliones oppidorum, victoris, triumphi, militum, hostlum, rivium applausus et gratulationes; illusiravit testis, spcctalor, admirator orbis; deniqué etiam quodanimodo ronsecravlt laudator Ludovicus. Non tamen reiiquum anteaclæ vil* tempus laude caruit sué. Spatium illud quâm iongum est, una, sed perpétua vlrtus comincndavlt , obsequium in parcnlem , omni imperio majus, omni poteslate sublimius; una res occupavlt, Imperandi tirocinium sub domitore gentium Ludovico, fons et serainarium trlumphorum futuræque gloriæ, omnique etiam triumpho illustrlus.

Ulinam Iireret penilùs Inlrospicere sensus arcanos sercnlsslmi principis, cl In Intirnos generosæ mentis reressus oITrctusque alliùs desrendere! Videremus quale sll et quam cxrellens Illud obsequium de quo nunc loquor; ut maximè sincerum ac constans, ut stabile et nunquàm degener, non assumptum ad tempus, non obnoxium levitaii. non mendacli fucoillitum, non imbutum artificio simulationis; sed haustum expressumque ex naturé ipsé, studio et medilatione excultum diligenter, quotidiané exercilatlonc factum Ita familiare, via ut sentiatur jam cl apparent ; non in oculis tantiim et vullu cmlcans, qulbus plerumquc simulatio sustinclur; non extremis lcviler oberrans labris, aul adbærens somma* linguæ, quæ facilè hue et iiiuc torquetur ac flrclitur; sed penitùs Inhærens animo, allé inlixum pectori, moribus in>idcns, sparsum æqualiter per universas vitæ actiones, omnibus factis, dlctis, consiliis relut præsidens et imperans, multiplex etiam pro multiplie! varietatc temporum et offieiorum. quamlibet foi marn ac personam induens, nunc subditl obsequentis, nunc amanlisslml filii. nunc eliain docilis atque nttenti discipuli. Dclphinus enim in uno eodeinque Ludovico regem veneratur, parcnlem amat, præceptorcm colit; feiix qui tall prædilus indole, talem nactus sit maglstrum , à quo benè regnandi posset non soiùm præccpta pcterc, sed etiam riva excrnpla mutuori !

Quécumque enim parte Ludovicuro intueretnr, babebal exemplar perfectissimum , in quod intuens non posset ipse non fleri Magnus. Si eum animo sequerclur in castra, videbat ei antecedere Tcrrorcm, prævolare Vlctorlam, ejus lateribus assiderc Fortitudlnem, Æqultatem, Modcralionem, Clemenllam, illustrent comitatum ; scraper verô subsequi Glorlara ac triumphos. Si cumdem in pace et otlo contemplaretur, occurrebant innumeræ virtutes. magnitudo animl, justktla. bonitas, bumanilas, amor in populos singularis. populorum in banc vicisslm amor inQnltus; et qulbus cælera nmnia quasi consecrantur , pietas summa ac religio. dis tôt tantisque vlrtullbus meditandis vltam omnem insumpsit Dclphinus. imltandis rnensem unum.

Quæ verô nunc mensvestra est, qui sensus, vos. quorum fidei et prudentiæ suas Gailiæque spes, grande depositum, tam féliciter Ludovicus credidit? Neque enim

fas esse arbitrer sllere me de vobis tùm quum omnes tacite gralularl videantur; nee profcctô srrcnissluius Ipse Dclphinus rocuset communie are vobtscum lauros cas, quas Inlclligil vestrls quodaminodo excullas laboribus, sudorlbusquo irrigatas croisse tam celeriter, su, inique tam citô asscrulns esse viriditatein. Multa quideru aliundè vobis debet quum Gallia uni versa, lum cti.im ipsa religio; ilia allcrius manu, gladio. forlibus constllis; lise alterius lingué , stylo, scriplis Imniortalihus et religionis majeslate dignis, adversùsliosles suos «lefensa tam acritercl glo iusè; u traque tamen hoc nomine multô plus vobis débet, quùd per vos non mediocri ex parte, per vos . inquam , cfTeelum est ut parera Ludovico derensorern lix<:, ilia regem habitura sit. Vos eomordibus sludiis et ruris teneram flnxistis prinetpis Indotem, et per se jatu ultrù taudis et honestalis appetent -in, ad prsclara virlutis et lltlerarum sludia sapienter impulistis ; vos latentes ingenii igulculos, et innata maximarum virtutum semina, rnoderatâ et gravi discipliné excilastks ; vos ejus animuin amorc reeti cl veri imbulum doeuistis nihil sapere humile, nibii «bjectum, nihil nisi digtium principe et principe < hrisliano. l'ro tam immortali beneOcko nihil babel nec Gallia nec Ludovicusquod vobis rrpendat. ni*i Ip.-as serenissimk Delpbini, qux jure qundam vestr» quoque sunt, virlutes itque laudes. Galba* Igitur sains, félicitas populofum. Infinita Ludovic! lælillu, rcliglunis ipsius secuiitas, bac crunt laboris vcslii fiuriu> sine jucundissimus, mercesque pulcherrlrna meritorum.

Nihil niinùset ab egrcgi.i prinripis indole, et h curis laboribusque (alluin virorum expcriaudum crat. Deslinârat illos scillcet ad tam illustre rnuniis, qua* reguin fortunis et imperiorum salutk vigilans excubal stems mentis providentia. lisquc omnibus virtulibus qux ad form.indos reges necessaria* sunt, plenè cumulaièque Insti moral. Quoliesilli, aniequarn ad erudiemlum piincipcm accédèrent, postuléiuni ab Immorlali Deo, in cujus manibus rrgum corda sunt, ul ûlio régis jusllliam, ut eor docile, ul viseera misericordix in popuiu* tribueret; ut ipse ejus rnanus ad prxlkum et dkgilos ad bellum doceret; ut denique prlnripem juxta cor suum et in suo conspectu placement cffircrel? Et vota audita sunt* Quotics Delphiui ndhuc puer» iudoleiii, animuin, intimos sensus. vultum. oculos. sernioues, responsa, silentium ipsum alla mente perpendentes , fausla sec uni ulerque conccperuul onuna fuiuia* Gallorum Telu itatis? Nec eos sua fefellit opinio.

Nirnlrùm conjicl cerlô polesl ex reguin pucrilid cl ado- Vscentid quilles aliquaroJo fuluri sinl Licél cnim lune corum nec délicats rnanus sceplrutn gerant, nec louera frons diadematc regio cingalur; Hcct paterno Imperio subjecti, inicrsubdllos ipsi privaiosquc hommes quodam modo numerentur; Limon intra dômes t nos parictcs vldentm hahcresibl sepositum quoddam veluti regnum et scclusam aulam. in quà reges Ipsi quoque sunt et uguoscuntur , in quéjam ineipiunt quasi supremà auctoritate dominnri. Sui sunt illis subditi qui ad nutum paroant. sut aulici qui obsrquio et assiduktatc captent graltuin; sui etiam iuterdum aduialores, qui corum nou voluntatlbtis sol u in ac sludiis, sed etiam eupiditatibus obsequantur; neque enim desunt illis cupidilale», quales admittlt puerilis ælas; amor, odium, smulalio, ira,

vindicta. Nondum quldem corum humerls tncumbuns ardux moles negotiorum; nondum habrnt hostes, quos vinrere, socios quos in amirliié rétine re, populos quoregere ac tuerl oporteat; non tamen omnl propteirà carent solltciiudiue : angit Illos plernmque et torque! ad modiiin conslans ilia vivendi les, ratinque studionim. seinper eadem , semper slatis qulbusdam borls et ecrto ordlne rcrurrena; quam vil* xqualltatem bomines moderali et graves vil sustinere possunt, nedum puerorum et principum ingenila levltas patlrnler ferai: pnrlerea multæ exorbends difUcultates molestisquo dovorandx; viveiidum semper ad aliorum arbiirium, non ad suum; plarcndum parenlibus. non displirendum inagistris, ronservauda «qualium sludia, inferioruin etiam voluntates retinendx, omnium denique oculis scrvlcndm *. Qui Igilur bis omnibus inuneribus rectè flingator etl», i puer, eum rcrlù conjicl polesl futnrimi aliquanrié matimum. ubi clas rat loque aeresserit. Et Is fuit Delpbbrai Narrale vos. polestis, enim quos privât* vit* testes, et in adolescente quasi sodales babull, qu* vidlstls i|isi sa*pé, qua* slupuistis ; et doeete Galliam quid sperare debeat. Nunquam, auditores, ulla melior indole* extitit. Non iile puerorum more arerbus in quemquam, non cupidus uocendi, non verbis eontumeiiosus, non malevolcntià suffusua: benignus erga omnes, offidosus erga singulos; nihil ex summé fortuné sibi vlndlrans, prxter bon* facicndi voluplatcm; nihil obllvisel solitus, prxter injurias : ab ipsâ infnntié sir amlrus veri, sir mendacii iusolens, ut, quod in infante pené incredibilc est, quia Inauditum, hune nemo unquam mentientem v idlsse dieatur: idem suprà quam dici polesl liberatisar maintiens in auos, neque id temcritate et impetu, sed ratioue et judicio, in remunerando scillcet officiorum cl merili nie* mor; pauperes semper tanquam Christ! membra revei ritus; nou eoruin precibus ac querella aurcs rrudeliter obstruons; non fastidiose avérions aut animuin à rogitaboue, aut oculos à conspectu allen* miser»*: quantum sol ldi honoris ver*quc «loris appelons atqne nvtdus, tantum inimicus et impatiens non adulalionis solùm, sed ctiarn débit* laudia; sermon is parcus, lingo* temperans, arcani lenax, tutus, lalcns, Impenetralulis ; ingenio mgaci et persplcaci; observans omnla diligenter; uniuscujiisque iudolcm et aniraum facile dignoseens; plenns deuil] ue pielatis lu I)eum, obsequil In parenlem, revereuti* in magistros, humanltatia erga omnes.

F idem vestram iinploro, auditores: an meliorem pnleaUs aut animo lingrrr, aut votia optare prlnripem? QnM jara vobis videtur dresse serenlssimo Delphino ad summum félicita ton» ne fortunam? Panels meeum perlustratr omnia. Aceepit h induré, cum prsstantl indole, omnium semina virtutum, qu* regem deeent : accessit prsclara et toi virlutibus digna instilutio. Parenlem habet qnalis nemini bacienùs regum contiglt, amorem populorum, terrorern bostium, bel il pacisque arlibus maximum, pietatis tamen Uude et amore religionis longé majorera. Adest preterea pars prxcipua felicitatis, Delphlna conjux, fœmlna, si unquàra fuit, quum généré et dlgnitate corporis, turn inaiiiiiê ronjugio et fœcundilale fortunata. lluic ingenium élégant, venustum, teuerum, delicalum, neque muliebie ; acutum idem, splendidum, imbutum litlcris, et pro sexu ac conditioue decenter erudllum. In ilia mini fastidiosum, nibii impoicns; plaçons se ipsé

totà; adilu comls, serroone aflabilis, facllitate pené pri— vata. Dcuiquc bis omnibus, quasi rumulus, accessit raruni principibus et feré iuusitalum felleil ali* geitu», numerosa soboles libcrorum, qui parcnteui et a»um spe, Imlole, animo jain referunt; In eo quidetn longé felido* rc- quant et axus et parons, quôd ille, quem imitarelur, hubuit ne mi lient, bic parentcm tuiitum ; ipsi vero habebunt et pareutem et avum quem posslnl iuiitari.

Use félicitas Delphiui, auditorc>; iinmotnec Ludovici, hæc (i al lia*, hæc nos Ira félicitas est. Quid igilur aliud juin drbemu> et possumus, nisi pro Gallite yrincipuinque nostroruui iucolumilatc quotldiuua» precc* concipcxe, et perpétua vota nuncupare? Qtiainobrem Deum optimum maiimum, cujus nulu et arbitrio rogna orna la et conservantur et Intereunt; cujus pro hoc impt-riu augemlu rustodiendoque inter liibnitas tempe>taies et pio* collas, et in ipso corruenlium uiuliquc rcgiiotum ftagotc, pertinax indulgcutia semper cxcubuit, Deum, inquam, optimum maximum imploreiuus, non ut nota nobis houa Impartial, (quid enim est quod sperare possimus et ntclius et inajus quàm quod habenut*?, sed ut juin data et concessn tuealur; ut, qui Deus pi » , est, padiicam montetn, paclfiea concilia Europæ pnnclpibu* iuspiret; ut religionem-tiic, in llungarià, i-i L'ulannià, ulnquc terrarum raagis ac mugis florere jubé. ; ut pra'>erlim concordiam revocet inter summum poutilhrm et Ludovieum Magnum, hoc est inter pareutem et tiliuui, utrumque tam benè dereligione mentum, utrumque lum præclaris virtulibus insignem, utrumque diguuni qui mutine inter se coneordiæ et cliaritatis œterno fuedere vinriantur ; denique ut Ludovieum iilio et neputibus, Ludovico nepoles et Qlium, utrosque buic imperio velitquam diulissimè conservarc. Dixi

(hratio habita in exterioribus Sorbotur scholit, in laudetn Ludovici iluyni *.

Fuit ilia quondam apud Judxos quàm pic tant sapien ter inslituta lex et cousuetudo, auilitoro. urnatissiml, ut erepli dlvini ope ex aliquu gravi cusu et discrimine, aul repressis ali»|uà insigni vkioriA superborum hostium conalibus, statiiu, præpolcnti domino exercituum et unico triumpborum auclori Deo gratum aiiimum publicà gratiarum actione leslarenlur ; lidemquc, ad memoriam rei gcslæ sempiternum et admiralionem posieiorum, récentes victorias veluti quodam Iriumpbali carminé consignèrent. llloc ilia sairorum valum cantica, nobis rcdivlvos quodam modo exhibent llebræorum triumpbos: extractaui et avulsaiu ex impiis l’baraonis manibiis numer osa m Abrainl prolem: ad nutum unius Mojsis ttiptum subilù et dchisccns mare; laxalam lsraelltis per suspensos utrinque pelagi fluctus xiam, iisdciu uiox revolulis in se fluctibus inscpultum eu ni exercilu t’haraonem; et alia ejusmodi miracula, per quæ felix istc po-

1 GAZETTE oz mi».

D Pi i«. !c'2I mai I69i.

Lo 37 de ce moia le e>ear Rollin , rrleor de l'Uaiveraité de Paria, prononça en latin, dana la »»lle cirer, are dr Sorbonne, te panégyrique du roi, •uivvut la fomiation du corpa de ville, avec l'applauiiitiemcnl de la compi^nie. compoatr d’un grand nombre de pcrioaoca dr qualité.

pulus, dixinls semper quasi porlatus humeris, tandem aliquando in oplatA tellure cnnqnievil. Sciliret noxerant saiieti beroes, quascumque victorias reportassent, eus mm suis consiliis ac x tribus, non armis mllitum aut numéro deberi, sed unico supremt niiminis præsldio ; nulla reaulem ntagts exacerbari butte, ut se tps»' xocat, sitiulalorein Deum, quant si injuriosA oblivione aut tngrato sileutio beneiiria sua premerentur.

Eàdem procul dubio mente Itodlernnm banc solcmnltatetn In AcadentiA nosIrA lusiitulam ne fundatim esse voluil l’uri'ina civitas. Quid cniin aliud agimus. <lum in hoc celetx’rrlmo coiiventu laudes iiggrcdlmur tlliusprlncipis, quem inter aperla Martis dis» rimina, qulbut loties régale caput obtulit, inter perlinarem iram et ræca odia vkinarum gentium, regum æmulorum, prvsertlm xerù in hac postrcuiA conspira tione tôt lus Europe , pia-Miis Iule la Mtntmi Numinis non mmto iticnlumem et ilU'sum, sed et la ut victorem huettsque prrstitit; quid, inquam. aliud quam dtxlna in Ludovieum magnum omneuique Gallinm benoii- ia celebramus'f Lubenier igltur totius lerraium orbis princeps Arademia vocem hodie j suant rnuimod.il urbium reginc ar prinripi Lutetia*, ad sigmticandos grati atiiiiii sensus erga optimum utriusque ) parcnlriii Ludovieum, . aut potius ad agendas puhiicè , grattas immortali De»», p»*r quem ille. b«istlum suique Victor, et fortissimi imperatoris vices et ebristiani principis niuuia tam prKclarè uc féliciter adimplevit. In bis enntt duobusut omnis Ludoxiri gloii t consistit. ita etiam m slra omiiis oralio xersalitur: in altcii parte bellalo- I rem, in alteid cbristianum intuebimur: in hac belli»*as Ludmici victorias et virlules, iu istA pieiatem ejus ac religionerii; in ulràque lingularctn erga ipsum supremt Numinis providenliaiu conabimur brexiler adumbrare.

Nemini unquain principi nec malurlor contigit belli gloiia, necjconstantior Udeliorqiieadhssii, nec majoribus inrmiicntis ad summum perduda eumulum est. quam Ludovico magno. Vu acccporat («alllci regnl difficll»^ liabcnas letier imperator, quum regias pueri cunasstatim salulans Victoria, iiifantemquedominurn agnoscens. nobili iriumpboconserravitprimordia illtus imperli. cujus omne spatium nihll aliud futurum erat quam perpetuus quidam ténor cl coutinuj sortes Lriumphorum. Visa est hoc quasi pignore fuluro Europe domino fldent obll— gaue suant, cique se jam tum in omne vit» tempus cotnitem et administram de vu visse. Enimverô crevit Inter ipsas, ut ita dicam, Viciori* rn.mus laureatus Infans* paulattiiique Um tllustribus ausplcils ad omnem majcstalis linperatwrla xim et digntlatem nobilis aluranus adule vit.

Primls blsce annis, quibus nondunt habiles sunt regum manus jaculandl* belli fulmlntbus. aut gerendo sceplro pares, ftngebal Ludovico nntura corpus, quale débet esse bcllatorl, procerum et entlnens, firmnm ac potions laborts : imprimebat ejus ori ac fronti llln linéament» mixta terrore ci blanditiis. ex quibus emorescit quidam rcgalls décor et digna imperanle majestas: atTlabit ejus oculls imperatorium Ilium ardorem, cujus vlm lanquam fulgurls nec in acte hosles, nec in ipsA pace cives susllnere possunL

Intérim omni généré belloruro exercili magisacroagis in dies claresccbanl illuslrbtsimi duo imperatores, quos

dlvina providentla bel lie* rei pneeeptores ac magistros Ludovlco Magno destinArat, Condæus ac Turennius. Deus Immortalis! quàm nobile par hrroura ! quàm in illA disparitatc indoll». et dlssimilitudine ingrniorum, bellicA vlrlute el laude iraperatoriâ parc*! Aller præ ardorc mentis impatiens mors, sulque ipsius bene impotens, vivido impelu statlm raperc victorlara ferox, urgere succès* us prospéras féliciter audai, promplus Idem resarcirc adversa ; ipso pcrlrutorum ac mortis contemptu eilra omnem belli alcarn quasi positus, nolle lenta consllia, fastidire incrucntos ac faciles triumpbos. ncc appclere nlsl venalern morte lauream : aller in ipso ardorc certaminis penè dicam frigidus, sulque tum maxime compos et arbiter; pericula non meluens quldem, at nec temcrélacescens; nibll permittens fort uns ac temerilati quod sapicnliA geri posset; solituscum exiguA manu militum conjunctis hostium viribus ire obviant, numéros! ipse instar ciercitùs; imprimis solers ex afllictls rebus et despcralis, sine detriinento, ac sæpe etiam cum gloriA emergcrc.

Magistros nactus taies beroas, quales vis unum aut altcrum longé sæculorum scrie terris ostendit dlvina proviJ iiiin, quurn scilicel grande .iliquld rnedilalur. Ludot i< us prima bausit brllir* aitis elementa. Sub bis dldicit docilis imperaiorqiietnadmodum oporterct hostium consiiia sagaciter Odorari. Icgerc prudenler sua ; arripno oppm luuitaiem temporis, cujus vel momenio celerltas transvolat ; eventus trahrre, non seqnt; vel ipsa fortuit*, atque etiam adversa, in com-ilium flertere; nlhil per lemeritalem aggredl, rtlhil inausum relinquerc per ignavinm; castra ine ta ri opportune; commealus expcdire suis, intercludere bostibus: bellum modô urgere ccler i 1er. modo salubrlter trohere; hostium vires nunc apertA vl lacessere. nunc eludere occultis arilbus, nunc cunciatlone IpsA et inorâ frangere. Quld milita? Vivido mentis impelu non desiderante indocilem usûs disciplinant, brevi magislros ipsos stiperavil : lia ut velerani llli plurium pal marum duces, quisubgaleA ranuerant, nibll soliti ampllusln arle bellicA mirari. propter familiarem bellandi utum et quolidianam assucludinem vinccndi, stnperent in juvene imperatore; ejusque indelkberando m ituritatem. in capiendisconsiliis prudenliam, in agen'fo celrrltaiem admirantes, agnosccrenlalium esse profectô rnaglslrum, à quo ista didicissct, ipsum sciiirct exercituum Deum, qui doceret manus ejus ad prælium, et digltos ad bellum.

Sulüceret altcri ad immorlalitatcm nominis vel prima Ludovic! exprditio, quA bine munltissima Flandri* oppida, inde Sequanicam omnem provinciam uno velul impelu rapulL At fuére istbec tantummodo victoriarum prlmltiæ. etqucdam veluti præludia triumphandi, quibus visus est novltius bcllalor tcntarc adhuc inexpertam vim dexter» fulminantis, et attonitc ac pavenli Europe dornitorem suum ostenderc.

Senslt non mullô post lotas bcllaloris justè irrilali vires, et ad promptam ullioncm mentis, Batavia, quum preeunte Ludovic! currum famA ac terrore nominis, celeremque ipsius impetum vis ossequl valente lotis ails Victoria , domitlt non ponle sed Gallorum virlule et audariA Rhcni gnrgitibus, visa sunt quasi ad unum clangorcm buccins reserarl port* urblum. procumbere aggeres, ruere mœnla, dissiparl exercitus, subitisque nec

oplniscladlbus consternât* gentes metuendum victoreni ultimls malè tut* oppidlsexpectare. Actum erat prorsus de Ratavls, nisi clemenlia regis quàm Ira fortlor. veluti frffnum Injorisset victori*, detractisque Ludovlco nrmis, grande et iriaudltum antea toti Europe spertaculum dedisset, jitvenem, iratuni, vlctorem, spretA dulcedlne vindlctæ, que milium agnosclt modum, coerclto impelu semprr ullerlùs adspirantis Victori*. in medto trlumphorum cursu repente conslstentcm ; et, quod omni belll- o triumpbo clartus est , ipsls quodammodo Misericordi* manlbus dearmatum.

Non exspectatis à me profectô ut, inclusus tam brevibus angustils temporis, singulas Ludovici victorias persequar. Lustranda essel, et velu! inlerroganda omnis oppldatim Batavia, cujus nulla non regio lestis fuit Gallic* felicitalis ac vlrlulis, duce Ludovlco; peragrandum rursits omne Belgium, fatalis et perpétua cruenti belli sedes, infelix suA fertililatc provincia, quam semper allcni aut sut exercitus dévorant : ateadem fons perennls et inexbaustus gloric Ludovlco Magno . cul Jam tune, facta quodammodo vectlgalis et stipendiais , amplam Iriumphorum segetem quotannis suppeditaviL Sed rnlhi videtur Ludovlcusemincre supra r*leros imperatores, non tam inrredibili victoriarum numéro, quàm iiovA prorsùs et inauditi ante ipsum ratlone bellandl. I.aialA . ut foré fil. Inter mullebrem tulelam, riidimcntumque primum puerilis regnl , srvrritate dis— ciplinæ, Invaserat paulatiin militum anlmos conlumax qusdam et stolidè ferox arroganlia , taritaque dedignatio parendi beliiris legibus. Nutlus In rastrls ordo , nulla leguni et ducum auctoritas, nullum imporll pondus : pro bis dominahatur audax , el elTrænis , et quldlibet Impotens aggredl licentla. .Militum v lin et impetum cives magis quam hosles metuebant : sort or uni agros priùs quàin hostiles nostri devaslabant exercitus: pavidi agrestes formldare transit us militum, formidare redit us, quum seu vieil, sou victores reverterentur, ingenita eorum ferocia aut adversis casibus irritala, aut inflata prosperis successlbus , metuenda pariter misons civlbus foreL liane licentiam Ludovlcus statlm ImperatorlA aurtorltate compressit. Reslltula est eo jubentc discipline severitos, ducibus auctoritas, bellicis legibus antiqua vis et reverentia. Docult militem , hactenùs parère Indoeilem, ferre patienter obsequii jugum ; bclla moderaté non minus quàm fortiter gerere; agis bonisque civium et sociorum tanquam sacris parccrc; servare omnem iram et ferociam in ipsum pugne tempus . hoslibusquc tantummodo se , non civlbus prcstarc formidabilcm. Hoc autem quant* sit aurtoritatis si quis æs- Umare vull , cogitel sérum ipse quld sit eiercitas : collu vies quœdam et abnormis turba horainum . natione. linguA . studils, animls, moribus discordantlum , quos inter seeonjunxerit non publica salus, non patri* amor. non cupiditas gloric, sed plerumque rceca et inconsnlta temeritas, prccepsque mentis impetus; apud quos ut plurimùm libido et avaritla mullô magis valeant quàm rollgio el pudor: cjusmodi homlnes , prcserllm jam inescalos expertà dulcedlne Ilbertatis, coerccre subitô intra exiguos olïicii limites, et certls qulbusdam legibus adstringere, boc est esse imperatorem.

Quld! arcanum lllud et silentlum capiendis belli consiiiis è Ludovlco Magno induc tum , quan tam lmperato-

ri® prudentl® vim relque belllcc pcritlam déclarai ? Quuni rel gerendœ teropus adveniai. strepunt omnia meluendo bel II apparatu , armanlur classes, commettus eipedluntur, Instruunlur belllca lormenta , copia* bine Iodé transferunlur, fit ingens strepitus et fragor, liant arrectl omnium oculi anlinlque : at latet intus incluse in unius capitc Ludovicl occulta vis quâ hcc omnia moventur. Ac quemadmoduin in corpore bumano oculi, manus, pedes , singula membre , totius ignara consilii , suum quxque minlstcrium jussa obeunt ad nutum imperantis animi ; sic in vasto totlos regni corpore, eu ne ta latê veluti quædam anima movet ac régit Ludovicus , singulosque operi destiualo appllcans , clausus ipse et Impenetrabllis , sibi uni serval totlus rel ductum et rogimen , c* te ris relinquit tantunimodo obsequil glortam.

At quid prodesset belli consllia tam occulté et prudenter ducere. nisl Gallos suos doculssel eadem célérité r eiequi. Moveri solebant omnia priùs taido nioll— mine : egrè commeatus eipcdirl ; deGcerc plcrumque stipendia ! serô proficisci milites : lia kn Ipso conatu rerurn circumagebat se annus. Ut cœpit Ludovicus Galllcas res per se ipse administrai , usus acrl et vivldà Gallorum indolc , insilam genli celcritatem novis ipse gloriæ stimulis eicilavit. Ex illo nepta sunt omnia incredibili quodara iinpetu et rapiditate terri. Diclâ die prompte parataque omnia, miles, tribunus , dus, imperaior : nec stipendia et commeatus exspcctari, sed prccurrere,

Tall celcritale belle gerentem sola tempestatum Iniquités rnorari poterat. Sed quclibel Ludovico lempestas opportuna ad vincendum facta est. Frigoris ipse panier et caloris paliens, omnluinque temporum bellator, assucfecit militem in opéré ac labore nivlbus pruinisque obrutum durare, ne hiemis quidem spatio , que omnium bcllorum terrA marique sit qules , arma deponentem. Turpc scilicet existimavlt vcoandi studio ac voluptate homincs per nives ac pruinas in aspera montium ac silvarum rapl : belli necessilatibus eam patientiam non adhiberi , quam vol lusus ac voluptas ellcere solct ; suosque milites odore et metu propinqui frigoris exanimatos , tanquam salivas aves , statim autumno tecta ac rcccsaum circumspicere. El bine exlitit terror il le nominls noStri. ut exercltum Gallorum, cujus olim si qua urbs primum Ilium brevlssimi temporis sustincre potuisset impetum, nibil deinde sibi timendum arbitrarctur, jain non tedlum oppugnationis, non vis hiemis, non aplatis imraodicus calor, ab urbe circumsessA semel araovere posslt; nec finem alium belli duce Ludovico quàra victoriam noverit, nec impetu poliùs bel la quam perscverantiA gérât.

Habetis, auditores, Ludovicl lu arle imperatoriA Juventutem , incredlbill vlcloriarum numéro, et omni g encre bellicarum virtutum féliciter experlam. Qualis igitur debet esse ejusdem nune maturités , quum tolas vires Insolito nisu quasi recolligens tôt bostes unus sustinet ! Etenlm sparsum antea , si fas lia loqui, per singula bclla Ludovicum , licet totum , quantuscumque est , hoc præsenti bcllo intucri.

Nunquam antea Gallis nostræ , quanquam horridls Mepe bellorum procellisconflictata est, tamatrox, tam dira ternpeslas lncubuit. Tota fere in nos armata subitô

et suis quasi convulsa sedibus Europa , Angli , Batavl , Gerroani , Hispani , Allobroges ; et qua; non contra nos ciclla gens? Poslposlta religionis causa efTrænat® ambllioni unius bominis regnare per fas ac nefas furentis: relict® alibi spes certissim® , déserta facilis et ultro se offerens Victoria ; dimissi , proh pudor ! dimissi è manibus bostes Christian! nominis , jamjara ex EuropA In sternum ejiclendl; lantus Galliam Invadendi furor , tanta perdendi nos aut pereundi râbles bostium animos occupaviti

Quid Inter h»c Ludovicus? Sevientc circa Galliam suam undique tam horribili procelld, déficiente passim sociorum et adinium regum Ode. ruptis hostlum perfldiA ftrderibus, deslilutus omnl spe humanA, unius Del præsidko , cujus causatn tuctur, salis contra universos munitus aeferox, suAque se, ut ila dicam , virtute et constantiA involvens, non solùm contra ingruentem procellam firmus immolusque stat ; sed etiam in tpsos bostes relorquet corum minas, omnemque belli terrorem etcladem longé in hostiles terras transportai.

Quis annus Indé, quis locus, quod (lumen non fuit multiplicl Gallorum victoriA nobilitalum, seu per duces absens Ludovicus. seu per se ipse bclla gessertt?

Hæc est enini quam rata cl infrequens apud ccteros reges , tatn Ludovico singularis et propria laus, quanquam excellentes administras aut nactus sit féliciter, aut sibi ipse finxeril , non conquiescere in eorum labore et vigklautiA; sed revorarc ad se omnia, opem conslliumquc a se uno mutuari , per se ipsum cuncta regere, et in adminislrando bello alienis quidem manibus, at suo unius capile et consilio uti. Et ccrté b«c immensa præsentis belli moles in quem alium incumbit? Nonne banc solus mente, consilio, providentiA sustinet, totius operis ipse dux, auctor, consiliarius , admlnister?

Quolicscumquc igitur alicujus Victor le felix nuntlus aures noslras verberat, quotics audimus ad Rhenum , ad Sablm, ad Padura fusos fugatosque hostes, aut expugnala munitissima oppida, debem us statim convertere oculos animumqnc ad Versalias ædes, undé erompunt fulmina, quibus bostes longé lalèque diversis in partibus aUeruntur. Quanquam cnim ob amœnitatera loti et superbarum sdium plusquam regalcm magnificcntlam vldcrl possit istud domicilium pacls, potest etiam merito vocari quedam officina belli. Ibi Ludovicus pugnarum tempus, locum , modum désignât: Inde, * tanquam ex arce quAdatn et specuIA , bostium conatus prospkclt, consilia dissipai, occultas fraudes eludit; indé suis mililibus audaciam , hoslibus terrorem Injiclt.

Qui sic in umbrA et otio bellum absens administrai féliciter, quid ipse presens non efficiat? Nunc erumpens dcrepcnlé Yersaliis ex edibus, tremefactA omni Europâ ad minimum Ludovici molutn, suspensis omnium animis expectationc rei, singulisque, ut est humana mens regum consilia rimari curieuse sngax, conjectare nitentibusquam in partem detonarc debeat procéda belli, tacitéque suam victori prsdam destinanlibus, ipse sibi uni capt® dcliberationis concius hosiiuroque pariter et clvium fa lie ils optnioncm, securæ nec opinanti subi tus regioni ingruit, urbemque defensam arte, naturA.situ, munitionibus, visamque hac tenus inexpugnabilem, paucorum dierum impetu rapit.

Nunc idem, ne possit mérité conquerl dux ille hos-

lium rautissimus, quum a<1 omnla ipse raptim issrt , ubi (fallor mu arma eoncrcpuissent, nulli lamen se ni in tempore orrurrissc, et rapientrm oninia ex orulis rlusi»e coiialu» suos nimiam celeritatem Gallnrum; Ludovicus eienluum securu», milité aillé drnunrint urbom à se oppugnandam : profectusque dielo tempore, postquarn Arausicanus princeps diu nequirquam minitabun dus et ferox. variisque luditirationibu* lempttt trahens, castris quidcm nostri*. sed inlerjecto nurnine, ob*erva*sel stipalu» centenis boininiim millibus. scllirel ad hauriendam propiù* octtlis suis et cuin pluribiis testibus igtiominiam Miam ; tandem Ludovicus, diu lurtatus contra conjurai»* imbre* et venins, inverlaniquc aHeno tempore biemrm, tempostatum bosllumque Victor, voit» potitur.

Ejusmodi prinripcm, rujus Iradurta omnis xtas bellando ac viurendo est. in qun rertant quum deliherandi prudent ia, orientas exequendi; mm animi impelu.judicii maluritas ; mm virlute fortuna, mm folicltatc moderatio; ejusmodi. iuqiiam. prineipem venturis xfatlbus nd exemplar summl Imperalorls propositum esse netno non faleatur. Bellieas tamen basée \irtutes parvi fariendas arbilrarer. nisi easdein l.udnvims thrislianA pietale ac religions consacrasse! : quod ego, du ru altrrA hujus oralionis parle breviterdeuioustro, cAdrm me, qu® so. quA fecistis harieiius, attenlione et benevolentiâ tublcvale.

Quantuscumquc lit Iriumpborum reique bel I ica* sire, pilus ac fragor, quantumvis ad pompam illustres, ac inagniüei, bellalorii vietorUque llluli : nisi lamen lis suIimi solida ac vere cbrisiiana pielas, quA lanquain radier ac rundameiilo nilauiiir, brevi dissipelur ac runt nccn*r est superbum illud militaris glori» velut xdificiuni, quod plrrumque insaliabili lantummiMlo prinripum ambilionr sustinetur. Knimvero lollatur ab imperatore ebristiana pietas. omnis ab eo sera laus tollitur. Sine bac, fortiiudn bellica ferociias est: audaria in periculis. lemrrilas : mortis contemptus, occacati animi Toron cupidités vinrendi, crucnlael exei-rabilis glori» famés; Victoria denique ipsa. nihil aliud quàm crudelis carnitieina horoinum. et plus quàm ferma barbaries. Al eadem hcc nmnia pielas ac rcligio quodammodn «“enserrât. Scilicet régna n tu m maiima est. aut potins unica laus, regiam ouctorilatem. quantacumque est. famulam et obsequcnlrtn pr»#tare lien, qui prn summo suo in * iuortales imperio principum armis et opibus seu volentiurn seu invitorum ad snn concilia semper ulitur. Oteris hominibus, qui privât® et obscur® vit» silentio conlinentur, sufticit, ut ita diram. vulgaris cl privata pielas. Al reces, qui suâ conditions supra c»terorum capita mortaliurn longe sublimes exstant, debent magnifie^, et, si fas ita loqui. regaliter Ueum colere. H autera non possunt mellùs facere quàm si vlm ornuern suam, polestatcm. opesque ndhibeant non ad saturandam ambitionem. non ad eiplendam glori® aut vindicte sitim ; sed ad promovendum Dei cultum. et tuendam cjus sanctissintam religionem.

Hoc sibi Ludovirus peculiariter destinatum opus judicavit, ad quod cetera pressés nmnia qnxcumque gereret. bella, viciorie, triumphi spectare deberent. Eilstlmavil se ardentissimis populontm precibus totiusque üalli® volis fuisse divinités conccssum, ut in hoc

florentissimo regno, quo nullum In terris illustrius domicilium babel rüfistiana religio, invectara superiorum calamitate temporum bxresim penitùs evtirparet.

Arduum sané et audax ronsilium, auditores. sed Ludovic! pietale dignissimum. Vcrsabantur nobiscum intrà ejnsdem regni limites. In iUdem urbibus, sub iisdem lectis homines, si non studio cl voluntale A nobis alieni, certé opinionibus et religlone abhorrentrs. Ilabebaul silos sibi doctores, sua templa, suas cxrimonias ; quasi veré posset Christ us divfdi! Insidebant allé in eorum mentibus. rtiamsi ipsi fortassé non intclligerent, xterna •lUcnidiariim semino. Ouidquid cnim fremant bxreseos propugnatores ac vindiccs, bujus ingenium est (loquor de haresl Ipsâ, fratribus nos tris parco), bujus ingenium est humilie» In tietim, cives in regem armare. Pascitur ilia cruore ac cxdibus, rebellione gaudet, impietate delectntur. Talibus piaMeplis inslituli, ab ip»A infanliA pravis imbuti opinionibus, prxtcreà delusi miscrabiliter perfi lis artibus suorum doctorum, hoc cil latcntium sub pa»toris bobllu luporum, quid inirum si tautâ pertinaciA suos errores tuerentur?

Opus eral deieri cl ipso usu quasi deteri præceptas opinioncs; dis> ij»nr i seusim et evanesccre erroris tenebras, quas miserorurn menlibus vcl infelix nascendi ronditio Inseverat. vcl infuderat doctorum nialiguafraus; deperdi et exui præpostcrum ilium tandiù deceptos se fatendi pudorcm; tractu temporis defervcscere «stus anirnoriim, ip*iusque tandem veritatis viribus fleeti ac frangi rnntumarern nonnullorum su|>erbiam.

Id aggredi ausus est Ludovicus. C»co impet u ruenles in certain pemiriem salutari dextrA sustinuit. Aberrantes a recto Minore in relictam patrum viatn compulit. Aversantibus lucem et in suas sese tenebras magis ac magis immergentibus tam propé veritatis faces adtnovil, ut invitis ac rrpugnautibus oculis lucem veritatis haurire roperentur.

Et hoc est omnium, qii» unquam in vitA confeceri», Ludovice, maximum. Iinmé hoc unicum opus tuum. christ ianisrirne imperator, quod tu pre exteris amplecli debes, quod nos prxcipué ndmirari, quod sola poterit, ut fas est, cclebrarepostcritas. Nondum cnim nos possurnus bene cslimare et metiri tolam hac in re Ludovic! -loriain Similis est ilia quibusdam picturis, que, si propiùs stes, paulùm confus® apparent ac turbid®. Xrscio cnim quoniodo hujusce rei splendor quibusdain velut nebulis pr»»~cntium bcllorum adhuc ob*>curatur. Necesse est igitur ad judicandum rectr1 de boc prxclaro Ludovic! facinore, seccdcrc anlmo paulisper in futurum tempus, et quasi in longinquam xtatem removere se. Xccessc est huic, quA nunc violenter succutimur, kellornm proccll» ac tempestati succcsseril pacis serenitas et quies. Tune revocatis in unum ovile di«|»ersis anlea miser* gregibus, reversis In grrmiiini unie» matris Ecclesi® filiis, n rujus beu! nequiequam plorantis sinu plu— rimos infelix error nvulseral; tune, inquam, plcnâ in luce ronspicictur Ludovic! gloria : prxscrtim quum t*curret animo nefandam pestera h® resim, ualam inter seditiones ac rcbellionem ; saginatam : pudet referre ipso

1 cruore civium; tcmplorum et altorium ruinis sujiercx- Irurtam; corrobora in m longA Impuni talc et lirentii; plnrimorum regum irrilis semper conatibus baclenûs laccssitam ; tandem velul uno Ludovlci outu et imperio,

Incruentâ vt edictorum, é (îalliæ noslr® finibus fuisse aliquandô exterminatiim.

Nibil minus exspectari poterat & Ludovico plénum auctoritalern lot bellis ac triumphis adepto, cujus oliru adhuc juvenii lenern plelas rem. frustra quoque tenta— lam à runctis ante ipsum regibus, ausa tamen aggrrdi, tam féliciter conférerai Rabiern durllorum inlelligo, qu* sic insita Gallir® nobililati crut, sic inieterala pe» nitus in gente ar dominans. mil lis ut leguin vinculis coerceri posse viderelur. Coercull tamen Ludovicus.jam lum propnsiti teiiax; nobilesque falsis dedocens uli vocibus. vêtu il anime maW prodiges verum bonorcm ponerein crudelieroeià mutuisquerxdibus, eldebituin patrin ac principi sanguinem privatis odiisac rixispenlere.

Qui civiu rn 'salull paternâ charitate consuluit. non fuit divine glorie négligent. I’ietatis sue duxît esse divi Ludovic i heres successorque dignissirnus. impiain et sacrilegam jurandi consuetudinem omni acerbitale pxnarum com primer»*. Slaret nu ne sua delubris apud nos aucloritas. et sac ris révèrent la, si pente optiinam Ludovlcl voluuUtem et pia edirta stetisset : (nequr etilm bac parle Inhornnti religioni defuit) ncc quotidic saerarum ædium impune violata sanetitas, et sub ipsius. ut ita »lieain, religionis oculis indigné profinata, public, un ho— norum omnium indignationem, et insuper cœlestem in nos iram conritarel.

Non fuit illc mulà edictorum aucluritate contcntus ad eicitandum pietalis studium; accessit evcmplorum viva vos et efUcai : nec dubito, si aula exuere imiolem, si inutare ingenium, si christiana ûeri posset; (absit vertu» injuria, nec diclutn sil iu boulines vere chrislianos, quibus illaeliam abundat, et in medift au là minime aulicos ) non dubito quin id In nostris ternporibus regis exemple couligisset. Salteni negle» ta plerumqiic in bis lot is cl irrita v irlus audet jam se ostendere, imù sola doruluatur : cogiturquc ipsum vitium, quum grassari ad honore» cupit, pietalis vultum aut potiùs larvarn assumerc.

Nec miror tantum pielati ac relisioni a Ludovico tribui, quibusunis inlelligit deberi victorias omnes suas, et illam ante ipsum inaudilam regnandi félicitaient, seriernque triumpboruin nullis feré bellicis cludibus intemiptam.

Decsset tamen aliquid summx Ludovici gloriœ, auditores, si fortunata semper fuisset isla pietas, nec ullis probata et ex|>erta privatis doloribus et incommodis. Terrcrcl me, fidei oculis res itiluentern, lam longa, lam constans Ludovici prosperilas. Quo magis in tuto intuercr bcllicam ejus laudem ac famam, hoc magis tacité mecurn ipse tremerem anxius et sollicilus de ælernà «'jus soi u te ac glorià. Neque enim reges cxcrait I)eus ab il là rom muni lege. et omnibus hominlbus, qui salvi fie ri vol uni, imposità necessitate patiendi. Iinrnô nemini maj*is neressaria est ac salubris isla Ici quarn regibus.

Abundat aula scilicel, ctiam religlosorum maiimè priiicipum. (piibuslibct rupulitalnm illecebris et irrita— mentis, quibus quàrn diflicile est ne vcl Ipsa virtus sopita conniveat! Confluunt ad eas undlque cllain invites et reluctantes. et velnt irruinpunt laudes, honores, aj>— plausus : quorum dulce et Imiter se insinuons venenutn inebriatis mentibus quamdam luducit humanæ mortalitatis obli vioncui. Omnes ad eos aditus plerumque obval-

latos tenet et obsessos perkulosa syren adulalio. cujus inter blandas et illecebrosas voces quanlula relinquitur ad principum a lires via blandiri ueicis veritati, nisi per se ipse ad eorum cor loqualur beus. Loquitur autem efiicacissiinc per murbos et xgrolationes, qna» qui modéra te paiienterquc sus. met, is vert Cor Us sulque rex baberi pot est.

Talem Tuisse Ludovicuin nunquam non recordabitur Gatlia. qux, .egrolantc optimo parente suo ipsa vebeinenter cgrolaiis. metuque 01 bitatis icta, subito et irnproviso «lolore peue exunimata est. Qui inter auCipites Marti* casus muita sxpe <tederat belllcæ foi uiudlnis documenta intrepidus imperalor, lune iuvietu* quoque inter acvrbissiinos dolorum aculeos cbristiauus miles, egregia dédit patimiix doeumeiila, paratus in qucmlibcl eventum, et ab uno Dco salutem expectans suam.

Et vero re>litutà saiiilale venit illico pius rex solcmnes gratlarum actioiies rcddilurus siiprenio vilx necisque aibitro, qui morlifical, qui deducii ad inferos et reduril. Fuit ille veluti quidam natalis Ludovico dies, triumphisque ominbus aiitcucli* longe illusliior, i|uum inter obvias salutation»** et efTusa siudia graiulahiiiidæ plebis, posi'â quo< laiiitiloilo majcstale regid. siue ullo satellilio, lauquain i inclus nu mer osa fauiilià bonus paler, frumdum se ultrô civium oculis avidisque ad*pcctibus præbens, fruensque ipse suavlter amure in se inercdibili populoruin, processil è tcinplo ad publiées urbls x«les, civium splendidus convlva. Fuit il le ctiam vobis, illustrissime præfeete. ac clarissimi proecrcs urbls. fuit iile vobF ac vestris decessorlbus amplissimus ad glorium, ad i ecordationem vero jucuudi*sirnus dics ; nec dubito qum modo inter colligeiida populorum «loua locus ipse vos adinonerct ngix ac patcinc Ludovici rrga uoscbaritalis, caque recordalio vcslram diligeiiiiain novis siuuuhs cxciUrcl. Dcbeniur vobis publiée graliarum actioiies, quorum tide, la bore, vigilanlià uiunus il i ud civium, quod c suis opibus ad suslinendas publics* nécessitâtes cou lu 1er un t, toium ac sine ullo inlcrlrimento ad regias gazas perveuicl: mbil indc decurtabunt, nibil inlercipient avidx uianus quorumdambomtnum, quibus nihil sutis est.

Faxil lanluuimodô Dcus, ut ad colligcndum cjusmodi iiiunus non ampiiùs, autsaliein nonsxptùs, opéra vestra dcsidcrctur; poétique, item tu doua là pan* Europe* Ludovicus, iuipendere in posterum curas omnes suas procurandx populorum felicitati, id quod et illorum piclus ac Ode* in priiuipem ccrtè merctur, et paterna iu populos Ludovici charilas jamdudum a rd en lissimis votis exoplat, nec, ulspcramus, irrltis. Quanquam enim nullus dum belh Unis appareat, quanquam huma— ii.t providciitiœ clausa et ubrupta orunia videanlur, ni— bilomiiiiis sperandum est. Qui ex ipso lempcslaium sinu serenitatem educit Deus, qui lu meules pciagi flueluj rrpcntè sedat; polerit idem, quum volet, subito coui- I ponere furcnlium populoruin sstut, et has bellorum ! proccllas in altuiii pacem ac tranquillitatcm converiere. Ilabemus autem obsides et pigriora optlmæ ejus erga nos voluntalis, quxeumque bat tenus proGalliâ nostrâ 1 fecit, qux si nobis ccrlam spem et fiduciant in posterum non aflerunt, similcssumus iufidelibus illis Judxis, quorum dura cervix et suspicas Incredulitas nullis mil raculis Ûecli poleraL langet profecto divinam mi sert-

eordlam Ludovic! vlrtus tuendx regam et religion!* majeiiati tôt u ni se dcvoventU : langent repetita loties populorurn vota, tollus Eccleslx preces, Imprimis verô ardens et slncera pietas saoctisslml pontiQcis, quem nunc vicartum sut Christus In terris habet. Ejus lacrymal, Odes, sanctilas cerlè ab iralo Deo paeem extorquebunt. Quld enlm non impetret ejusmodi pontifex , sub quo renasci vldenlur prisca Oorenlis Ecclesix temporal Neque enlm hujusstatls ac sxculi sunt quai in eo vlrtutes lotus orbls miratur : rcclsa penitùs etsacrarura legum coercita vlnculis famelica nepolum ambitlo : abolitus raos prello vendendl dignltates ac munera qux non debent esse aliter quàm vlrtutc \enalia : iojcctum fremenll nequldquam luxui et rectum ordinem evaganti licentix frxnum : repressus alcxfuror : reslituta veteri disciplina: prisca vis et auctorilas; substitut! nepotum loco Christl membra pauperes, translatique è suis latebris in superbas pontliicum domos, cl ejusdera Christl vicario domeslici quodammodô ac. penè dicam , contubemalcs facti ; destlnati ad sublevandam corum paupertatem amplisslmi reditus, quos luxui, avaritiæ, ambitioni sublrasit; denique eislructum illud sibi propriis penè manibus sepulcrum. cujus conspectu animatus vcnerabilis senex, metuque mortalitatis sua* quodam modo festinans. vldetur urgere pia consilia tam cclerlter, et in paucos annos plurium opéra sxculorum congerere.

Oratio habita in exterioribuf Sorbonœ tcholis.

Ludovici JUagni panegyricut aller

Si ex commun! opinione vulgi et plurimorum judicio xstimanda regum glorla est, auditores ; nulla eorum magis solida laus, clariorvc ad famam commendatlo ridebltur quàm qux ex Imperatorils virtullbus facinoribusque bellicis efDorescil. Inest in Ulo bellorum fragore et strcpllu nescio quld, quod Imperatorum ambitioni suavlssimé blandiatur. Pulcbrum vldetur, atque eliam quodammodo humonà conditione rnejus, suprà exterorum capita tam insigniter einlnerc; esse unum in eiercitu penè innumerabill, è cujus Imperio et nulu rcllqul omnes pendeant ; Ingcnitam cunctis dominandl libidinemsupremâ cum auctoritate cxerccre, ita ut omnium vllx necisque sis arbiler; circumferre hue elilluc pro arbitrlo centcna et ampllùs hominum rnlllia ; orbem latè universum implore famé ac terrore nomlnis sui ; conjura las hostium vires, urbium validissimarum munlmenta, regum «mulorum potentiam, Ipsam quoque tempestatum et nalurx >irn domando vlncere ac frangere ; bxc. iterum dicam, supra humante condition^ sortem regum et Imperatorum fortunam constituera vldenlur.

At si rem Inlrospicere penitus, camque non oplnionis bumanx, quæ plerumquè vana mendaxque est, sed incorruptx verliatls judicio expendere voluerimus, falea-

' OAIKTTE DK riAHCK.

no Taris, lo 19 mai 1696.

Lo 4 Je ro mois, le «cor Rollin, rcelror de rUnivrruIr prononça avec beaucoup dVloqurnrc le panégyrique do Foi, suivant la fondation de la Ville, qui »'y iroura en corps avec uo grand nombre de peraonnee de qaalitd.

mur necesse est, laudem eam qux ex victorüs et triumphis exlstit, quanquam prxclara sit, omnium tarnen esse procul dubio levissimam, alque ejusmodi, quant ab optimis principibus minus ambirl oportcat.

Scllicet Ixtis illis opplausibus quibus eorum triuraphus celebratur, ob»lrepunl seniper tacilè et velut transversf Incurrunt clamores flelusque miserorum. Dum illls arcus triumpbales populorurn grata pietas erigit, suus ipsis in populos amor ante oculos exhibe! vaslalas incendiis domos, stratas aggerum et lurrium ruinis urbes, desolatas ferro et igne provinciaa, tolque mlllia inocuorum civium, quos ineluctabili nécessitait belli calamitas afllixit immerentes. lia triste Istudspectaculum, quod raedios inter triumphorura apparalus animis principum intùs obversatur mœrore et luctu altérais spcctaculi Ictitiam omnem intercipil.

Quxnam est igilur vera cl maximé solida principum gloria? Ornne robur et pondus regis auctoritatis adbi* bere ad compesccnda quædarn publica vit la ; raagnificcntiam oslentarc suam in ejusmodi operibus, qux ad publica utilllatem perllneanl: curas omnes suas et lire? im pende re promovendo cultui divin! Numinis; denique alîlicix cl Jaccnti calainllosorum regum fortunx fortiler succurrerc. Use prxclara, hsc magnifie#, bcc regià majestate cligna sunt consilia : inde nascilur vera ( et solida regnanium gloria, non ilia quidem qux posita sit In IncertA opinione vulgi et vanà adulation? populorum ; sed quæ apud Deum pariter et homincs Arma et stabilis ipsà veritate nitilur, nnllâquc potesl calamitate ternporum Ipsis extorquer!. Uxc in Ludovico Magno laudamla hodiè aggredlor. Anno superiorc vitam regis christianissimi ferè unlversam complcxus, slatui bodiernx oralioni brevlores termlnos circumscribere. l'aura igilur lantummodù facta excerpam ex omni iliiui vita; sed quæ cum regem maximé deelarani, sirque sunt unius Ludovici propria, ut nemini prxter ipsum couveniant. Qux dum ego uno Iractu et tenore, sise ullâ partltionis morâ, brevlter et simpliciter exponam, quxso me dicentem veslrâ humaniiate subJcvctis.

Prima hxc fuit rcgnanlis Ludovici gloria. atque haad scio an maxima omnium, comprcssus ducllorum fur or. Grassabatur impunè per nobilium domos Intestin# qoxdam rabies cxdis et cruorls avida, quam comprimer* nulla leguin auctorilas polerat. Sive hancanirri fcrltatem traxcral Galllca juventas ab borrldis II lis belltcosisque gentlbus, undè fertur duxisse origincm suam; sive, ut ferè acckdit, oplimas quasque res corrumpi iractu ipso temporls, insita Gallorum animis ver» gloria* cupiditos paulatim in banc rablcm degencraverat; slve poliùs fatales erant istx velut reliqulx civlliuoi bellorum, quibus concussa taudiu Galba est : penaserai istc morbus omnium nobilium aniinos, et in ip**s Gallorum quasi visccnbus ac medullis penitùs hærebal Que maxima babentur inter homincs necesslludloum vincula; patrix dulcedo, caritas amicilix, aflinilatb proplnquilas, nalurx sanguinlsque conjunrtio, parenium ac tiherorum pignora, ipsa eliam innata cunctis bonunibus. quamque omnium postremum nec nisl cum lp>* vitâ exuimus, vivendi cuplditas; lixe ontuia rouira hujus monsiri furorem et impetum InOrmi oblces erant; adeô invalueral latè receptus per populos, et In 1*|C

præserlim GalllA domlnans férus illc mus de minirnis rebus levloribusque rixis per ruinera et sanguincm, et mutuas effiles dccernendi. Tentaveranl plurimi reges buic crudeli carnificwæ rivium obsislere ; sed irritis sernper conatibus. Invalida legum auxilla, sprelusque principe nutus, mnrbi vim tantum et dnminationis Imbeeillllatem nudavrrant. Ferocior inde lirentia, atquc Insolentiùs se eiïercns, sicut fera beslia, ipsil irrita vinculis, deindc emissa.

In hoc statu rerum, quid ogat Ludovicus? Nulla rcs for lassé unquam fuit magis anceps et lubrira, et in ptura dilTicultatum incommoda inrurrens. Si timida concilia et segnem prudeutiam audial, quædam sunt prætallda, et. ulita dicarn. adulta villa, quibus patienter connlvcre satius est quàrn temerè lacessitis rim novnm addere. An illc adhue regnandi rudis et imperii inex pertus speraret id assequi quod plurimorum ante reguin fiustra (entasset corroborata auetorltas'? Insanabilcm profcctô hune esse morbum, nec remediis præserlim violentis exacerbari oportere.

Longé ailler sensit Ludovicus. Propositi consilil nécessitaient sirniil et magnitudincm complexus aninio, cunetisquc sapienter et mature libralis, rem juveniii pené audncié, al sintul prudentiâ senili aggreditur, quasi vellet hoc primo actu quid posset imperandi viscxprrlrL Kt verô potest oninia regum aucloritas armata pœnls et prffmU» apud aulicos et nobiles, plorutnquc auibillosos, et quorum omnis fortuna peruieat é nutu principe, præserlim si resjnsta ac légitima imperetur, adsitque imperanti immobiliter constans anlrnus et propositi lenax

Talis bac in re Ludovicus fuit : talis quoque susropræ rei eventus. t’.essit severis fracta legibus quamllbel dura et pervirax nnirnorum obstinatlo. Venam glorisc opinionern ducllis animerai impotens bominum furor, prnvffque consueludinis imperiosa lex ; veram iisdem ignominiam addidit sapiens Ludovic! providentia. Principls aversa mens, clausus in omnem vilam ad honores adlius, cxsiiium, carrer, supplicii infamla, Inustum et in ni mortuorurn nominl dedccus ; hffe fuit proposila duello merccs. Frustra opponuntur præclara avorunt nomina. nataliuin splendor, nnvata plurimis in bellis fideliter opéra, cognatorum preres et lacrymat, dignusque venié juvcnlis error delusæ vané specie gloriæ; contra h*c omnia benè iininaii'uelus cl immiscrieors Ludovicus, npponit surdam et inexorabilern cdiclorum severilatem.

Quoi putatis bac, si Tas l(a loqui, piâ crudolllate prim ijds cet ratas esse regno illustres fainilias, quas in tpsâ stlrpe excisas hæc sæva pestis pcnltûs cxiinxlsset? Crédité, auditorcs; non tantum prcllosi sangulnis longa belle exhauriunl, quantum, sœvientc duellurum lircntid, crucnta paxnbsumit. Nequccnim graasntur ut plurimùm bffe dclirala insanæ gloriar cupiditas per objecta et villa capita, sed incidel In optlmo quoque et gcncrosissimo, ipsumque nobilitatU flore m depopulalur. hoc est piacipuam spem posicrltalis et cerlis-lmum imperii columen cvertkt.

Addlte lucluosis juvenum nobillum funcrlbus desolalas domos. rnœrenlcsque insolibUUer parentes propinquosque occisorum, quos duplici moTtc exstinrtos quis potest esse lugendi modus? Spcm enlm adlictis pa-

TRAITÉ DES ÉT

rentlbus et ronsolalionem nmlmam relinquit casui coi uni, qui pro patriè, pro rege, pro religione pugnantes, immalurd, sed honedé, morte orrubuerunt, rmerorernque els et lacrynins paulatim abstergU non solùm pr*sens suorum gloria, sed ctiam débita tali morti beata immort, îlitas. Al in hac dirà orbitale, quam privali duellorum casus alTerunt, ubi juvenem in ipso furoris æstu, spirantem adhue icelus cl vlndictam, Inimité, sæpè etiam a mie à manu confossum, repentina mors et frendcniein et rablorum occupât; in hoc, liiqiiarn, dlrâ orbitale quorumque le convertas, seu præsens tempus scu futurum inluearis. nibil non lugubre funcstuinque apparet, nec quidquam rclinqultur miscris p.ircnlibu*, præter meerorem in omni reloué vlté sernpiternum et feré certarn saiulis suorum desperationem. Agant igltur giati, is Ludovico imntor laies norenihsimæ uunc hoc regno familiæ, quas prudens régis severitas ab hoc insanabili luctu et feré ineluclabili perniric v indicavit.

Addidit aliud opus pia ejusdem magnilirentia ad alendos patiperes invalide osque milites, quod vcl unum gloriam Ludovico immoitalcm possit assererc. Inluctur nunc unusquisque vestrùm aninio superbas illas ædes, qu.is veluti ad spectaculum inagniliidinis suæ in ipso régime bujusce urbis adilu posuit Ludovicus, ffdificioruin Qinplitudine et situ loci illustres, substructionum magniliccnlié verô regias, novi verô institut! operis promis singulores.

Nullurn eral anlehac ærumnosæ virtuli perfugium, nullus veluti portusquo sc milites ex diutind bcllorum agitationc rcrlpcrcnt. Fraeli annis et vulneribus, truncato corpore. claudi, ca*cl. deblles, errabant flclxlli agmlne clrcumferenles miserabilitcr per oculos et ora chiurn paupertotem suant ctvulnerum cicatrices, foeda bel I i prxmia.

Provient opiirnus irnperalor illorum inopiæet sencctuti patenté promis charitale. Nec tulror intrepidos nunc remuante l.udovico milites, morliquc devotos, per arma, per nommas, pené die ont vrcordi audaeié alienatoque à præsentis pcriculi sensu atiimo in hostem oc pr.vlla mère. Redeuntes cos ex hellicis laboribtts et pcriculls tnanct ampla et magnifiai I)omus ubi sub tutclé Ludovic!, et quodam inodo sub ejuspalmarum timbré, emerlU feues, juvenesque laureatl in otio trluinpbali conqulesctinl. In hoc illustri et chrisliano Gallicl Martis domlcllio régnai alla cl serura pux ; rnlrtis tamen ordo disciplina* militari* observatur. Perstrcpunl h«c velut subiirbana castra cottlinuo armorum strepitu, sed innocenli et incrucnlo: nguntur illir perpétuât diu noctuque excubiæ, nullius tamen hoslis insldias liment prsterquam Inter ni et domcstici : aniinorum villa et cupidilates intelligo. Hæc illis uuica superest pugna, unica quærllur Victoria.

Felicem igitur Ludovic! bénéficie mil iturn calamitatem, beata vulncra. per quæ sinilas animo reddilur! Quid similc poterat il lis confcrre ctiam maiimé opulente cl illustri* Victoria ? Inebriati sciliccl iuani fumo brevis gloriolæ, et quasi saginutx opimé prxdé vlciim» infeliccs, proximæ et forsilan «Tienne morti servarentur. Quolus enint quisque est ex illé pené infinité multitudine niilitum, qui, dum forlcm et fldelern régi naval opérant, sopremum non penilùs ignorel aut obliviscatur

Sf

Deum? Deponllur autem, in Ipso ferè ingrcssu pis Domùs, turpis hsc ignorantia rcllglonls et sacrilega Del oblivio. Post laressilas temerè mortes in rnedio sstu et csco furore prxliorum, disrunt ibi in ipso beats pacis sinu chrislianarn mortem cipcctarc patienter.

Dipnum est angelis spcctaculum, audilores, inlueri fervenlem in hacdomo plurimorum militum pietatem : atque baud scio an famosa ilia et iliusiris pumitenlium soliiudo, felix Gailiæ angulus, ubi profeeio verè, aut nusquam alibi lerrarum, lolitur Dcus. majora pictatis eiempla suppedilct. Quàeumquc dici horé ingrediare augusium illud supremi Exerciluum Del lemplum. vidéos tanquam Mantes piis in excubiis veieranos ccnturiones ac milites, prostralos supplidter ante aras, sine ullâ oslenlationc et pompé, sed tanquam unico teste Deo, lacrymantibus oculis, fixo in terrant vullu, Irn— moto corporc, coque suspiriorum fervore et religionls spirilu, qui ctiam ab impiis divini Numinis confessionemetrevcrcnllam extorqueat. Juste et miserirorsDeus, cui ii u I la vilis anima est, cui nulla liotninum benefacta excidunt, imputabis certè Ludovlco piam banc et christianè regiam liberalilatcm qué toi militum animos ad culium et amorem sempilernl lui Numinis revoravit!

Nec obliviscunlur aut tarent pii milites, cui tranquillltatem suam , cul salulem debeatit. Obvcrsalur seinpcr eorum anirais Ludovicus : Ludovicus eorum seinpcr gratissimo sermone celebratur. Testes, et ut sibi videntur, eilam adjutores ac socii lllius glorix, énumérant quolidic suas et Ludovic! vicloi ias ; imperatoris in se benebcientlam cl bumanltaicm commémorant. Mc, tnquiunt, saucium récréât il : me prxdé donavit : hue duce tôt oppida cepimus, toties bostem fugavimus : hoc imperatore nunquam nisi victores ex bello rednmus.

Sileant, si volent, de Ludovlco poetæ; romicescant oratores : quiescent etiam, si libct. pcritl facta regum venturis servare særulis artifices : metiùs vcriùsquc rudl et IraperliA militum voce, quàm exqulsittssimis orallonibus ac carminibus Ludotici nomen celebrabilur : perenniùs durabil ejus gloria in fldis pcctoribus et graté ac memori pictste militum, quàm in auro, In xre, in marmore, et pictis ad vlvum imaginlbus Militari» Ilia llberias. unkus arnica veritaiis. prornpiiorque imperatorum culpas arguere, quam laudare virlutes. bbetil ab omni suspirione adulalionis, cujus nos poelx et oratores Vlx fugere possumus upinionem.

Nec erkl unius xvi ista l.udovici gloria. aut Intcrmorielur ac concidet curn ils qui nunc istas xdes incolunt. Transmitletur ilia fideliler et quasi per matius Iradetur, ab iis qui nunc sont ad futuros luijus p æclarx Domùs faospiles. Qui si furie de tarno l.udovici in se beneflelo sileant, clamabunl Ipsl lapides xdifieiorum et templi parietes. fundalam esse hanc a Ludovlco Magno illustre rn domum, apcrlumque hoc illius piè liberalitatc et magniOccnllé misons milillbus asy liant, in quo possit illorum sencclus non solùmquicta, sed etiam honorata consistere. Quin cl génies exlcræ vicinique principes, qui æmulaiionc Gallix simile opus aut jam institueront, aut venturis xtatibus Instituent, tanlo quidem ampltludine et magnificen<ia nostio hoc itifcrlus quantum ipsi sunl erunique Ludoviro impares, renovabunl llli scillcetct quodaramodo tumulabuut Ludovic! glo-

riarn, ad quem taoquam auctorem et inititutorem preclari operis, et sua et aliorum in milites benefacta perlioebunt.

Si talem Ludovlco famam istx res eonclliant, in qulbus aliqua tantum sui parte religio dominatur : qualem igilur eidem gloriam conciliare débet ipsius reiigionis tuiela et ampliûcalio! Est ferè in vilé rnaxirni eu jusque principis unum aliquid prxcipuunt et excellons, quodque prie cœleris extat et eminet, cujus vlvax et perrnnis memoria imperatorum nomen integruin et i m ol urne transfert ad ultimam usque posteritatem. Pieraque eorum alla facinora. qux iis vivenlibus mendax adulMio vividis maxime coloribus pinxeral, annos et vclustaicm ferre nequeunl. Mcntilus II le fulgor aut stailin cuin ipsis sepulcri nocle exstinguktur, aut aliquandiu malé superstes, ipso annorum quasi détritus usu paulatinique extenuatus, tandem aliquando prorsùs evanesclL Sola religio chrislianorum hcroum nomini velut sigillum Immorlalitalis imprimit. Vigcl adhur apud nos.clapsii totsæculis, Constantin!, TbcodO'il.Caroli Magni, et aliorum ejustnodi principum memoria. Quxso vos. audilores ; au expugnata oppida, an fusl fugatique Barbarorum exercitus talem ilti* gloriam asscrucrunt ? Aboient ipsa viclorum urbium oc geniium uomiria edax rerutn velustas, et cuncla devorans oblivio : at inter corruenlium undique reguorum fragorem ac ruinant, pepcrcitsacris laboribus, quos illorum imperatorum christiana pielas et forliludosuscepit ad slabilicndam aut tueudaui divine fldei inlcgrtialcm.

Eadent fa ma1 perennitas Ludovicum manet apud posteros. Multa quidem ille digna immorlalklatc ges»lt : eril tainen ipsius propria et prx< ipua laus, ad quam omnis ante actæ viiæ atque etiam sccuturx deinceps gloria rererri debout, extirpata pendu» é Gallico regno bæresis. Enimvero si vultis uno quasi inluitu viiam Ludovic! integram percurrere, ognoscetis cuncta quodammodo pcrlinuissc ad hoc graude, et arduurn, et audax consilium. Opus erat ad id aggrediendum invlclo animi et imperii roborc. quod nulla res neque <Jumi. neque foris in ipso coualu rcrum labcfaclarc posset aut rciardare. Sola autem id bella prxslarc poleranU Sopitæslaiim in ipso regnandi exordio, non magis fortltudine quàm sapientià, domeslicæ et civiles liiscordic, eam uuctorilutem Ludovlco apud cives mlxlam aniore, üde et reverentié pepercrunt, cui ad nutum prôna et subjecta oimiia ex illo ctiamnum intueraur. Apud bostes verô, renovatis mullotkes bcllis, domitos semper et subactos constans Ludovlcl prosperitas, omni generc bellorum féliciter experta, nunc contra singulos, nunc contra unkversos ; modo ad Hbcuurn, modo ad Sabirn, modo ad Mosam.ct ubi non? inaudità hactenus rapiditnlcvlctoriarumillustrata, tantum ejus nomini» ter roi cm sparscrat, nu 1 1 uni ut exanimalls ejus conspectu boslibus perfugium nisi in ejusdem bouitatc et clemenlia superesse t.

Sic ofTcctis bostium civiumquc animls, supremus reru m arbilerqui Deus, solus novit et dispensai momenta rerum ugcndaruin. graves bcllorum procédas repentà snlal ac componit. Vénérai tandem, quesita ncquidquom à ntuliis antea regibus, conûciendx rei oppoitunitas. Non slnit Ludovicus efllucic istud bcul niiuium

«le

-a- ar-i.

breve pacis Intcrvallum. Plura opus urget Irepldè et feslinanlcr. Spollalur prlniùm errur ils juribus ac privilégié, qui* per vim quondam artnalus ac rcbellis extorserat. Excludilur à conspeelu principls, ab aulæ adilu, à dignilatum luce, peuê dicam à coinmen lo et sociétale bominum. Freinent! ei nequidquaru ac frendenti imperatur silcntium, publici cœius inierdicunlur, eripilur educalio liberoiuin soll débita veritatl. Talibus Ludovic! lui pcrlis recréais subito ac vlctrix rellglo loclpiebat novà luce splendcsccrc. Palcrme regis severilati übsecundans pastoruiu ac præsulum sapiens cl moderato lenilas, novos quotidie triuiuphanii e-clesiæ procreabat, aut poilus resUluebal liberos. Slabanl adhuc tanien et alibi passim, et blc ferè sub oc u lis nustrls impia hærcseos teinpla quasi sub uuibrà et tu te IA Nanneleusks cdicii ; cl licét deserta ub suis, licét tenebiis et soliludini et sileullo damnala. priscorum tanien mémorià lemporum insullare quodammodo religion! vidcbaniur. \ idiruus uno Ludovic! nulu, lanquam tubarura clangorc cl sono, Jerichunlina corrucrc mœnia, ulti— niamque speru cl velut areem prostralæ et exspirautis hæreseos rrgiâ m «mu pcnitûs dissipari.

Consequuta sil alroi et dira trmpcstas : insurreierknt in nos œmulalioDC et invidii concilaue goules : oninis Europa crudcli liello repente exarsertl; cuucta laie régna ûolenio concassa inolu fuerint, rt suis quasi convulsa sedibus : non miror. Interdum ciiain unius eleeti causa Deus, are.» ni oecullAque vi, unius inquam dectl causa urbes et provincias cl importa su&que deque vertu, orbeuique couculit universuru. Quis igilur mirari aut iudignari debeal, si gravisslrriis bellorum doloribus et, ut ila dieain, pressuris lot liberos reelesiæ Gallia parluricrit? lla*c una ferlasse bellorum procella poterat suum rcligioni triumphuin, Gallia’que pacem ac salulein asscrcre. Ut ut sil, Ludivoco certè novam et raram admodiim taudis maleriem suppcdiiavit, quà sceundum defentæ rellgionis gloriaiu uuila major esse potcral, oppressi et calamitosi regis defeusionem ac tutcliim.

liane Ludovic! gloriarn si vultls veto æsllmarc pretio, eainque suæ velut in luce posilam intueri, audilorcs; nolite in hks præsentiuin teuiporuiu angusliiset aspcrltalibus immorari. Itcvocate paulisper anlc oculos vestros Ilia lempora, quibus priuium ad aures nostras pervenit fa ta lis ruuior ejeeti è solio, per luaudiluin scelus ac Defas, Brilanniæ regis, coactique rursùm fugerc per obscura loca. spemque regnl ac suam incertis ventorum ac fluriuum procellls credcrc. yuis tune nostrùm non arsit dolore? quis non auimo littus Oceani petens tendcbal pias ruanus erranti per Huctus rcgali fuiniliæ, et simul fugitivæ cum eis ex AngtiA rcligioni? quis non cum lacrvrais vota ad superos fecit, laveront infcJici reginæ ac matri quæ geslabal Inter manus grande deposituin : favercul tenero infant! , ad quem calamitalls illius cisi nondum sensus. maiima pars tanien pertlnebat : una vox erat, paterc il lis omnium Gallorum unimos cl fortuuas ; paterc illis Galliam, quæ semper fuit pur lus receplaculum, uzjlum. arx tula. cl quædam valut ara roiserorum. quô calamilosi principes, regno spoliai! reges. ejeeti eliam e suâ sede romani ponliiiccs aaepe coufugcrunt

JNesciu quomodo laeryraæ, præsertim la calarailate

alicnA, facilè arescunt, alTcctusque commisération!*, qui apud plebem aeriorcs habet primos lmpetus, paulalim interposilà mord languet et seneseit. Non ila est de Ludovico, audilorcs. Yivit apud eum semper recens, acriorque in dies exurgit conccplus prirnùm animo dolor in hoc accrblssiino casu vicini régis, ncc unquam, nisi il lo in solium suurn restilulo, deponelur. Turpc est ac nefas. de privatis eliam loquor, lurpe est ac nefas ab amico in calamitatc deseri. Quid! reguinne minus erit sancla fuies ac sodetas? minus constans et inviolabihs amidtia? Tæderet diuturni belli Ludovicum, cul ipsa religio pia et justa arma induit, cujus fortlludini cl dexleræ tulclam regis britannici ipse commisit Deus? Descrcrel per ignaviam régi* rnajestaiis defendonem, al que ipsius eliain religîonrs causant? L’bi igilur ilia invicli in periculis animi conslanlia? ubi quæ regem et iniperatorcm dccel , inconcussa mentis celsilas et magniludo?

Al lardi respondenl condliis eventus. Eliamne arbitrio nostro consiitucmus divins misericordis dkem, Intra quem jubeamus quodammodo nobis succurrere, supremoque rerum domino nos, pulvis et dnis, logem Imponcrnus? Quid igilur, si non tard! sotùm, sed eliam infellces et improsperi casus forent ( neque eniin semper justa regum consilia fortunat Deus), quid ser.tlremut? Divo quondam Ludovico ad tuendam rcligionem, conique é durd servilute liberandam, longinquum et barbaruin litius peienii . quæ sors, quæ pieiatis inerces coniigii? Morbus. pcslklentia, vastilas, clades exercltuum, carcer, cxsillum, denique mors. Minore idcirco fui l illius pietas et gloria? Triumphavit bactenns Gallia, conjuratoruinque hosiiuin irnpetus non solùm fortiler susiinult, sed illæsa ipsa et incolumis longiùs eos repolit à se, repclletquc postea non miniis féliciter, si spi-m noslrarn non in viribus noslris, sed in omnipotenlls Dei præ.ddio ponimus. Al utcumque res cadat, in tuto est Ludovici gloria : neque enim ab incerlo et instabili rerum eventu pendet. Tentasse rem audacter sprelis impendenlibus periculis, id regiæ fortitudinls erat : camdcm pcrflccre et exsequi, unius est divins; poteutiæ. Novkl rex ebridianissimus. (alque utinam kl esset altius Inlixum animis nostrls! ) novit rex christianisdmus rerum omnium quæ lu terris aguntur, ac præsertirn bellorum exitus penès unicum starc Dcum, nee eos ullis bominum consitils et coualibus vel uno momento prxripi posse aut retardari. Nos, ut sumus rerum impatienter avidi, et præpropcré ad evenlum festinantes, vix moram ferre possurous.

Atqui habemus ante oculos illustre cbristlanæ pallcnliæ documcnlum etcxemplar, Rrilanniæ regem ac reginam, quibus jampridem silenlibus ac Lacitls, et sæticnlcm in se divinam manum supplie! ter adorantibus, hujusce calamitalis Lola moles et grave pondus incumbit. InteUiyile, reges; et erudimini, qui judicatis terrant. Fallax aulicorum gralia, fluxa amlcorum lides, caduca et fragilis poputorum benevoientia. Perbrevi tuomento temporis bæc ornnin regem Anglis deserucrunt. At quem regem? et cujus causA? Obstu parité, etxli, super hoc. etportœejus de sala mi ni vehsinenter. Duo ma/a fecit populus iste Dereliqucrunt regem [ut silcam bcllicas cjus impcratoriasquc virtutes), regem iuansuetum, pium, facllem, plénum bomtalis et

mlsericordis vlscerlbus : lldcmque sc in smltulcm (radidcrunt, u( nihil gravius dicarn, ambltioso prineipi, qui per fos ac nefas, per ciades cxcmluum, per ealamitalcs populorum, per loilus huropæ excidium ac ruinam ad régale soiiurn grassalur Usquequo, Domine, videbimus implum susperoxaltaturn el clevatum sicul ccdros Libnni * ? l'squequo populus istc dura? ccrviris, contra Detmi pariter et reges rebel lis et ferox impuni* gloriabitur *! An nondum compléta* sunt iniquitatos illorum usque ad prsscns tempus1 * 3? Au non clamât ad te do terré vos sanguinis, qui in illé insulé efîusus esl4?Qucm enim regum < ptimorum non sunt persequuli'? ECTudcrunt sangtitiieni eorum tanquam aquam : posuerunt carnes sanctorum tuorum bestiis terra* : polluerunl tcrnpluni sanclum tuurn 5. Insula isla, quondam doinus sanclincationis tua*, ubi laudavcrunl te pattes eorum , facta est In abominationcm6. Confregerunt jugum suutn, ruperunt vinculn sua; dixcrunl non servlcinus7. Numquld super bis conlincbis te, Dcus ultionum Domine 8 ? Tu qui transfers rogna atquc constiluls; qui subiertis solia rognorurn , et das salutem regibus9; in cujus manu populorum et regum corda sunt ; mémento tandem tui istius David, et omnis mansuctudinis ejus30. Hedcant prsvaricatorcs ad cor (hanc unam de illis ullionem poscimus) n : sciant et videanl, quia rnnlum est et amarum tolcm reliqutsse regem ; tlbique poslca et suis regibus in sternum üdelllcr serviant.

Oratio de Philippi Quinli in regem Uitpanorum adopiione 13 :

Régis majestatis fastigium sic eistat et eminet supra I esteras mortalium condiliuncs, ut reges prsslans imago supremi Numinls , et quidam veluti terrestres dii non immérité dicantur, auditores ornatissimi. Valent qui dem plurimùm, prssertim apud pleins animos omnia ex fulgorc æstimantis, nec mediocrem regibus conciliant reverentlam , superbarum sdium splcndor. cultus magnifieentla , oris ac inccssùs majestas, prona populorum obsequia, et omnis isle circurnfusus illis undique ad pompam et terrorem apparatus. Al nobilius quiddomest et longé sublimius, undc vernm eorum maguitudincm mctlamur. Est ilia nobilis quædam porllo suprems potenlis , derivata ab illo fonte , unde Huit omnis auctoritas, hoc est ab ipso prspotenti Deo, qui jus iilud et Imperium, quod unus habel per sc in mortalos, Ideo transfert in reges, aut ccrlé cum illis communicat , ut, quo nihil bomini prsclarius, vicem illi suant in terris quodammodo fungantur. Qucmadmodum igitur ipse suo nutu moderatur omnia in hoc orbe ter-

1 P» 37. — * P*. 9Î.*— * Grn, l5. — * Grn, 4- — 3 P». 78.

— • I*. 64. Jcr. a. — 7 P». 73. — • D*o. 2. — • Agg. a ;

P.. l43. - 30 P.. l3l. — 11 Jer. ».

31 GAZETTE DE r»AJ1C«.

D<* Parti, l«* 18 février 1708.

Le l4, le lîenr Itollin, profenrnr royal en éloquence, et an-

cien lecteur de iT'nivenité, prononça dam le collège de Bcau-

va 11, dont il cat principal , une trèa-brlie harangue latine, aur

l'avênemenldu roi Philippe V à U couronne d'Eepagne,

rarum , et omni generc bonorum cumulât humanum genu.s : sic illi necessc est in suis singuli regnis summo jure regant omnia ; bella et paces administrent; dispensent honores uc munia; leglbus vint, magistratibus auctoritalem concilient; urbium commodis, provinciarum securitati, felicitali populorum paterno animo con* sulanl : imprimis fidem , squilatem, religionemet ipsi studiosé colant, et In suis regnis florerc curent.

Use vera rcgnantls spedes. vera dignltas, auditores: qus profeclô non convenit nisi iis , quos summus regnorum arbiler Dcus ipse ad solium evocArit. Nam quos il I ur sua protruserit ambitio, qui fraude ac perOdiâ grassali per vim illuc irruperlnl; quantuinlibet bnneslis nominlbus sua consilia tegant, quant unis is fortunati ac florentes hotninum oculis fortassc vldeantur, hos Dcus inter vicarios sus potestatis reges minimè annumerat. Ut enim région) majestatem legitimis possessoribus nulla vis injuris adlmerc , nulla nec clvium perfidia , nec exsilii calnrnitas extorquerc valent : si eamdem nulla rerum secundnrum prosperitasadutruere immcrentkbus polest. Unius est supremi Numinls privatas singulorum fortunas ac condiliones, quantè magls régna et imperia, pro arbitrio dispensarc , portionemque illam sus auctoritatis pretiosissimam ln quas volucrit minus transmittere.

Intelllgilis procul dubio, auditores, qo6 pertiueat hsc mca oratio. In bac subité rerum conversione, quant attonila et pavens ctlamnurn stupet Europa, qui nos sic perculsi sumus , nostris ut auribus ipsi atquc oculis vixdum credere audeamus, tant evidens n u me n rebus Gallicis adfuit, ut nemini dubium esse possit, quia serenissimum principcm Axdegavbksium dcccm lu solium llispanis ipsa , ut ila dicain , divina raanus extulerit. Non hsc occullis artihus et quasi per cuniculos furtim tentai» res; non obscuris molilionibus mullé ante prsparata; non sagacibus humanæ prudeniis consilis ad maturilatem et exitum solerter adducta : sed unius divins providentis nutu tam celeriter et repenlé conforta , priùs ut penè exstiterit, quant nos suspicari possemui.

Sinat itaque Ludovicl Magni pletas, dum ego dehitum hoc et publiée ab Acadcmié. et prlvatim ab bac dorao, laudum vectlgal pcrsolvere aggrediar Régi Catholico. cujus spei et studlis ispse sdmoverat virum rcctoriA lune purpuré nilcntem , el in hujus palsstrs sinu à leneris anniscductum : sinat, inquam , Ludovic! Magni pielas hodie me tam letos, tam inopinos succcssus divins lantummodo providentis gralulari. Qui solet prosperos bellorum evenlus, ubi multô magis videntur pollere bumana consilia, pro grati animi sensu refundere in auctorem Deum , profectô non xgrè feret nos recentem hanc suara et Gallis felicitatcm uni Deo accepUtm referre, nec dctractum gloris sus credcl, quod divin* fueril adscriptura.

Ut autem grande hoc eventum uni divins providenli* atlribuam, duo me prssertim movent. qus lolidrm constituent hujus oralionis capita : difficullales, qus buic consilio obslabant, humans prudenlis prorsus insuperabiles ; hoc primum : utilitates Immense qus inde in Hispaniam pariter et Galliam, atquc adeô in ipsara rellglonem redundant; hoc alterum. Ha?c duo me, quanti fier» polerit brevllate prosequentem , non medlocriler

recreablt quum llluslrlssimorum ecclesix prlnclpum benignilas, tum imprimis isia tua in nos bencvolenlla, senatùs princeps illustrissime, qux quod volotuiltni tua*, quod quieti tempus dcncgas, id in audiondis nobis tarn bénigne imperliit. Qui nilitl facerc in vilâ soles, nisi surnnié oflicii religione addurtus, id sunè dedistl cl tuo In Princlpcm obsequio, cl pictatk lu Academiam matrern tuam, et singulari studio in banc Bellovacam domum, qux te patrono, le parente, le domino gloriatur. Visa est sibi ilia hodlc Oeri subllé quoddam Justilix teinplum, dum te illius sanctissimum Interprètent, custodem, vin— dicem; dum lot tecuin lidei, inlegriialis, éloquent!® lumina Inlra suos penates accepit. Utinam tant» audientium dignitati diccntis facultas ulcumquc responderet !

Ilispanicx hxredit.itis, quanta quanta est , jus pertinerc ad slirpem Rorboniatn. si rex Carolus absque libcrisdecedercl. et lacila nalurx le*, et communis genliurn consuetudo, et liispanis jurisronsultoruu auitorltas, et ipsa hoslium confessio, manifesté déclarant. At huic quantumvts legilimx spel nostrx obstare inulla tldebanlur : Auslriaræ domùs innata contra Galliam emulatio; utrlusque populi velus aniinorum ac studiorum discordla: crucntis ullimi belli cladibus renovata bine et hinc udia gentium ; florcnlis (î allia* nostrx invidiosa magnitudo oc potentia; imprimis veto compaclum rccèns Ardus illud, quo vastx illius bxrcdllatis, quæ tota ad se pertinebat, levem tantummodo particulam sibi Ludovicus Magnus vindieàrot

Quàm infesta semper et acerba Franciam inter et Auslriacam domum ambilionis cerlmnlna exarserint, prxsertim ex il lo tempore, quum utraque parlhus succineta studiis et viribus Gnrmanix Importa imminercl, tôt ab hinc et per tôt annos gesta ad internecionem foré utrlusque populi bella salis superque indicant. Austriaca domus ab sat ciiguis profecla inltiis dclnüc inlra brèves hæredUarix dilionis sux inclusa terrninos , moi felici duplicis malrlmonii foedere hinc Belgio et Burgundià , Inde apud llispanlas multiplie! regnorum dote cumulata; tum, quasi id parum foret, compcrli t créas orbis insuper et novis dilata opibus, et vastis regionibus porrecta In Immensum, excreverat in eam magnitudinem. ut totius Kuropx imperium afTectare non sine justâ forsitan suspicionis causé crederelur. Tarn formidandx potentix velut xternus obex posita in medio Galllé. Minus il li quidern vaste païens imperium, sed aniinorum et roboris non minus : circumscripla opportune justis finibus regio, sed bonorum omnium ferai , nec peregrlnis indigens opibus. Francix verb domùs penè supra (Idem antiqua nobililas. per lot reges uno et perpétua tenore ducla : par tant» nobililati claritudo : lnvieta bello pariter et pace gloria : aniinus audax quidllbet aggredi, et quanlxcumquc fortune capax ; potentia In prxsens ne mini non meluenda. spes in fulurum irnmensx. lias inter totius orbis Christian! potentissimas domos, quarum velut æquis librata ponderibus staret Europx salus ac libertas. quis miretur nunquamnon vehementer arsisse cmulationis stimules/ Que spes igitur, si consuleretur burnana ratio, assumendum unqoam c Borbonlé stirpe sueccssorcm Ausiriarls Ilispanl® regihus? Prlvatus quilihet honio xgrè vidcl moriens absque liberia transfert iu aliéna tn doinum relieurs sibi

â majoribus opes, et bac veluli posteritatis vilâ orbatus, sibi quodammodo videtur bis mori. Quid igitur? Princeps. in quo sciisus isle vit® rujusdam post mortcni supcrslitis mullù viget acrior, quippe qui in (anlé fortuné angustioribus vilx terminis non rontentus in longain postrritatis mcmuhain se lotum citendat; an cjusntodi princeps xquo onlrno patialur lot provinriorum, lot regnorum posât ssloncm , qux tandiu in familié sué hxscrit, (ransire post se, imb rtiam per se, in ignolas, in aliénas, furlé citant in hostiles manus?

Al oblitus sul suorumque rex deponeret moriens Islam, qua* lune maxiiuè revivisclt. xmulallonrm? an longa et invrterata utrlusque gratis dissidin farllè mitcscercnl? liispanos a Gallis dirimere videbantur non tant ellissima Pyrenæorum moulium juga , quàm llitgux habitùs, tnorurn , sludiorumque dlssenslo. Vividus Gatlorum ardor; impatiens morx impelus; avida mens imperii et glorlx; redore ncscia indoies : llispanorum larda gravitas, nihil quidquam lemerè aut prxclpltanter agens, niaturè omnla ponderans, velcris fortunæ mentor, rrtinensque ex eé majestatem et olalos spirilus. In bac diserepantié moi um tant dissoeiobill , qux poterat unqiiMii speruri concordla? Ad hxc, imbiberant utrlque animis acerba invitent odia, ob rcsiduas veterum bellorum iras, quæ coda ex longo, et in cxaccrbnlis injurié animis ptrilùs inlixa, null.i ftrdcrum religione plarari posse videbantur

Heccntis verô belli ralamilalihus quantùm exulcerarl pot lier Int montes llispanorum, et antiqua rccrudescere odia facile intelligitur. Piget mine, quum in nmiriliom rediimus, tmo plusquàm arnicl ac fratres fucti surnus, piget, inquant , merninisse tôt cladium quas llispants lune hostibus non tant voluntas nostra , quàm armorum cruenla nécessitas intulit. Fiat hoc illis velut annlversarium fatum, ut stalirn atque belli suspicio ac tumullus increpuisset, illico vidèrent apud Bclgium agros suos diripi, urhes Incendi, et In se unos omnia belli mala ingruere, cujus in alios verlcrent roramoda. Porrôsccptrumne llispanicum tradercliir in c s manus, qux nuper armatæ contra liispanos, bello laccssilx quidern, sed tanten arerbissimas ils clades inlulerant, et adhuc pené fumabant eorum sanguine?

Prxtcrquarn quod liispanos et velus odium, et ira recrus rouira nos stimulabnt, urebal ipsos cliarn Gallicx felicitatis ac potentix fulgor. Jampridern xgrè ferebant nimis vietnas propé sc convalcsccrc opes, reinque Galllcam nimis plus, quàm satis (ulum csscl arcolls, crescere. Alcbantur isli timorés siuislris rumoribus malevolorum hominuro, invidix dammarn ac ntaleriem rriminibus in nos suis suggerenlium : l.tidovicura, ut est bumanos aniinus insaliahilis, coquod jam ante partum eral, ad altiora et non ferenda tendere : iinminere eum totius Europx imperio : erupluras, prxsertim in UUpanic pernicicin. prxvalentis populi vires, nisi crescentem quotidic lantam in medio molcm maturé opprimèrent. Ita tcrrieiills Gallicx protestais llispanorum animi à Gallis abduccbantur.

His toi Impedlmenlis aecesserat aliud recens, noslrâ cl ipsorum volunlate contractura, Idque rxterls muliô gravius, Ardus illud intelligo, audilores, t ri pl ici tergeminx potestatis > inrulo colligatum, cujus condilionibus excludere ipsi nos ab Uispanicé bxrcditatc videbaraut

ao« <§»«.

Quæ mens vlcinarum gentium in hoc fœderc sanciendo, quod consilium furrlt, curloslùs rimari , et velut divinando conjicere, ncquc est institut! nostri, neque Imjus temporis. Ututsit, constat hoc fœdere, quod Ludotiri Magni moderatioob publiram Europæ peccm ac tranquillitatcm acreprrat, interdictum nobis vidrriopimA et Borboniis légitimé débita hxrcdilale, clausamque Gallls sempiternùm in llispanias >i.im.

Quæ vis igitur huinani consilli poterat, quæ prudcnllx aagacitas ex tri rare nos ab his angustiis, lotquc et tantas difficiillalcs toi 1ère? Nulla sané, auditures, præter vim illam divins prnvidentiæ, cujus potenti loge immobilis rerum humanarum serllur ordo, cujus arcanis consiliis videmus interdum puncto temporis rerum maiirnarum momenta verli, rnntraquc spem et opiuionem omuiurn repenlinas fieri voluntutum conversiones.

Ac primùin quldetn ilia, nequls feré Carolo régi in cligendo successore superesset respectus ad ramiliam et sanguinem, sustulit inirnaturo funere iinicum ilium prinripem, Bavari duris flliurn , brèves palris rlelicias, quem publions rumor, et intemperantia vulgi, «louée anus cligatur, multos drstinandi, præcipuuin inter ræterosad solium Hlspanicum favore tollebat. Stabilierat eadem divina provldenlia Borbonix f.imili.T spem rarA apud prlncipum domos felieitalc, multiplU i numéro !ibernrum, quos sensimus in bac occasione multô firminra esse imperii munimenta, quàm classes et iegiones. Ucstabat evellenda es inimo principis tenera quxdam pcnltusque infiia pertori in suos indolgenlia, et deHectenda molli ter ab AustriacA dnmo in Borbotiiam voluntatis in— clinatio. Multùm quideni ad id vaiticrunt opportuna sapientisslmorum llispanicl regis admlnistrornm ronsilia, atquc imprimis rminentlssimi iliius eardinalis, de cujus singulari prudcntiA et lurirfæ pacis ac religiniiis arri studio nulla unquam posterltatis menioria coiiticescet. At maxime convenu animurn religiosi principis propiùs insidens vicin® mortls cogitatio, aperientisque jam sesc ante oculos conspertus æternitalls, nptlmus regum consiliarius : tune scillcet, si quis verus inest pietatis ne religion» semus, velut unico teste et judice Deo res ponderantur. Adhibentur tune In consilium non privata gratia, non simultas aut odlutn, ion Mandé subrepens adulalio; sed jus, sed lldes, sed nuda et incorrupta veritas. In hoc Igiiur temporis articulo rex Carolus extra ramiliam suam seque ipsum quodammodo avuisus, nec jam nisl publira spectans, non obstrepente arnpliiis ulln factionum certamine, corpit daré intueri, quod anlea non viderai, Jus Gailiæ incourussum , unde penderet et Ilispani® su® salus, et Europæ tranquillitas, et ipsius reli— gionis conservatio.

Totius Ilispani® eonsensttm traxit ultlma tnorientis regis voluntas, disponenic srilicet Intus animos supremo numine, cujus in manu populorum non inlnùs quèm regum corda sunt. Vis eredibile dlclu est quàm ccleriter ac repente, sic dlssltx paulô anlea gentes, velut in unius populi corpus roaluerint. Revixit subito velus ilia et priscis hislorlc moi.umentis cclebrala inter Gallix et Castelli® populos a*imorum consensio. Et ccrtc si volucrimus unusquisque veros et inliinos animorum sensus Intcrrogare, reperiemus non pcnitùs Insilo el Incxpiabili dissidio, sed nesrlo qud temporum injuriA et calamilate bellorurn Gallos atquc Hispanos tandiu à se

invirem distrai tes fuisse. Diversl quldem illis mores, et varia studia atquc Ingénia : sed par apud tilrcxque anlniorum candur. morutn probltas, virtutis indotes; invlrla ulrisque erg* reges suos fldes ne reverentio, erga Detim pietas quasi innala ; tuendæ Tcrô rclieionts prnè ultra vires et (idem Constantin. Jam verô cresrente quolidie ronrordià coalcseentium In dlrs magls populorum. et feüri temperameuto mixtis utrinque virtutibus, flet et Gallica vrlodtas llbpanorum tarditate consuitior, et liispanica gravitas Galloriim celeritaie orrior. Banc inter ulrasque gentes concordiæ recnnclllallonem quis crederet emersuram fuisse ex Ipso bello, unde nascl soient dissenslones et odia? Id tamen ultime bello aprr'è conligil. Ut sunt Ui-panorum anlmi super negotio religiunis admodùm deiicall ac molles, nulla res rnagis ipsoi antiquitus à nobis abalienavit, quàm sparsus ex industrlA rumor. scaterc Galliam (indique Calvinl et Lotheri asseclis, foverique passim in illlus sinu hærctiros. VIgenlc pncc mentem banc l.udovico Mngno dhlna providentia injecerat, ut ad exstlrpandam penltùsé suo rrgro hætc-iiii, vires omnes suas et opes Imponderet. Métrés tant® pietatis in presens atrox totlds Europæ conjuratio; al hujus ipsius conjuratlonls et belli fructus, Isti pax ci suinta rerum ronversio quam miramur. Stupebant liispanl, quuni tôt bel!*, tôt duces, lot exercllo* circumstarent (indique Galliam. et unurn In regnum tou periruli moles, otnnc omis incubuisset, non modo Integram ab hoslibus et illibatam slarc Galliam, sed novos quotnnnls triuruphos reportare. Cul enlin unquam genti lam propitium fuisse Deiirn, uteodem tempore ubiqoe rcspublica sic prospéré gerrretur? nd versa secundls pensando rem ut plnrlmùm solcrecxlrahl : Gallls nlhil non féliciter successisse. En, inquiebant, juncla perperùm religionis hostilms arma damnantes, en fructum et pie* tatis ipsorum et nostrx cxcitatis. Portus nostros et oppida bæretiris tuenda commislmut: pognant Galli pro Deo, pro Gai lis Drus. Ita Dei præsentis assidoa insldfos cura, quum prxsidere rebus Gallicis coelesle numen apparcret, eA pietatc Ifispanorum animos imbuit, ut qui paulô ante Galliam velut castra in tnedio poslta ad soliicitaudam omnium paeem rrediderant. subitôtn quantdam ejus vrrerundiam et adduett. pentem totam ln culliim cl defensionem religionis versnm violari ducerent nefas.

Deslit exindè nostræ potenti® fulgor perslringere Hl* panorum oculos ; qiiæprlùs Inter trrltamenta tnvtdi® babebatur Gallica magnitude ac poteniia, facta est anrtcltiæ vlnculum. Ut vlderunt Ludovicuin esse ejusmodi qui beneflcio quam rnetu obligarc liomincs mallft, vicinasque gentes fidc ac socletate junctas habere quàm tristi subjectas servllio; nec ullum In terris prinripem dlci posa* , quem minus quisquam sibl h ns te m sulsque esse velit, aut amicum malit : cœperunt spectare ad gailicas opes, et Indé Iibertatisac salutls captarcauram. unde servitutem et exlllum tlmendo, in cum statum reinpublicam adduxerant.

Al enlm obstabat spel nostræ cnnfcctum recens dedtvide n :iâ HispaniA fœdus. Immô bac tanquam ullimA machinA. si quid adhuc dubitatlonis superesset, expugnatus Caroli regis antmus est, ver tente dtvinA proridenliA in nostrarn utilitatem ipsa etiarn Impedimenta. Vidit sapicnlissimus rex aclum de HispaniA, si ejus régna

dlstrahcrcntur ; consillum porrù slbl siippelcrc nullum «llod, nec ullam opom aliam apparrre usquntn, prælcrquam In Ludovirl Magnl præ«ldio. In gallicæ Igltur potestnlls fldcm mnrirns llispaniatn suam coniulit. lia Ludovicus modération!* inaudlt* rgrrginrn merccdem aceepit, rôjueundlorem quô minus «peralam. Ou«p enim cousu pot uc rat Ipsurn addurrre, ut sponlè de jure suo deccdens . tam exlgtià Hispanicæ hcereditatis pai tirulA conte ntus essel. quam ad Ipsum pertlnere toiam nemo est qui ambigat? Kndem, audilores, quæ paulô anté Rlswirnfordcrilorutnrirderal.publlnt Kurnpælranquillltaset salus. SI enirn Lurinvirnspiiitusmngni magif quam utiles, si plurlsramam hominum quàm publicani utllltaicrn ferlsset, polerat vletoriarn quam pacern malle animus. E6 Gallos et imita glori* rupido et perpétua félicitas, feroelora utraque quàm quleils con*iliis opus crat, tacltà impellebanl. Rrvorate paulisper In antmum, audilores, tempus illud quo Riswlei fcrderls condlllones prlmùm virlgat* sunl ; pnssumus enlm nunc anlml sensa palàm et libéré confileri. Klsl jamprldem cepcral nos tædium gratisslmi belll, tnrnen nesclo quomodù, slve ob insitam liallis vinrendi eupiditalern, slve potiùs ob arnorem Ipsum Ludovirl, rujus gloria nobisquàm salus nostra ciarlor, fredus Illud ultimum, et, ut tune videbaïur, non salis décora pas, magls urebat animos quàm tandiù exporia belll calamitus. Moest.i eiindé civltas, incrrcntcs clam Galloruui anlml et vultus; pené dicerea vlctos : haud aliàs incaulior populus plus sibi in princlpem occulta* Tools aut suspitaris silentli pcrmblt Tullt hoc paiienler Ludovicus, neque enlm ignorabal : non posait rumorcs anie snlu'em. Contenlus taclto consclenti« su* testimonio et publiré utilltate, adjecit quodammodd privatn fnmæraram;pa<sus est nltrô brevem, ut lia dicam, glorl.r su* jaetoram ficrl, vldilque se. allqnandiu apud suorum animos velull derrescere ac minul. Habet nunc nmplam mcrcedem tua ista singularis, Ludovire, modéra llo ! adeô sprcla In tempo rc glorfa Interdirai ciimulntior redit, damnumque famai opportunnm multiplirl fuenore compensatur! Ut cruenlo bello finis tandem aliquandA fieret. Ludovieus aliquotoppida cesserai, quorum firmisslmo munimento carerc limites nostros ægrè ferebamus : en dlvina provldentia multfplici non urbium, sed provinrlarum vallo munit undiquè Galliam. Ne rursiim Europa trlstl rondictarctur bello, Idem remiserat partem matimam sui jurls in lllspantas, en Iota successio defertur ad ejus serenlssimum nepotem, mnrientis regis teslamento, (otiu<quc nalionks incrcdlbili consensu. Et quisquam dubilabit superatls lot ac tamis diffîcultatibus , banc mutatloncm esse dexter* Exrelsl? Restât ut dlramus de præclaris utilitailbus quai indèln llispanlam pariter et Galliam redundabunt; et h*c pars crlt hujus orationis altéra.

Major! nnnquam in perlculo fuisse Rlspaniam quàm mortuo absque llbcrls Carolo rege, nec eamdem spes unquam splrltusque majores conceplsse quàm assumpto in regem screnisdmo dure Andegavensi, nemo vestrûm est, auditorcs, quin faeilè intelllgat. Perlculi magnttudlnem satls per se indlcat præsens Ipse status rerum apud Ilispanos, qui quantùm ob illo veterls glori* fastlglo desciverlt, tacerc frustra vellemos. Ipsa magnitodo lllis sua onerl fuit, et in detrimenlum veriltopu-

lentia. Duni liment indiens attrcctari gazas ab cœteris gentibus, solique compertis rccèns auri fodlnls avldè incubant, lion viderunt missisiu longinqua frequentibua suorum colouiis, ipsam Inlùs l'ispauiaui eihaurlri viris, quæ ver® sunt op s regnorurn. l'eregrln® moi dlvltlc, ut plenirnquc fil, laborls tædium, otiique consuetudinem Invexere. Emollitæ auro indien manus, traclandoque ferro niiniis jam habiles armorum pariter et aratrl pondus rcrusaront. Crépit apud illos et hellica virtus negligl, et Ipstus ogrkullui® honos vileseere, qmbut tamen duohiis præsidlis stat omnis cl regnorurn gloria* cl populorum salus. His accessit, magnum imminentis rulns omrn, prrpctuus ferè in regià domo orbltatfs melus. Inccrto dominoriim eiitu omillitur cura rerum publirarum, ad privatn quisque rrspicit : spes gcnlls animique conclduol; decrcscit apud socios Odes, apud bostrs timor, senescitque paulatim cum v tribus imperil mojestas. Dcnique, sic incllnalis jaiu rebus, varie in— super bcllorum calamitates incubuerunt : et quemadmodum in afTeeto corpo.e acctdit, ut levior causa magis quam in valido gravior senliatur ; ita ægr® et affect® HGpaniæ, si vcl minirna clades ingrueret, letbalem plagarn Infcrebat, non tam ipsà rerum magnitudine ®slimandam quam viribus cxtenualis, qus nihil, quod aggravaret, pati possent.

In hoc IgUur statu rerum, ubi etiam vigente pace, vix scipsæ tucrcntur llispanh* res, si mortuo absque liberls Carolo rege. rogna Hisp.inl® cœpissent à se invlrem dlvolli ne distrahi, si foris bellum atrox ingruisset, si Intùs anlsscnl diversa faclionurn ccrtamina, id quod aliter fieri vii poterat ; quæso vos, audilores, quas fn angustias venlssent llispani? Unde Ipsls consilia, unde stipendia, unde cicrcitus ac duces suppeterent? Relicta in medio præda sociis pariter atquc bosllbus, fortiorum præmlum forias'ê exstitisscs. Ilispania!

Aliæne calamitatis similii nrline admoniii, prsterlt* Galllæ perieula mcrninlsse pos<uiuu$. Tempus illud tnfauslurn Intelligo, audilores, quo apud nos ad extrema ventum est, stirpe Valesiorum penitiis exstlnctâ ejuainodi facinore, rujus atrocitis si obllvione non potest, perpetuo ccrtè silenlio débet obrnl. Optlml regis lienrlrl III funesto interilu consternât® mentes; repetlto ter Hûm vulnere nrbiiatis vanta domus régla; Gallic® hærcdltatis jus quidem non ambigunm, sed ob temporum Injuriam anccp* et periealosa possessio; Gallla sérum Ipsa discors; divisa intùs prlncipum arma et consilia. Hujus verà Intestin® dlscordl» auctor et fomes (piget nunc dicerc, sed inrorrupta annalium monarnenta non slnunl dlsslmulari, et allundè veterem In nos mnjorum injuriam moriens Carolus abundé resarclvlt; auctor, Inquarn, et fomes hujus intestin® dlscordlæ Hispanus, qui Galliam nostram suorum lot rrgnorum appcndlcem jamjom numerabat.

O stupendas rerum humanarum vices, et inelurtabtlem vlm divin* provldentle! Quis erederet eamdem banc Hispanlam centum post annls, eodem vulnere orbltntls ictam. In easdem angustias atque etiam majorent mrtum adductam, Galli® Imploraturam auxillum, Anstriacisquc regibus successorem petituram ab Itlâ Ipsâ Borboniorum domo . quam tôt machlnationlbus à légitima Gallicl regtil successloneexclusam tune voluerat?

Fuit hoc Inter utraque tempora discrlmlntf, quod

mire et Gallia ab omni cliam suspicionis labe intégra I nihil turbarum clverit apud Hispnnos, et Inter Ipsos ii u 1 la seditlonum ne discordlx (empestas extiterit. Ad extrernum usque spirlturn regeni suum revcrltl, non banc prxclpuam plctatem dîneront, prosequl defunrtum ignavo quæstu; sed, quæ voluerlt, memlnisse, que raandavcril exsequi. Cognitâ ejus supremà voluntate. idem omnibus animus. Idem consllium. Diceres prlvatam familiam ubi. morluo paire, nullus nisi incerorit motus Inter bené concordes liberos. Hanc verô conspirationcm nnimorum , liane dlu moribundi régis reverenliam per toi gentc* non inagis dlssitas locorum Inlervallo, quarn scrmone et moribus dissonns, > cl ut tenore uno pertlnuissc, rarum eonslantiæ cl fidoi in reges exemplum, quod instar cujus prodigii viderl debeat, nec nisi ope divlné lier! potult.

Audieranl illi quidem jam anlea crcscerc in Borboniorum regnatricc domo iustitutum l.udoviei Msgnl discipliné egregiuin principe»!. Instructum omnibus im— peraloriis virtutibus, maxiinoquc momento futurum rebus ejus imperii, tn quodeumque venisset. Gris illi dignam Imperante maje.-tatrm ; corpus ad bcllicos labores habile ac vegetura ; Indolcm verè regintn, avilæ palernæque laudls memorem Ingenium quale regnalorem prxscrtim HUpanix deeerel. solidurn non minus qunm solers; raulta cogllans, paru ni loquax; apertum et simplex sine fuco, sine dissimulatione prudeus : sagacitatem mentis, supra staicm; ccbitudinem anlml , penè suprà conditlonem; pectus à tenerls imbutura ninore veri et bonesl), omnibusque higeiiuis ariibus féliciter excultum ; imprimis pietalem in Deum sens unique religionls. qualem in suis regibus Gallia slmul et Ulspanié oplarc possont.

Nunciatâ regis morte liæc omnla Hispanis animo rerurrerunt. Tune sctlicet ante oculos adstitit et prSBsens perlculurn peritur* moi Hispnnlx. et posita in proxiino ruentis imperii spes unica dux Andegavcnsis Missls ad Ludovlcum cum regis testamento nunciis, omnes llispani in Gailiam ora verlere, spem inter meltimquc suspensl, quld sibi solllcills ac pendentibus animi renunciaretur. Alleruin responsum saiulein, victorlam, lurrm hc libcrtatcm allalurum : alterum horrebaut ominari qu® fcrrcl. Neuter animi habitus salis dlei narrarique potest, nec quo incerté cxspectalionc evcntûs llispania fuerlt, nec quo fellrem Indè acceperlt nuntiuin. Ut publicus rumor pervasll, Ludovicuin annuere ipsorum voila • acclpere testamenti condiliones, durem Àndegavensem Illspanis regem eoncedcrc, consilla Ilis— panis sua arma, opes, iraô totius gallica* gentis animos ipsis etcorpora polliccri, enimverù tune superfundenti ie lelilix vix temperatum est; aurium oculorumque testimonlo vix salis prx gaudlo fidentes, alii alios lu— tueii, seque Invicem Interrogare, mirabundi velut somliii ranam speriem. Nec In prxsens modo cITusa lætitla est, sed per continues bucusque dies gratis et cogilationibiis et scrmonibus rcvocata. Ësse aliquam in terris gentem, quæ proprix utliitalis immernor, sué impensà, auo Iabore ac periculo, bella gernt pro salute aiiorum.

Et verô quid Ixtius poteral Hispanis, quld fortunatius conlingere? Assumplus in regnm dux Andegavcnsis obslilll ne ex lllo lllspanicx ditionis vaslo corpore partes ullæ ac membra distraherenlur, hoc est totius Uispaokx

I rertam perniriem ac ruinant avertit. Hoc ab suo rege primum munus habet llispania, ncc solum. Taceo sta- I bllitain in longum hac sorietate pacem, et firmata in æterniim religionls jura. Servasse Hispaniam pariim vide bi lu r generoso prlncipi, nisi camdem in antiquum glorix splendorem restituât. Id autem propediem futuruin spondet non solùm invictus Philippi regis animus. inexplebilis virlulis veræque laudis, sed eliam virtus ipsa populorum. Inest quippé illls à naturé adsuslinendos labores belliros et obeunda prxliorum discrimina, quum robur corporum, lum animorum forlitudo; ad deliberationes et consilla rerurn gerendarnm Insita mentis sngacilas, et impenetrabilis prudentix altitudo; ad cxcolendas quasllhel artes acris ingenii vis et mira solertix industrtn ; ad eoneipiendum ardorem glorix, majoresque sumendos spiritus frxno coercenda forte poilus quant exeitanda stimulo indoles. Ad bxc vaslum et lalè païens Imperium ; validlsdma oppida ; munitissimi porlus, redilus. si légitime dispensentur, immensi, et lucndis plm ilma imperiis pares. Quid igitur ad sustinendam regni magnltudinem deesse potest? Mens quædam, auditores, et velut anima, qux per lotum llispanlrx gentis fusa corpus, omnla Intùs; moveat alque agitcl; qur velut résides animos torpentrsque dextras aruat, et injecté latê per populos nobill nmiulaiione. sopltara paulisper anfiqux glorix eupiditatem exsuscitet.

El id egrrgtè præstabil Hispanis novus rex. Primiiin, ut est regum suorum amantbslma gens, et ille amari dignissimus, faille sibi conciliabit studla populorum. oinntumque animos et amorcm vel In Ipso jam adtenlu rapuerll, teinperaté prxsertim Gallica» urhanitatis artibus regié majestate, cujus si major è longinquo reverentla, mlnor certè cliarilas. Ad pulthcrriino qu arque stimulahitjlispaiios obsequiurn in princlpem clæmulandi arnor. rnullô validkor quàm edirtn et leges. Reviviseet apud nobilitatem mai tins ille spiritus, apud piebem avitus glorix ardor ; portus, navalla, ermamenlaria, belllcis ofllcinls omnla slrepent. Nec minus colentur pjcls artes. Novus occedet agriculturx bonos, cl per hanc nova Hispanix ferlilitas; renovatus commcrcil labor publieum ærarium et privatas domos difabit iis opibus, qux nunc ab Indié ad citeras genles plercqne eommeanl : (lorebunt imprimis sludia et litlcrx sub eo principe, cujus é tener s annis delieix fuerunt. Deniquc regem Inter et populos mulua vigebit xmulatio . illius ut publicæ félicitait, horum ut regis glorix unico laserviant.

Tantx Hispanorum prospcrilali penè invidorel Gallia, nisi jam utriusquo gentis ut mentes, sic eliam utiliiaic* conjunctx forent Nequc cnlm minora In nos quàm in Hispaniam ex hoc novo fn.*dere commoda redundabunt. Fecit quidem Gallia jacturam allquot provinriarum quæ ejus finibus acrederc polerant; sed eadem, stabilité suodamno pace Europx. et integrilate religionis, fecit tmmensum laudls et glorix lucrum, cujus augend* multo débet esse avidlor quàm ampliflcandx potenlix. Neque enim vera magnltudo Galllx est porrigere loi»— giùs imperii terminus; sed suis ac justis contentant llnibus, terrore armorum et Justiüx famé dare jura Europx, cnmponere dlssldia vicinarum gentium, drfenderc oppressos reges, tuerl rcllgionem. caverc necubi sil injusium imperium, sed ubique jus, fas, lex, poteo-

«*$$. «ou

tlssima slnt Accrevissent, fateor, imperio nojtro provincial aliquot, omend® forsilan multo rivium nostrorum sanguini’, necsine plurimà viclnorum invidià reti— nrndæ : al cccc Iota nobis spotilè cedlt Hispania novo et bacltnùs inaudilo genere Victor)» Non contenu regem sibi é Borbonlâ dorno adscivlsse llispani, se suaque omnia, et regem et regnum in ejusdem illius Borboniæ domùs fidein et quasi clienlelam tradunt : rati, quo nihil nec Galliæ nce Ludovico rontingere gloiiosius polerat, melius sc pené dicam sub imperio nostro quàm legibus suis victuros. Hispanos ilaquc jam Ludovicus ettuebitur ut rex, et fovebit ut paler; urbes provinclasque illorum defendcl ut suas, tisdem abstinebit ut allenis; ex IIIA proeuralione Hispanici imperii salus ar libertas veniet ad tlispanos ad Ludovicum et Gallos nihil aliud præter defensionis ac tulelæ gloriam.

Quanquam sic quoque et Gallis salutl, et securitnti religionis consulitur. Si enim et hoc prxscnli magnltudinis et potentia fasligio, in quod res noslras evexit Ludovici Magni virtus et félicitas, libeut paulksper ocu?Oi eonjiccre in lllà Galliæ calamilosa lempora. quibus olim non scinel in extrernas angustias. et in ultimo reru tn omnium diseiimina venimus, «gnoscemus, auditores, nullis ferèquam Hispanici beüi proreilis periculosiùs ac sæviùs concussam esse Galliam. Quid ! ipsa relfgio uude lot >idit in Europà duabus abhinc sæculis è sinu suo distralii ar divetli liber os? Ulinam licercl boc dcdecus et annalium monumentis aut potiùs è rerurn naiurà delere ac tollere! Opudor! Osancla Gdes! O graves funestasque pariter rel'gioni principum etamiciUas et dissensiones! O cruenla hæresis, farta per Huropam potentior probrosis christianorum dlscordiis! Utigitur flagrantium nunc in Europà lot hærcscon facem ulriusque gentis præsertim dissidia roncitàrunl, sic earumdem felici concord là spes est aliquandô penitùs exstinguendam.

Quandiu enim stabil Isla pat et utriusque gentis consensio stabil autem, fovente eodctn qui snnxit illam Deo, in æternum’. landiu sperarc fus est et inviclam fore religionem. et inviolabilem Galliam. Considant jam llcct al tlssima Pjreuæorum alquc Alpium juga, quibus limites nostros uiunierat ante natura; tirrnioribus juin prssidiis divina te Providenlla défendit, o felix Gallia! Posuit Dominus ipse fines tuos pacem. Hoc est socictatis et pacis Hlspanicæ velut inexpugnobili rauro Unes tuos undique cinxit ac clrcumvallavit. Ex alterâ parte non ampliiis. laterl nostro lanquam infesta pcslis adhérons, bel lt facem contra nos accendes, Bclgiuiu. heu! funeste utrisque provincia, hoslium pariter cl amlcorum lurnulus infelit, saginata loties nostro et tuorum sanguine terra, perpetuum ducenlls abbine annis cruenli bel li (healrum, ubi terribilis Dcus Exerciluum penè quotannis singulas Europæ genles tanquam vlclimas ad occlsioncm congregal, ubi nunquamnon ferè districlus llle mucro Domini inebrlat se sanguine, devoralquc carnes occisorum! Pat in posterum bis locis, arnica pot resldeblt, audiiorcs; aut si qua gens malesana nos rursùm ad arma roget, non ampliùs reliqui bclli sedes eril Belgkum ; lise enim contra nos hostibus nostrls bucusque fuit art, hoc horreum, srarkum, armarnentarium, hoc omnium rerurn receptaculum ; bine reclus in Galliam impetus. Reliqui belli jam sedes eril tali fato

dlgnior provincia ; iltuc terror fugaque, populatio agrorum, defectio sociorum, oppidorum incendia, c«tera?que belli clades que per tôt annos in Belgium ingrucrunt, convertentur.

Sed faustiora lireat augurari. Quibus enim armorum causis, et quo tantarum cladium prelio contra nos vicini liellarent? Ludovico quldem tantum glorix belli domique part» est, ut propiùi fastidium ejus sil quain deslderium : sic usitata ilii ac propé jam obsoleta et \ictoriis gaudia sont, ut pacis otium et sccurllatem quàm armorum tumultus et airain malle debcat. Al si antius invidià vicinorum animus, Galliæque fastlgium in deminutionem sut accipiens, rursùm turbare pacem audeat, experientur quanlo fortior virtus sit in libertate suà vindicandà, quàm cupiditas in oppugnandà allenà : agnosrenl eosdem et sc et Gallos esse qui per tôt annos fueriut ; eosdem anlino», casdem eorporis vires, cadcm arma gerere; Ludovicum quoque eumdcm esse, nisi quod hune et mclucndum magis justus in hoslcs dolor faciet, et expertà loties divinæ provideutlæ tulelâ fldenliorem : denlque senlicnt cujus populi vis alquc virtus atroci totius ferè Europæ conjurationc non mod6 non obruta sit, sed etiam et illius sævilià belli semper vie— Irit emerserit, eam, adjunctis præsertim Hispaniæ viri— bus, posse ulteriùs, quàm ipsis optandum sit, vincendo progredi.

Al lu potiùs, ut ctcrcituum, sic cliam packs Deus, aufer hella usque ad iinem terra’; dissipa consilla gentium et principum qui bella volunl : fae ut cogitent rogilationrs pacis et æquitatis. in manu tuâ sur.t corda regum, etquocurnque vis inclinas ea. Tu nuper statulsti proccllnni bclli, et subito silucrunl fluctus ejus : tu mot fecisti cogitarc unanimiter et unius raoris babil are in domo genles paulù ante luiniicas. A te, à te, tu juam. uno factum est istud, et est mirabilc in oculis nostris. (Confirma hoc, Drus, quod operatus es in nobis; custodt In sternum banc voluutalem cordls eorum Intprimls da novo régi cor docile, ut populum hune iniinitum, super quem ilium regnare fecisti, judicare possit. Da ilii sedium tuarum adsistricem sapientiam ut eum illo sit et eum illo laboret omnibus diebus vite ejus. Tergal magis ac magis timere te Deum suum, ncc unquam elevetur cor ejus in superbiam. Sit ilie pater pauperum, sit adjutor pupilli et egeni, cor viduæ consolctur, sit oculus cxco, etpesclaudo; super universum populum suum viscera bonitatis et miscricordiæ indual. Rcgcmque noslrum lisdeni præveni benedielionibus dulccdluis. Longitudlnc dicrum pariter et virtulum multitudinc adimple eum, ut diu videat régnantes ûlios ûliorum suorum, et pacem super Galliam.

Oratio habita, nomine et jussu Vniversitalis Pari-

siensis, super gratuité juventutis institutions apud

eam futuialâ à lie ye Christianissimo Ludovico A’ K.

Anno 1711) l.

Est hoc vulgarc satis et usilatum principibus, quos nihil æque ac diulurnitatis amor cl cupido sollicitât,

1 GAZETTE DE FEAKCB.

!•« Pa i*, le 23 d^o>abrr 1719.

Le 19, le limr Rollm, ancien rerteor de THniveraité, et prefeuear rojtl es éloquence, prononça, dune le »allc de» ccolei

«frf* KiÜ <*|M*

âuditores ornatisslml', Telle præclara qusdam ac magnifies moliri, quibus nomen illuslretur suum, gralâque ac perpduâ hominuin rcrordationc xtcrnltall toinmeudelur. In il là sciliccl amupiitiuni ad «os oputn*, bonorum, voluptaturn copié son II uni sibi lamen aliquid déesse, quod longé prospiciens in futurum animas maximè dcsiderei, unumquc præ tæiciis sibi insaiiabdlier paraudum, rlaram sui apud postcrus mcmoriain. Quoniam nulein1 * * * * * plprlque piilchritiiilineni ac speridn excelsx rnagnxquc gioriæ veherncntiùs quâin sapiriiiiùs appclunl, vêler uni Inslllulorum, quamlibcl publies rei ulilia sim. plané incuriosi ei iintnernon-s, poi.endam sibi ul plurimùm opérant cxisliuianl In uliqué rc *, quœ ipso fplendore nnviialis persil iugal orulos, suique admiralionetn concllct; cujus invcnlæ ac pcrrceis laus ad ncminem allud perllncre ac derivari possii; cujus ipsi soll audores, conditorrs, ac vclui pareilles appellarî mereamur; ex quà denique solis Ipsis lleeal inlegrum el cuilibet alteri tllibaïuin cxislirnotiools florem decerpero; quasi quidquid ad tuenda aliorurn opéra iinpcnsx el laboris iiisumpluri essenl, Id aliens lantùm faîne accresccrcl, el perlret sus.

Longé ailler scutiehal Ilia ver* laudis prudens estirnatrix anliqulias. in cujus monumentis el numi*mali«, qus adhuc exslant, loties resliluiorum operum fil menlio. Longé allier eilarn sensit, pra*cunie jiidido scrcnlssiml regenlls , Ludovieus XV. duni fundatam apud nos voluit graluliam inslilullouein. Quuni Pblhppus credo ri sublimi ingpnio ad niaxlma quxque el splendiriissima rcrHlur, vidit nlhil pusse uiagis velad pupilli regis nascenlern famam, vol ad lotlus rognl ulilllalern pariier el gloriim conduccre, quiirn si régla iiberaliias el luuulücenlia solcmni el mansuro in perpetuum dcrrrlo provldcrel forlunis ci dlgniiati nnsiræ hujus rciptiblies liu-rariæ. omnium quolquol iu orbe chrisliano sunt, academlarum parrnlis ac principe; qu® . nala in ipsis regum penetralibus, sub eorum tulclâ cl prssidiu, per loi rétro sscula , noxis in dies aueta dodrlns el Tarn® increinenlb». nunquar» certè, nlsl nos in inaircm nostram failli amor, regno vei oneri fuit, \el dcdceorl.

Dum aulcm opilmus princeps publie is (antùm commodis videtur consuluisse. suc etiam propris laudl mm mcdioi rlicr consuluil. Est cninx hcc veræ gloris natura et indolcs*, ul virtulem necessariù , quanquam id tu non agas, vclul umbra corpus, sequatur; sprelaque in tcmporc cumulalior in cum redeal7, qui nihll ad

et • i irarM de Sorbnime, an non el en présence do reefeor, de* perureara de* nation* el autre* ollirier* représentant le eorpa de rUnivrrsilé , un disconra latin tria- éloquent , en action* de gricea an roi, ponr la fondation qu il a fuie de l'inatruriion gralaile dan* le* collège* qni la composent. Le cardinal de Ko* il Ira » ataiaia, arec plutirar* prélat*, et an grand nombre de peraonnee de dietinciion.

1 Plia. l3a.

• Ci c. EP. f. ra5.

• Tac. An. 177. « — Id. Jol. Agr. 191.

• Tac, An, 106.

1 Lay. t. I. 5.

• Ci c. Phil. 1, 3*5 et 333.

1 Li». t. 1, 118. — Plia. *7.

ostentationem, omnia ad afilitatcm publlcara refert, redèque facli non ex populi scrmone mercodenx, sed ex fado petit. Ccteros qui per inexpletam silirn et aviditaicm laudis. novis lantùm operlhus ac rnonumru- (is inlonli, libcnlcr sinunt anltquilùs instliuia eiolescore, mand plcrumque ilia sors1, ut, postquatneorum opéra vivis eis ac spiranlibus brevem ncscio quam I nu ni s gl iriolx uduplatem præbuerunl , justo poslrritatis ncgledu ipsa quoque siaiim Inlrrddaul, aiquc oblivionc boiniiium scinpitcrné obruanlur. Al, ctiaimi diulius ipsa rei rerèns instituts ulllllate pcrdurrnl, nunquarn Ionien asscquunlur dupllcein illam , si fas iia loqul, famæ pcrcnnilatcm, quæ in lucndis vcl aug ndis remotissims aniiqullalis operibus reperiiur. tslcmm fama ilia ejusmodi •, ul maxima pars cjus non in mrmoriam solùm ac posleritalom protnineal , vcrùm in lapsA etiam rauliô aritè sxcula returrel el expallelur; nec conûncai se inlra angu>los nimiùm, quaniumvis longé palcanl, fuluri svi limiies, sed omnem rclroacli lernpurls fruclum el usuram ad se revocet.

Talis glorix seges novum in nos Ludovic! regis cl Philippi regenlis bondi' i uni proscquelur. Quoniam illi minime cogllarunl illustri poilus et reccnti monurornlo. quotl nomen suum prsferret, commondarese posirri», nec quidquam aliud in mente prxlcr opt mam de sui* civibus bené merendi voluntalcm habucrunl; cos, arc Id xgrè forent conditorcs noslrl *, eos consentiens laus bonorum omnium, incnrrupla vox bené judiranlium de virlute, Univcrsltalls noslrs , ab bac seeundé origine \elut ab stlrplbus Isliùs feradùsque rcnascenlis , novea fundotores l, novoi parentes grati et memoris animi sio- < erâ signiii alione prxdirabil.

Celebralur admodum Augusli et Mecœnatl» in Utltm cl viros lillcratos amor, quôd poeüs aliquoi impen» faverint. Ingénia et arlos maximè omnium fovisse dicus esi Vespasianus imperator, quèd primus è fisco lalinis grxcisque rhetmibus annua cenlena consliluerit Jarl*lur non kmmeriiùFranciscl 1 erga viros dodos libcralila». Quanlô poliori jure ac lilulo lillerarum el liUeralorum hoininum dicctur parent Ludovieus XV, qui ex ipf> quldrm Univer»ilalis pairirnonio, sed adbuc pené i&fruduoso nobis , nec nM regié ruunificenliâ la hune inod uni aiiclo, plus quiro ceotum professorlbus nestos rediius in perpcluum assignai il I

Alquc ul Intelligatis quanta sil iode redilura, non solùm in cives commodilas, wd in ipauro regem cl regenlem glorln ; duplici hujus oralionis capile eiponam. quid hocteous regno profuerll Parlslensls Unlversiltf, quld eldem sil in poslerum graiuils inslilulionis oge profutura. cujus utriusque laudis pmsessio ad oovn* fundatores nostros axjuo jure peTtineblt. lia pneiftiù (emporia eiperimenlo. el spe veatur* utilllali*. poteritan reclèsit beneficium régis apud üniveniiaiea rolloraturn. Qu* duo dum conabor pro meU viribu*** sequl, vestrà me qusso benevoleutià sublevell»-

1 Tac. Hiat. l85.

» Cw. Phil. I, 367, 368-

8 Liy. b I, 3X1.

TRIMA PARS.

Tri* prosertlm In InsdtuemlA Parlsicnsl Unlvenilale proposila reglbai noslrls fuerunt, ui Ingrnla homlnum lllieris exroleret , ut eoruni mores rerto et hnnesto fingcret, uteo» solidA pietate et religione imbueret. H*c tria, in quibus omnls eiiamnmn versari débet docen- Uum labor, an folli iter acadomiæ nostra et ex comlllorum voto succe^serint, vcstrum erit, audllorcs. jodlcarc.

Kffer.iti Barbarorum Irruptlunlbus et longA série bellorum animi, sic omnem apud nos polilioris humanilalis gustum exuerant, ut in bac fcracc quondam prostantlum ingenlorum Galbé1, lanquam in ineulloet descrlo agio, fœtus doctrine omnis repressus exustiisque flos exaruhse in pe rpetuum videretur. Qold ergo cxrogilarunt reges nosiri, ut gmtera Gullirom ex bac publhâ clrca bonas artes soroidiA excilarent ? Gnari quam vlm cultura Ingenlorum babeat \ et quèm slt ilia cfllcax novam bommibus quasi naltirain et tndolem inserere. cnnvocatis undecumque spe bonis!® mercedis, oimiique invitallonum généré, perdoctis vlris, in ipsA aulà suà, In regali palatlo. illuslrein bonarum nrtium ofüdnam aperuerunl. Dicerrs Uluc rommigrasse cum suis oplbus ac thesauris el dlvllem Romam. et nubiles Athéna», et sacrant ipsam Sol y ni r in . DiMiIllini® et ahslrusl&sim* arte* nihil exlnde Inacccssum nnbi» et impers ium habuere. Vieil omnla labor improbus, et opliinorum princioum promerends grade cupidilas.

Nihil est scilirct tam tenerum, neque tam flexibile. i ncque quod tam facilè sequatur quocuni(|ue duras, quam Galliea gens, si rex ipse proMt*. In quameumque is partern incliner, lllùc statim omnia vergere. 1 raque prmcipum nostrorum amor in litleras lolum brevi regnom invasit. Cieperunt bons arles In honore et pretio esse. Gœpil animorum ferocitas solerli sludiorum lemperaturA mitescere. Ilirsuta piiiis et borrlda ingénia, nitorem queuidam et urbanilalis leporem, quolidiano et fanuliari usu iitterarum, assutnpserunt

Uiuc conversa in admiralionem nostrl vicine goules, juvenluiem suam iisdem arubus imbuendam Parisinis doctoribus cerUtun tradere , coniitemes palam , quo nullum præclarius nohis Victoria; genus esse potrrat) id quod optimum essetse non habcrc*. Hinc missæ postea rarisils In esteras passlm naliones varie maglslrorum colonie, quarum ope iosliluds ad hujus nostra imaglnem et normam pluribus acadcmiis, eô fama nostra peueiravit. qui nunquam arma per vénérant, atque Ingenii Gallici fines plus multô promoli sum quam Imperii.

Quo in pretia, etiam remotissimis illis tempoiibiis, apud esteras genles fuerit nostra Uaivcrsiu*. lestatur ccle bris ilia Gregorli IX ad regem Ludovic uni', qui postea inter sanctos adscriptus est, et ad Bianram matrem ejus reginam episioia, in quâ studium hoc Parisiens? Iitterarum fluvio de loco deliciarum egretto comparai ; quo quidem /lutio (sunt Ipsæmet romani pontillcis voces] non tolumGallice regnum irrigatur el fœcundatur

* Cif, I, 5*1.

* T*c. An. a 5 o.

* Cic. i, 5oo.

* T«c. de Oral. 3*6.

* Iliet. Uni». Par. ton. 3, pag. 1 35.

per Spiritüs Sanrti gratiam. verùm etiam paraditut eceletiœ generulit, cujut alveus [nota te, si placet, verba], cujut alveus Parisiensis civitae haclenue noscflur exs/ilisse, ad quam ex divertie mutidi nation*bus ad aquas sapientu t hauriendat ingens undique juvetium mulliludu confluil.

Kranl nu ne, qui nihil miranlur proter bellic® giorl® strepitum, nosUaque bac studia, lanquam principlbus vlris pdrùm décora, aut etiam parùm utilia public® rci, deprimunl et nspernantur. An conditoribus noslris Victoria quà in littera; plus taudis attulerunl? An subactls ferro g< niibus, quam domilU ralione et doctrinà ingenhs, mcliùsdc huniano genere merid sunl?

Talia fuerunt pnmordia et vi lut incunabula nasccntis nosiræ Unlietsllaiis' : qu« deterso ludtum sæculorurn squalore cl situ, quands exinde ad bæc usquo Icmpora progressibus enituill Uanc no» pretiosam doctrin® et gloriæ beredliulcm, quasi per menus nobis A uiajoribu* truditam, Omni ope conamur transmlttere ad posteros Integram, et nov is etiana, si fierl potest, incremenlis auctioiern. Cujus iudusiriœ su» et opllma >oluntalis rogal liuiveisttas, ul sknaiis, in hoc perlllustri cœlu, rallomrn a se vobis reddl ; quihus tam peiitls rcrum asdiuaioribu» si sua docendl roelhcdus utcnmqoe arrideat, non omoiuiù kndiguam se regiè libcralitale judi« abit.

Quum Idcô mitlanlur Inscholas nostras adolescentes*, ut iiolicndos se nobis limuudosquc tradanl, et ail omnem vil* humati® cultuin quodam uibanitatis salecondianlur, unde etiam lillere noslr» polilioris huinaiiltalis nomeu oblinenl; diligenter curamuscos imbu! multâ et accuralA velcrum quidem preserüm scrlptorum Icctione, quibus constat non poste præstaiillores formandis ingemis magisiros reperiii.sed recentluni etiain el nostratum, quos fera in unoquoquc genere excellentes habciuus, ne in patrià detnum linguA peregrini cl hospite* esse videamur. Prêter lllam autem, quà adolescentes insltui dccct, mulliplicerii omnigene cruditionis copiam, in Id maxime pio viribus nostris Incumbimu*. ut apud nos veri et optimi gustum et sensum. qui precipuus studiorum fructoaest, perciplant ; ut jam tune as* sue&cant ics quam verba, senteullas quam figuras plurif faeere; ut produire II lud dlcendi genus1, crebrls acumluuiii et sentendolarum non tam iumlnibus quàm scinlillls micans, fu coque el dncinnis et valut meretrlclo oinatu fulgens, hoc plerumque jucundius puerillbus logeulis quo proplus, malurâ judlcii sevcrllate respuand ; ut eos preseriim scriptore» adament, lu quibus suce us ille et sanguis iucorruptus san loris eloquenli® xlget ; ul ex iis cxquisitum queuidam nilorls el elegand* llorem delibenl, natlvamque simplicis cultùs rouudiliera assumant, quibus vlx dici potest, quum ca sente I à teneris Imbibe rinl*, quantopere deinceps valut naturé duce wsuescaut animi pueroraro. et ad calera deinde paratiores veniant. Iloc enlnt habent et ea, de quibus loquimur, bumaoitatls studia, el reliquæ multo aliiores arles

* Quint. 87.

* Plio. l3.

* Qaint. 87.

* Id. Phil. I, I79.

philosophorura et mathematicorum, quæ ils velut cumul uni addunt1, ut, ctiam quum se in agendo vel dicendo non oslcndunt, vira tamen occultam suggérant, et tacite quoque sentiantur, ita ut quicumque fuerit omnibus iis arlibus, quæ sunt libère bomine digne *, perpolitus, hune, ctiam non id agentem, furtim décor quidam ex Uld puerili instilutionc subsequatur.

At hæo ingcnlorura cuitura, quamlibet sit per seipsa ulilis, ciigul tamen apud nos pretii viderclur, si non ad inorcs usque transiret ». Probos cnim ante omnia volumus esse adolescentes : alloqui non pejus duxerimus tardi illos esse ingenii quam mal I. Hune ergo præcipuurn in instituendis pueris injunctum nobis laborem ducimus, ut 1111 apud nos probttatem, honestatem, (idem, juslitlam cdoceanlur: ut discant esse boni ûlii, boni omici, boni cives ; ut denique, quoniam natl sumus ad socictatem communitatemque gcncris humani, omnia vite civilis officia jam nunc et nossc et adimplerc consucscant.

Quà autem polesl burnanâ arle inelius fingi et eontlneri juvenlus, bis prxsertim temporibus, quibus majorum mores, torrcnlis modo præcipilali \ ita porro Terri et secum omnia trahere cœperunt ; quam si, velut translaté in meliora sæcula adolesccnlkbus.advcrsùs præsenlis ævi ronlagioncm votera Græcorum et Homanorum seu dicta, scu cxcmpla, tanquam valUlissiruos obiccs opponamus

Fatcndum est enim. audilorcs: sensum ar judicium ver» gloriæ, ver® rnagnitudinis, vers nobllilatis quoti— die magis ac magis omillimus, corrupti jam plcrique oc depravali cfTrænaUl vel cupiditatc vel admiralionc divl— tiarum*. Docuerunt nos jampridem novi bomines*, reperd inà Tortunà ebril, qui pecunlam omnibus modis trabunt et vexant, nibil in rebus humanis grande et præclarum arbitrari prætcr opes, casque abnormes et Immensas : non pauperlatem modù, sed vel ipsam honesl® mcdiocritatis tenuitatem, probri et Infamiæ loco ducere; laudem industris omneni poncre in apparandis lauté et opiparè conviviis; vasa, signa, vestern. supellcctilem, domos, villas, omnia, prster animum, magniûca haberc.

Qui possis contra talis corruplelæ vim gliscentem latlùs in dies præinunirr animos adolescentium, quæ tamen præcipua pars officil nostri? Si ex Industrie et dedili operâ scrmoncm de recto et honeslo Instltuamus, aures illico nobis et mentes obstruunt , siblque ab muni parle tiausl diligenter prccavenl, quasi eoruin llhcrlali struantur insidiæ. Al præcepta ilia, et exemple, quæ inter Icgendosauctoressponteoccurrunl.quùm nint minirnè quesila cl accersita, eo se blandiùs animls insinuant , quo minus timenlur. Libcnter audiunt Curios, Camillos, Scipiones. Catones, minirnè suspectos sibl vlrluUs judiccs et maglstms.

Vident, non sine admlratlone7, ab agrosæpè etaratro

1 Quint. Sj. — Cic, I, 285.

* Quia'. 67.

» Idrm, 20.

* C.r. dr O fl*. g\

» Sill, Vj e' l4.

1 Vui. lit». 4, cup. 4.

acccrsitos consules et imperatores * ; sed iilas rustico opéré attritas manus salutcm publicam stabiliisse : eos convivii scitè adornandi rudes, longe meliorcm didicissQ orlcm, et fortiter domandi bostes in beilo, et sapienter regendi cives in pace : post plurcs consulalus et trium pbosmaiimis sæpè ducibus dcfulsse sutnptus ad fanera; tanins erat tune divlliarum contcmplus, lantus booos paupcrlatis : in struendis quidem teniplis et publicis ædibus splendidissimos fuisse », at in prlvatis domibus permodeslos, quas glorià non luxu, et hosUuni non civium spoliis decorabant.

Qui possunllidcmnonvehementeraffirlegregllsSciplonis vocibus \ quum MasinissaraalloquensfaleturscouiU virtutum æquè ac temperanliA et continenlii libidinutn glorkarl.nec tantum esse juvenluti ab hostibiisartnatispericulum, quantum à circumfusis uudique voluplatibus? Et is jam ante erga capllvam eximiæ forma? \ irg'incrn illustre sui câ de respecimen dederat. et juvenis, etcœlebs, et viclor. Amplius adhuc aliquid domilor illc loti us Oricnlis C.jrus4, qui captam à suis pari forme prxstantià rrgiam virglncm, suæ juvcntull diffidens , ncc iutueri voluil.

Quæ sit autem vera virlus bel I ica, quis verus gloriz sensus, unde mêlais discet nobills juventus, que ad mililarem artem se accingit, quàm ab Ulo percelebri apud Græcos Themislocle? Præfectus loti sociorum cla^sl Eurybiadcs Spnrtanus, ægrc ferens ducem Athcniensium adhuc juvenem sibi indiccudd sententié pauiù acrius obsistere, baculum in hune ferociter miullao* ad ferlendum sustulit. Quid nos Galll in tall rcrum arliculo ageremus ? Sedato vullu, et nibil coinmolus Tbemistocles: Feri, inquit, sed ausculta. Ilâroeço v/xi», axouaov oi. Auscultât il enlmverù tant® modéra tlonis miraculo stupens Spartanus; commissoquc intra Salami nis angustias ccrlauiine, parta est insignis ilia Victoria, quæ et totl Græciæ libertatera asscruit, et lama m Thcmisiorli meruit immortalem.

An gravissimæ sapienttum et pbilosophorum omnium præceptiones talis unquam exempll vim ad erudiendo* juvenes nostros ossequl possinl? præsertim si moneaatur, id quod nunquam salis inculcari potesi. nullum prorsus, non modo apud Græcos, sed nec apud illos te* tius orbls doniitorcs romanos, bonos certc bellic* laadis et fortitudinis judices, nullum prorsus tam longo sæculorum tractu singularis inter privâtes duelli eicffl" plum exstitisse. Nondum knvascrat animos horoioum. quæ nunc apud nos cclsa mentis nobilitas et pulcber amor gloriæ vocatur, baurlendi mutuù sanguinis barbare ilia ferocilas, a ut poilus rabics. Jurgia discordé*, simultates cum hoslibus excrccbant. inquit Sallasdus*, cives cum civibus de virlutc certabanl.

Probos adhuc adolescentes finximus, at nondum chrlslianos. Et est tamen finis «tudiorum ultimus refigio, quæ sola vlrtulibus iis, de quibus dlxiinus, dat tium, et velut animant addit; cl sine qui à veleri ly

* Sill. 11 5.

* Lia. t. 1, f*.

» Vil. I>b. 4, e. 3.

» Sill. fi.

«*$> 8ir.

ceo et sebolis ethnicorum nihll prorsus Unlvcrsita» noslra dislarcL Ideô aulcm Ilia precipuè instilula est, ut essel In medio non Gallle solûra, sed totius eiclesiæ sinu, an invirta fidci, portus et asyium vcritatis, munilissimum velut armamenlarium, unde parala semprr et in ipsius tncude religionis fabricata arma promerentur, ad tuendas regni libcrtates, hoc est vctcrum canonum dis— cipllnam, ad drbcllandas hæreses, ad fuganda vitia, ad cxlerminandam superstitlonem.

Temporis angustiis cxclusus omitto votera, quamlibet nobis magnifica ; sed ca nemo vcsirùm ignorai: consultos sepiùs de religione majores noslrosà principibus, il pra-sulibus, à romanis pontiflekbus, ab ipsis generalibus convilils. Omitto nostrorum presorlim homlnum operA, IndustriA, cruditionc, studio, et convocata, et ad felicem perducta cxllum concilia Conslantiensc et Basilcense, ürmGsima ilia duo fidei christianæ et libertatum nostrarum propugnarula. Ornlllo denique coactum, auctoritatc Parlsiensium lheologorum, ejurare errores suos de animaruui beatitudlne Aoinanum ponlifieem Joannem XXII.

Funeslis Lulheri temporibus, quùm illius pestifere hereseos contagio per Europam impunè grassarctur, Gallle nosiræ spes unde primurn afTulsUïGralias Deo ImmorUles, qui In tanto religionis discrimine, adversûs hune torrentem, quo urbes, provinciæ, régna Integra trahcbanlur, Parislcnsis théologie doctores ceu ûrmlsslinum inurum opposuit. Emissa à Leone X butin fluctuanlium animorum estus compescerc non potuerat : conscripti à l’nrisiensibi.s theologis viginti quinque arlicull, lique totius Universitatls unanimi consensu conflrmati, (idem in GalliA sanxerunt, et illi, quam genrralis deinceps synodus prescrlpslt. credendi norme ac régulé viamet aiictorilalem prestruxerunt lia semper erit, audiiores. Quoniam thcologi nostri non sinunt circumferrt seomni vento doctrine; sed in fide stabiles, oinnia scripture sacre et tradltlonis (rutinà pondérant nec profanas vocura novilates inducuut, sed sarrà verende aniiquitatisauctorilal» velut anchorA nituntur, fremenlibus nequicquam cupiditatum et opinionum humanaruin procellls, stabunl immole et inconcusse illorum de religione definitiones, errorisque et mendacii ncbulas victricis tandem aliquando veritatis luce dlspcllcnt.

Non sola hæresis rellgionem Impugnat. Bcllum ipsl indicunt alii præterea hostes, eo inetucndi magis quo minus metuuntur, vitia, ignoranlia, superslitio. Scilicct quum cjusmodi sit homo, ut carerc ornninô non possil religione, provcrA et germauA, cujus austera sanclllas ipsum angit et sollicitât, avidé arripll simulacrum illius et adumbratam imaginem, que exlcriorls rnodô qualiscumquc cullùs non incommodum vectigal persolvens Deo, suis intérim voluntatibus non adversetur. Quôd si preterea accédant blandientes magistri, qui laxas dent humane rupldilati habenas, vlx credibile est quâm facile et celeriter religionis imitalrlx superstitio, vitio— rumque mater et nulrix ignoranlia, animis Irrepant. Exemplo sunt aliquot vicine genles, apud quas vigens olim doctrine parkler pietallsque laus non allant ob causam videtur nunc ila languens et penè Intermortua, quâm quôd enervatis olio et novarum opinlonum contaglone corruplis earum universltatibus et sebolis, ornais

ferè illlc religio in puériles et sepe ridiculos cxrcmonitrum ritus evanuit.

lloc idem ne in GalliA contingerel, nostra non porum obstitit Universités. Nec de theologis tantum loquor, qui semper pro suo tuunere, velut in excubiis posili, attenté vigilant ne qua doctrine vel morum labes furlirn apud nos subeal. Idem apud reterasquoque facultales, Idem apus nos vigel tuende pieiatis ardor.

Quantum putatis, auditores, conferre ad eam presidii possc vel unarn pbilosophiam? Pretcrquam quôd enim ilia, prœsertim ut nunc à plcrisque traditur, miré valet et ad Üngendos mores, et ad acuenda ingénia, non solûm dGserendi subtilitatc, sed preslantibus eliam quas tradit redé et sané judicandi regulis; hoc babet proprium et peculiare munus. ut lalenlcm ubique in omnibus uaturx arcanis Deum quasi digito commonstret ; ut ipsA nature obscuritaie adolescentes assucfaciat sanctam myitcrlorum obscuritatcm venerari; ut, ad comprimendam in rebus fidei ingenitniu nobis curiosilatem, doceat quàm sit ration! conseu taneum non relie intra angustos humani Ingenii limites, cujus aciem fuglunt etiam posite res sub oculis et pcdlbus nostris. vim Dlvinklatis inûnitara concludcre; ut denique disripulos suos rutionc ipsA duce ad sacrum usque fidei limen venerabunda pcrducat, anlmosque juvenum , docills obsequii saiutari jugo dnmitos jam et subactos, tradat religioni, eo-que velut inter raanus opllme raatris secura deponal.

Quid ! nonne in singulis sebolis professores nostri pretiosa ilia, que passim apud etbnlcos occurrunt, verilatis vestigia, de supremo numineà quo mundus condilus, de divinâ providcntIA cujus nutu regunlur humane res, do immortalitate anime, de eternis allerius vile suppliciis et præmiis, et alla cjusmodi plurlma, sncrorum codlcum, et presertim sancti Evagelii quolidianA leclione confirmant et consecranl?

El verô, nisl A lencris puer! scripture sacre leclione, imbuantur, nisi indc solide pielalis haustus bihant, nlsi jam lune Christo preceplore utantur, ecquis erit tandem postea audiendæ illius voct locus'? an quum vel Hbidinum estus, vel bonorurn ambitlo, vel cupidltas divitiarum , vel sue cujusque munerks occupatlonrs totum humlnem gravissimis curls dislringcnt : Undenam , prccor, ilia, quam viri boni tam sepe déplorant , et Dei , ctCbristi, et Evangclii, et sul ipsius nonnunquam ad scncctutcm usque perducta igtioratio, nisi quôd In puerorum animis non slalim jacta sunt solide religionis fundamenta ; nisi quôd prosublimibus illis e va nge lice doctrine institutis, que mentem bominis alunt et erigunt, substituts sunt aniles fabule, nugæ, ineptie, quibus non possunl animl puerorum non deprimi et corrumpl?

Multum igitur rcipublice, plurimum verô religionis interesl, ut slet semper ac vigcal cjusmodi schol a . in quA sic ipsi quondam a magislris cdoctl, iisdem vicissim conamur discipulos noslros infurmare preceptis : alque adeô multum ei Principi debelur, qui gratuite inslitulionks bcneficio perfecit, ut adolescentium éducation! frliciùs adhuc ilia posset in posterum incumbcre. Quod dum alterA hujus orationis parte demonstrabo, vestrâ me rursùm, auditores, patlentiA suslinete.

• Quint. 6l6.

• ICL'NDA PA H 5 .

Qussflum est aliquando apud Romanos1, utrum llceret oratoribus mrreedem à rt*ls et liligantibus acclpere, an iis semper gratis agendurn esset ; rrsponsumqur pro illius ratione temporis, tibi diccndi vis ad maiinu quajque siernebat »i m , non posse quemquam patronum, qui sudicienlin sibi . modica autem hxc esse) posslderct, hune quxstuin sine crlmine sordium farcre. Quôd si res familiaris ampliùs aliquid ad usus neressarios cxigercl, passurum oratorem senindùm omnes saplenlluin loges sibi gratiam refrrrl, quoniam h*c Ipsa opéra . tciupusque omne allenis negotiis daium, faculialem aliter acqulrendi reeideret.

Idem ferede nnstrû etlarn sorte judicabat Universités Parisiens s. Seniiebal quidem ilia nullura esse quantum magls sel legitlmuni. Vel neicssarium, qunm quem erudiendis pueris magistri perclpiunt ; et rubori esse debere, ut aiebat ollm Romanus Impcrator, suurn præceptorem alloquens, quM sordidivimn quxque artlflda lueri plus et fortunx affermit, quam honestissirna liticrarum cxercltalio. Ægrè tamen ferebat liberales artei apud se non salis liberaliter ciereeri, puis chronique et nobilem docendl profession cm minus honestè uiriplcmls mercedis necessitate dedeeorari. Servabalur ha'c Ineunti regno Ludovic! XV gloria, lit piimlgetilam regum liliarn ab hac molestâ sers Unie libcrarcl.

(J mn es quidem in universum artes, sed prxscrtlm noslram liane, honos et digniias alii *. Nihil est illà, quamvis rnulti longé aliter corrupii vauis rcrum sentiant, nibil est illd grand lus. nihil quod majorern nnimi oobililatem deslderet. Non corporum, sed animoium cura nobis dernandatur. Tradunlur nobis à parentlbus liberi, ut eorum exrolamus ingénia, ut fingamus mores, ut eos religione et pietale imbtiatntis : quo quid majus, quid prxstantius? In nos iili suuni onus, suant potestaiem, sua jura transmlttunt. In prrentum ergo virent lubstlluti induanius necesse est non solùrn ncrem eorum sollieiludinrm.et tenera charitaiisvisrera, s. d muliA magis illam relsilatem et inagniludlnem animl. quâ tnaglstratus, què vlrl nubiles et principes, quâ hommes verc cbrlsllani suos Ipsl liberos instituèrent, ut nihil abjertum, nihil humile, nihil suo généré indlgmim à nobis unquam vel disrant, vcl audiant. Quxro autem à vobls, auditorcs, an taiem virum. erudleiidai juverilutl prxpositum, deccut instar mercenarii tant nobilem vendere operam; allve dignum liberalibus discipllnls, et illo quem prx nobis ferre debemus aninto, indignas lm— mine ingenuo mercedulas d disrlpolis exigere? Nonne poteral hcc tllis et inderora srrvitus penltùs drprimcrc anlmos maglstrorum1, quum eos j ollùs, quleumque Iftteris faverc voluerunt, omtii ratione eitolli et origi oporlere rensuerint , ratt inagnos animos magnis honoribus Ile ri *.

Undc cnlm putatis, auditores, tôt d regibus concr ssos fuisse rectori noslro tltulos? unde liberos olim in regiam quocumque loco et temporc adiius? unde hos fasccs,

t Qsinl, 616.

* O. Phd. a 88.

d Quint

4 L»». t. If *34.

hos apparltores, banc purpuratn? Cur senatûs principe» et raticellarli, in publicis, apud collegla conventibu», sedere ante se reclorem sxplùs voluerunt? cureumdem, quum ipsos adit sob mni pompa Universilas, abcuntrm tain honorifleè deducunt et comilanlur ? Cur Ipse rei llispaniarum Ferdinandus , quum instltutsm recèn» Complutensein Acaderninm viserel, medium inter se et Cardinalem Ximrnium incederc rertorem jus»it? Uoc scilicet quasi publicum honoris et obsequii rntigalipsl doctrine et vlrtutl perso! vilur, ut crcscant Inde anior et reverentia litiernrum, ut en séant etiam bominibui iitleratis anirni et spiritus ; non ad itianem puenlisjaclan- II* fastum , sed od veram sui muneris csUmatlonem, et ut dignos ejus nobUliatc sensus conciliant.

A l ecce tôt et tam bla tnlien tibus tilulis bouorum priacipibusvlris, atque ipsis pené regibus, quodarninodoco»quatus. repente ad abjcrlam intimorum arliftcum , atque etiam rnenenarioruni, condilioncm depiimor, dum prcsenli mlhl, nec sine rubore velut mendlcam porrlgentl manum, nu m mu I os aliquot, sudati diû laboris pretium, dlscipuli annumerant. Fateor. autlilore*. nobis indé non niediocritcr decresrere animos, omnrm Ingenll venam ciarescere. et penfitis excuti Illam, qui va'cre imprlmls debemus , seniiendi nobilitatem : ideâ nos tali servitutc plebs ima et Inglorium vulgus lier!

' vldemur.

Quid si. ut faeilé pro virtutlbus villa subrepuni, in locuni verecundl illius pudoris subeat lurrl cont*Kioja dulccdo? quam non dabit ilia ansam meglstrls colllgendi disrlpulos, non c&qulsilx eruditionis famA1, nec ingenii experimento. sed ambitions salutandi. et illeccbris adulation!*? Qui polerunt iidem, quâ derrt.severltate discipline convenientlum «d *e mores adstriagete, nisi sint ab omnl spe, metu, cupidate liber! t Adolescentes ipsi quos Inde animos, quos spiritus contra nos su rnunt ? Quin cl parcnlibiis, prxserlira si optime educatlonis fructu caruerint. quonlain non multi faciunt doctrinain et bonas art«s, futilia rei augend* instrumenta, et soient tant! res cstimarc, quanti eu emerlnt . viles plcrumquc et lltlerœ cl magistrl hoc ipso videnlur quôd pretium habent*. quo persolulo omnl sc deincepH grati rmmorlsque animl oncre liberalo* riisliinant, quum cjusrnodi bencficium nec vcnlredebeal, nec perirc*

Ab bis nos jampridem vlndicare molestiis cupicbit Universilas. sed Irritis hueusque et Inanibus \utis. Apud reges nostros olim, t|uuni sois et sine xmulis esset, honore et graiiâ præpollrns; lllusiribus in ecclesiim et religionem mentis loti chrisiiano orbl ad spectacutum propodla, nihilo per hcc unquam dltlor fiort tentatil, sed suâ semodotiâ et paupertatc involvens, uni tantum public* uti lltati studcbai. Quod ergo perse non poterat mater Uuiversitas, id tandem paternus ln nos amor Lcdovici peifeclt. Suppcdlta» il nobis principls optiml prudens non minus quâm magnlficn libéralités. non quidem redundantes, unde luxus et cupldita* ali pussent. rediius; sed bonestam et frugalem, qualis littetbIos bomines decet, abundantiaw, unde necessilatibui

t Tac de Oral, 35 X «

• Q-.nl. 6l4.

* lit, ibid.

vil®. «tque eliam corornoditailbus, provider! faellè possft.

Intelleill Düx aureliahb:vsis. ut est Ipso lllterarum amans et sciens, sublatis studiorum prctlis, eiiarn sludia seriùs oriùs peritura; nihii a quoquarn expetl, nisl cujus ante fruclus pnevlderll' ; eô laborem impendl solere, unde émoluments sperenlur. Intellexit Idem trnnquillum aliquid elliherum studia nostra desiderare *.SI cnim deslnt ad cultum et vlctum neccssaria, Inquiéta mens, nec sul boité compos, semper allô spécial; cura*, angores, solllcitudines diu noctuque urunt et rruciant 1 ; quibus occupalus et obsessus anlmus quantulura locl bonis anibus relinquli? LU vaiem cgrcglnm, sic optimum pr*ceptorem (llreat poet® verbis uii anxictatc carenx am'mu* fnc.it. Non dissimulandum est, auditnres : jejuna et fatuelica paupertas omnern plerumque ingenii succum exhauril, omnes animl nervos frangit et concldit *, qui ut bonA fide studiks incumbai, ab otnnl et in presens egritudine, et in futurum metu, vacuus ac liber esse debel.

Quld? An ret domi tant arcta et angusta sineret un— quant parari a nobis vel Ipsa artis nostr® instrumenta; libros dico scu prlscos seu récentes, sine quorum salis amplA supellecti, qitamlibel sit allunde vividum et acre Ingenium, non potest esse nksi maiica et debilis odmodum eruditio. nedum perficiatur il le præstanti magistro nccessarlus doctrine orbis, qui, ut mcl es varie floruin ac succorum gencre. Ita ei plurlum artium misturè et ditersarum plané rerum cognitione eflUorescit et redundat?

Non deruerunt quidem bactenus academl» nostr® peritissimi in slngulls arlibus doctores, formandisque omm studiorum parle adolesccnlibus pcndonel Al nunr, quum elcondktio docendl bonestior facta est, et reditus arnplior, quanlô sperarc fas est, si Deus cceptis fuveal. uberlorem proventum fore excellentium In unoquoquc gencre magisirorum?

Accedet eliam ilia non mediocris educands juventutl comrnoditas, quéd jarn præceptor non cogctur majore se turbé, quhrn ut eam sustincre possil, onerare. Ut enim fortasse in majorlbus sebolis, propter maturlus ctatis etjudicii robur; maglstcr unus par sit erudiendls rlté quàmplurimis adolescenlibus, qiiemadmodum sol uni— versls idem lucis calorisquc largltur ; alcerlè fatendurn est. si ambitiosis ulilia preferantur. in Inferiorlbus, scholis, ubl propter Ingenitam pucris (évitaient mobilktalemquc animorum, ncc tam longa nec tam acris intentio débet exlgl, vocem illam praureptoris, ut rtrnam, minus sufiiecre pluribus. llmcndumqiic ne ab bac communl doctrine mcnsA plerlque e puerls, propter nitniam convivarum mullitudinem, jejuni et Inancs Intrgram famcm domum référant. Divisls per varia gymnasla discipulis, facilé jam poterit istud incummodum cvilarl.

Palibunt t*nim in poslerum omnibus, sine ullo conditions et opunt discrimine, purisslml academie fontes. Litebil iinkcuique clvium, quorum plurimos a scholis noslris invites et rcluctantes arcebat temporum et rel

1 Tac. An. t{S.

* Le. d« Oral. 35o,

* Quint. J.

| domestlc® difficultés. haurire apud nos incorruptatO rrpnl doctrinam, nullâ peregrin® novltatis et eilernarutn oninionum colluvie Inquinatam.

Qu.. :• :iam, audllorcs, id gloriarl mérité possumus, nunquam apud nos egestali et inopi® Interdictum fuisse adiiom, ut aiunl eA de causA occlusam olint fuisse Demostheni Isocratis scholam. Et reiô, qui possemus, educhti plerlque in ipso honests paupertalis sinu. pauperum oblivtscl? Quis magister, lllteris sallent leviter imbutus, eo< non in suam quoqur gloriom pecuiiarller foveret? Quinam sunt qui in sebolis noslris lngenio, studio, industrie maxime ernineni? Citra divitum offensloncm dictum sit : non multi potenles. non multi nubile*. liunc slbi honorent plerumque vindical doctrine non minus quant virlntis magistra paupertas.

Atenim, inqutunt bomknes eliam academie nostr® per6iudiusi lionne metuendum est ne hec obgratultam inslilutionemlætitia luxurW t nobis aevana fiat1; nesublato spel ac inetùs stlmulo et velut aculeo. langucscat industria, paulatimque subeat grata inertie dulicrio*; ne stabllitis In perpetuum fortunis noslris, et rquatA omnium sorte, décodât errtamen virtulis et ambitio glorie, discrlmenquc omne in poslerum laboris et *0cordls pereat; et sic pro noblli illâ einulatione, cujus acriori ntorsu optltna queque ingénia suseilatitur*, torpor ad nos, et negiigentla, et veternum ip«A tllè futur! securitate Iranseant?

Ut sunt human® res. In quibus nlbil ullâ IndusiriA constitui potest, quod non In allquot diflit uliates inrurrat, fatendurn est id pusse forsltan non omnlné sina causA metui. At Id ne accidat. et ut, quantum in nobis est, eatur obviant omnibus incommodis que nascl possent ex gratuité inslilutione, nova* ipsl nobis leges accedenle regis cotiscnsu, pisscribcre meditamur. sub nutu et presidio supretni srnalù* parisiensis, qui boni public! perpeluus assertor et v index, noslrarumque artium cultor pailler et tutor, acadcrniain noslram, secuin arcltsslrnls invicle erga reges fidei, et in tuendâ regni doctrinA conslantie vinculis conjuncli>simam, nunquam non cfiicaci ope et auctorltate sustinuit, pr®sertim sub co duce, quem et sua indolcs, cl innatus Memmlis horninum litleralorum amor. et ratio public® utilitatis, cujus semper acre studium pr» se tulit, non possunt nobis non fa erre peranticum.

Quld autem a nobis sprranduin meluendumve sit, vel Ipsa docere potest prxicnil lemporis eiperientia. Trigmta cirrlter abliinc annis apud Mazarinæam domum gratuité juventus cducatiir. Tester publlcam l’idc rn : an est unde illius institutlonis Parisinos cives pœnitcal? Sive doc tri ii® studiurn \ sivc ntorum et pietalis cura spcctetur, an, acribus primùm, ut ferè fit, initiis, dein incurioso fine, professons m usquam ardor et Industria tam longo inietvallo vel leviter elanguit ? Confidite, auditores; nihilo segniorctn totius academl® o|>cram experietur Pansina civilas.

Et verô. nibilne putant valitura apud nos fam®, pudoris, honoris, ofllcii, religionls morncnla ? nlbil pu-

* Lit. t. 2, 137.

* Tac. Annal, 77. — J ni, Agr. 290. — àdd. 390,

* Li*. t. 2, 197.

* Tac, An, ai8.

«*4*> oie <§»*.

biiccoplnionls reverenllam? nibil arroctnm in nos studio et fjvorc bonorum omnium eispectationcm? nihll arrectiores adbuc forlassc oculos æmulorum. qui omnem de nobls crescendi ansam avldè ar riperont? nihll acrcm vigilanliam magistraïuum. sub quorum oculis cl tutelà nostras arles oiercemus? nibil severam ipsius Uni vers! la lis disciplinant, cujus inde salus et fuma pendebil ? nibil deniquo slnccros grati ac menions animl sens us, intimé atque otiam religiosé vénération? pcrfusos, erga cos principes, qui uné publics; utilitatis rationc compulsi tain slngularc in nos beneficium contulcrunl?

Est enim hoc bencncium per seipsum quidem ingens, et raagniQcum. et omni predicalionc majus; at incredlbile ei apud nos pretium accedit manu et voluntaté dantium *.

Augustus puer, religionis et rcgnl spes. populorum amor et deliciæ, sui principalùs emrdia ab bac in nos insigni liberalitate ducit, qué populos docet quid de se spcrarc dcbeanl. His vclul illuslribus priniitlis ineuntem clatem suam consecrat, edoelusque jam reges apud Evangelium beneficos vocarl*. sese ad bcnefaciendi ronsuctudinem tali rudiments» exercet. Nondurn maturus ad imperondum, dando jam agit prlncipem. Nondurn babilis seeptro gorendo rnanus, ncc traiiandis adhuc armls idonea. largiendo vires suas féliciter cxperilur et exserit. Dcniquc, dum se flngcndum ad artem regnandi pr*slantlssimis magistris tradit, pcritlsslmos quoque totius rcgnl juventuti præceptores parai, sibl ipse conscius quam vim habeat optima educalio.

At beuignilatem per se gralam qué dux acreliatvknsis comitate et afTabilUatc condivll1 * * 4 * *, adilu facilis, sermone blandus, bonltate popularis, salvo tamen et incorrupto principis honore4.' Rem tantam non temerè et cxco pron* ad benefaciendum mentis impetu s, sed rallone et consllio mature apud se deliberatam peifecit, ei per tus quantum bon* artes regno decoris et præsidii a lierre possent”. Rursus non lenti etdiu rogitati muneris tard! ta te gratiam illius currupil, ut fore ût apud magnâtes. l’arata, facilis, occurrcns, imù festinans principis benignitas omnes stallm ohices superavlt, Quin et ilia stimulos ac faces addidit spontc jam currcnti régi* poteslatls administra7, qui non ignarus puncto sxpc temporis maximnrum rerum momenta verti , commlssum slbi negotium illud, quod mulli antea potenles administré et ipse grandium cupitor et perfector Richellus, ncquicquam tentéranl, acri illé et actuosé, qué prcserlim valet, dccidendi rcleritate, penè citiùs transegkl, quant sciri pusse t ad cum fuisse delatum.

Ita nobis ad impelrandum tant insigne beneficium , opus nou fuit apud optimum princlpem ncc diulurnls

1 Lit. t. 2, q5.

* L«c. xxu, a5.

* Lît. i. 1, 490.

* Tac. Hiit.

1 Tanlo Imdabilior munifîrenlia noitra fore TÎdclular, quùd ail ilUm non imprta qiicnltni, rpera ferè mbit* largiiionii romd pcrnilentia leqoilar, acd comilio et ralione Irahebamur. (l’un.

P“ff* 9-)

* Cic. Pbil. I, B. 6. — Scn. de Ben, 38a.

7 Lit. t. ly 161.

prccibus, nec acri ambltu. nec sollicité prensatiooe, oec callidis illls et furtivis arlibus, quarum sc omnlnô rudem cl imperilatn faleri non erubescit antique simplicilatis retinens acadcmia ; nec denique, quod vix credibilc est, ullis patronis et adjuioribus. Cause nostre xquitas, postulandi modestia, publicus bonorum omnlum favor, multô magis autem Insita Philippo liberelllatis et munificentie proclivitas, non medlocriter cju* in liilcras et viras litteratos amore incitai», potentissini nobis apud ipsum patron! et adjutores exstilerunl.

Quanquam, ut verlùs loquar, omnia bec, que rii etiam nunc quum facta sunt, Ipsi nos, qui iis fruimar, in tali rerum cardine et difficultatc temporum fieri potulsse eredimus, sola proculdubio perfecit, cujus Irgc Immobilis rerum humanarum ordo seritur, divin» provideutia 1 ; que sic videtur nostram lu colrndis invicU li-le regibus observantiam, in asserendis regni juribni ac libertatibus constantiam, in tuendé verilate fumitatem, voluisse rcmuncrari.

Absolve! opus suum, ut confidenter speramus, divins benignitas. Suo nos beneficio, quod sola potest, (ligner prxstabll. Auclls tam insigniter fortunis nostris, longé potiora adjlclct incréments juslitix, pictalis, religioob, sine quibus regia liberolitas nobis in perniciem verterel Hcc nostrorum summa votorum fuit in illâ solcmni L'nivcrsitatis supplicatione , quam suis pené convulM sedibus Pariskna civita» tam tnau.llfo singulorum ordinum concursu et applausu relebrnvlt. Qu* vola non irrita cccidksse spondel ardens et slncera pleins illii» pontlficis, qui tune sequester et médius Inter Dominos et nos fuit : qui fratrum amator et populi Israël, mnltum orat pro populo et unlversâ nostré civilate : qui indulus lorlré jiistklic, galeé judicii, et incipugnabilis scuto veritatis, armalusque gladio divin! verbi, cum pli turbâ sarerdotum suorum, volunlalcm habentium in lege, certat bonurn certamen fidei, et boita Domini cum paelficé quidem mansuetudine, sed cum InvicU. ut speramus, animi forlitudine pricllalur.

III.) duce et interprète non desinent in nostrn Universitale fieri obseerntiones, oraliones, postulationes, graliarum actiones, pro rege, et omnibus gui in sublini“ tate sunt, ut quietam et tranguillam vitam agamu t1, ut constct sua legibus vis et reverenlia, sua prinnplbu* auctorilas. sua regno dignilas et salus, sua fidei iuicerilas; irnprimis ut rcgalcm puerum, pretiosam hancei tam numerosé prlncipum sobole siiperstitem srintillam, puplllorum et orphanorum adjutor Deus, quasi pupillam oculi tu t custodiat, ut hune tub umbrà alaran tuarum protegat ut sit ipse 111 i custos. prccrpior. tutor, pater ; ut procul ab ipso arreat easuum humanorum et morborum perlcula, multô magis autem assentationis et adulation!*, quo veneno oplimorum principum indoles, heu ! nimiiim sxpc corrumpitur.

Hoc a le suppliciter et eniic deprccamur, quem mot vagientem in cunls adorabimus, divise isfaüs JBtv. Parvulos olim, ut ad te venirent, blandis vocihus cempellabas *. Regcm noslrum adbuc puerulum, rex lpt«d

» Lit. 1. a, 243.

* * 1. Tim. a, *. 1 et a.

4 Mitt. 19, i3 et 14.

puer, præveni in bénédiction* but dulcedinia *. Trafic ilium ad te In vinculb charliatis *. Sicui divisiones aquarum, lia cor regura in manu tué est ; et quocumque volueris Inclinas lllud. Per te principes iniperanl, cl potenles decernunl justifiant *. Da illi sodium tua rum assDlrkem Mplenliam, ut ait cum lllo, cl sempcr cum Ulo laborct.

Da scrvo tuo cor docile1, cor sapiens et Intelligens, cor pcrrectum, ut populum tuum judicare possit. Ilabeat secum , ut ipsc regibus precipis , logis tue volumen . iegatque lllud omnibus diebus vite sue, ut discal timoré te, et rustodire verbe tua. Discal in co ubi sit prudentia. ubi sit virtus, ubi sit intcllrrlos; ut sciât eimul ubi sit longitumilas vite et victûs *. ubi sit lumen oculorum , et pas. Quuniam in medio laqucorum reges ingrediuntur. et est via corum quasi lubricum in tenebrks, sit illi tua les et veritas4; hoc est, sis ipse illi lucerna et dus, et conti/ium . Defende ilium præsortim à fs bis amlcis, à detractoribus , à »eductoribus , qui aures principum callidé fraude decipiunl. Facnunqusm elevetur cor ejus In superblam super fratros suos. Justltiâ et misericordié sicut vestimemo et diademate induatur. Sit veré et amel dici pater pauperum.

Oratio in instauratione icholarum collegii Sorbon a» Plessati, anno 1681 7.

Mirari sepè solitus sum, auditores ornatlssimi , et mecum attentiùs mrditaodo querere , quidnam sit cur et infinité prope mullitudinc bominum. qui ad eruditlonis doctrineque famam contendunl, tam paucisint semperque fuorint, quibus i»la laus veré ac merilo ronttgisse videalur. Scilicct majus quiddam est scicntia , longéque pre>tabilius, quam bomlnes vulgè soleant opinarl. Ad banc opus est egreglà et etcelleuti indole , ingenio acri et vivido, singularl industrié, summé animi et xirlum conlentîone, longo ac pertinaei labore. liée aulcm in uno aliquo homine simui reperire omnia, quàm difficile a ni u u nique est, quam penè haclenus inauditum! Salis muliusquidem fait-ndum estenim; neque bec facienda aul nature ipsi, au t etatl nostre injuria est, ut existlmemus ingénia hominum longé annorum scrie iractuque temporis ettenuari sensim atque evanesi cre : quasi verédhiua prorsus ilia sis ingoniorurn et ab ipsius, ut ila dicam, nalurà Dek hausta ac delibala , posset unquam uilâ vetustatc confie»; ; salis multos igitur ad maximas quasque artes natura fmgil habiles atque aptos. Verùtn hanc in se v lin bomlnes aut ipsl non agnoscunt, aut incurié perire sinunt, aut In vanis inanibusque nu— gis plcriquc consumunt. Putant Ingenium, eliamsi nec

* Or** I «, 4* “ ’ Pro». 91, |.

* Piot, 8, 16. — S»p. 9, 4 et lo.

* 3. Rpg. 3, 9 et 12. — I. Parai. 99, 19. — Dent. r. 1 7, v» 18, 19. — Ere! . 9, ao.

4 Dirac. 3, 44.

4 Jcrrm. 23, 12. — Pi. )l8 v. »o5 fl 9$.— Prov. 2$. 2», •I Sjp. 10, 12. — Eiih. 16, 6. — Dcui. 17, 20. — Job. 29, *4 î *9- «6-

7 Ce diwoara fui prononcé par M. Roi lin loiaqn'il entra en oiercicc de la regence.

TRAITÉ. DES ÉT

labore excolllur, nec alilur industrié . satii ipsum suif valere vlribus. Accedunt ad studia lente, frtgidè, oscllanter; quasi aliud omninù agentes, non satisanimoet cogitalione cotnplcxi illius rei msgnlludlnem ad quam adspirant, adeôqtie non salis illius appetenles atque avidl; aliis mille nccupati curis, cupldilatibusque impediti ; semper respcclantps ad suas voluptates et dellcias, sempcr ad spem fortuna* amplloris et faciende rei curam toto anime attontl atque erecti. Ita varié et mulliplici contenlione dislracla mens, quid mlrum si nunquam possit veram solidamquc doctrine laudem assequi , cujus immonsn qua-dam infinitas inflnitatem quamdam laboris dlligrntieque desideral? Verùm superest adhtic aliud quiddam , quo fit ut tanta paucitas bominum veré doctorum semper cistlteril. Quidnam porrô lllud est, auditores? Ntmirum plcrlque nescio quomndù in hoc errore versamur, studia virtutis et scicntie parùm inter sc congruere , Immô ctiam quodammodo »lbi invicem adversari : quum tamen ronslet, sic ista interse arctlssimis esse conjuncta vlnculis , ut sine slrtute baberi quidem fortasse possit umbra doctrine ; doctrina veré ipsa. qualcm querlmus , hoc est germana , solida , constans , haberi profectô ne utiquani posait.

Quum magnam esse contendo pielalls ac doctrine affinitatem et quasi rognalioncm ; noilm id ita intelllgl, ut virtule prediti qui sint, iis continué summa doctrine laus tribuatur. Inrst In ejusmodi hominibus alla quedam excelienlior mullo sublim orque scientla, que non Ingcnii vlribus elle lia, non acccrsita studio, non queslta la bon hu s ; srd et ipso , si fas ila loqui , Del immortalit sinu subito arrepta ctpressaque féliciter, nlhil prorsus habet humane ImberlilltatU; que peritura bona fiuxasque rcs non fallaci et fucato splendore metiens, sed (que >era scientla est) et ipsius rei verllate estimans, taumana omnia, que nos tant! facimus, divilias, honores, voluptates, nugas putat : que supra cognitionem rerum terrestrlum et cadurarum longé atsurgens, Drum rontrmplatur unum ; bujus unius copnlüone placldé fruitur, pascilur, occupalur. Beatua quem tu sic erudieris. Domine! Beatua homo qui te acit , etiamai nlia ncsciat : infelix aulem, qui acit a/ta omnia, te aulem nescit 1 !

Verùm non ago nunc de bujus cœlesüs gencre doctrine. I.oquor de isté scientié que in investigadoue nature, et celerarum trartalione artium tota versatur; que quanquam Ipsa quoque a Deo pendet. bominis tamen labore ellam atque industrié nltilur. Contendo igitur rursùm, virlute qui caieat, negligalque studia pletatis. fleri non possc ut unquam veram perfeciamque do< irinam assequatur ; juxta iilud regis post hominum tncmoriam sapientbsiml oraculum : Inmalevotam animam non introïbit sapientia, nec habitabit in corpors subdito peccatis *.

lia est, auditores. In malevolam animam non Introt* bit sapientia. Kt veré qui posset ilia cornes otii et arnica paris sapientia exlstcre in medio tumultu cupiditatum, quibus malrvola anima lolidem veluti proceliis continué agilatur? Ad studia doctrine quicumque «crédit,

» A a j- Conf. lib. 5, f, 4*

sa

Digiti

4«f> «III <f$H»

boc apprimè sibl netvssarium esse cogitct, mcnlem ut afferat et perturbation!* exporlcm, et ab omni curâ m*golioque libérant. Quum enim ea slt réunit tliscendarum ruultlludo alque Immcnsilas, ut quaiuvis acrem diligenliain unimique coutciitluneiu facile absorbeat; sic in illo scntel susccpto opère totum se includai uecesse est; sic in illo uno spes, curas, cogitationes, labores terminel suos, ut ilium a studio disccndi nec irisana dlviliarum cupido retraitât, nec blandæ voluplanim illecebra avortant, nec cæca üoiiorurn ambiiio relardci. Ku-nitatio lillcraruiu suminam .mimi (ratiquillilatent quictenique desideral, strepituni aulent ac lurbam fugil. Mine ticri videmus, ut, slatiiu atque incrcpuil suspicto tumultùs, sonitusque bellorum, ciculianlur nobis c luaulbus prxclara studia, arlesque illit o nostræ conticescanU

l'on 6 quod bcllunt bu le sédition! par, quant excitant in aitimis nostrU tumultuosc cupidilates ? Fingile, quoeso vobis, auditores, fingile boiniiiem qui non habeat doniitas rationis imperio comprc»sa*quc libidines; qui totum sc trudat rnancipelquc vitiis; quem aul ovaritia solllcilct|, aul libido pungat, aut sliniulet ambiiio, aut ural invidia; quem nulla denlque nec ollicli ratio rnuveat, nec tangat eut a pietatis. H*c est enim ntalevola anima.

Quid Istc homo efliccre magnunt, quid arduurn leutare possil? Nonne si quid forte hubeala nalurà boni, id moruin perversilate ton uptum, lolque vitiis obruturn déficit atque extinguktur? Nonne si ejus animiis contcndcre paulô altius cii.uquc voluerii, rtatlm deprimitur ad terraut gravi pondéré alTecluutn, quibus parère cogilur, quia imperare nescit? Nonne, si ad scribeudum aut mcdilanduin accing.il sc, animumque iuteudat acriter, repente iucurrens cogitatio, vel deliciarum, quibus avide mliial ; vel bonoruin, quos ardenter appétit; vel diviliaruru, quibus coarcrvandis arixiè sludcl; buuc in ipso æslu et ardore mentis iuopinaulcin subito frangil, iutercipit. Iransversum agit?

Quid intérim homo vilæ inleger scelerisque purus? Uni prseipuc inlentus l)eo, ad quem uirairuru per laborcs suos cl studia semper alTactat viam ; nunqiiam de* clinans ab odicii rcligione cl curâ virlutis; luira suum iiiunus soiueiipse court tans el de Unions, lotus incumbil in cas res, quarum >ibi cognilioueni assumpsll. liujus quieta mens et placida nibii in sc admittit lurbulcntum ; non palet ilia ludibrio forlunx; non obnoxia est inconstante atque levilati; non extra scipsam quodammodo convulsa violcutis affedibus, but atque illuc incerta errai et vagatur : suarum dominatrix, et, ut ita dicarn, regiuu cupiditulum, scrnpciquc uativæ rclineiis et memor nobilitatis; nique labis quidquam aut gravilaiis duccns ab lcrrcni contagione corporis; ex illo suo carcere, in quo adhuc iuclusa rernanet , celsissimas quasque res DMiiiaéque arduas placide conternplatur; maria, terras, curium, cuncla peragrat; abstrusas rerum causas cl latentes curiosè inquiril, sagacilcr riuralur, féliciter eruil. An ejusinotli opportuniste*, quus ad docrinam babel vlla integra atque innoceus, recipcre polest vitiorum ftediialc inquinala mens?

Ncquc vert» sol uni tranquiHiiateni ac quiclem similis adeô necossariam abrumpunt insanæ illæ cupidilates; sed bebclant quoque non mediocriter aciem ingenii, ca-

liginemque ei denslsslmam offendunt. Nam quum rouiu et gravia iufandum Adarni occlus incommoda pestesque conseculc sunl, turn verô nullam, secundùm irsm oiii unique Numinis, aut accrbtorem peccatl panam lait priincvus pareas, aul tristiorem bumano geuerl calanutaleiu intulit. quam fatalera banc et nunquam sslis lugendam animi cæcitalem. Ncque enim ilia giavitas, qui in inedio sepe couatu tardaïur bumana mens, torpor illc cl incredibilis slupor, quo fit inlerdum ni in tacilliiuis quibusque rebus enimus diu un ceps htrrcat.seclinique ipse luctelur; caligo ilia et obscuritas, quibus involuius bonio plerumquc cæculil crralque turpiler; hcc omnia non sunl innata nobis atque insila. Uudenam igitur hæc in nos derivala Ûuxerunl? Mcrces ilia nimirum fuit, infclix Adam, lenterilails in Deura lux', hcc pr.ecipua pars mfaiirtæ ba-redilalis, quam poste ris luis rniscrà cl induclabili nécessita te reliquistil Ncrùmbu lot taniisque iucommodis, que condiiioui nosirc il la la adjunclaquc suut, eique uecessariù jam adberem, si nova ipsi insuper adslruamus; quæ obseuritas que (cnebra, que nox in animis nus tri» vcrsabilur? in bac aulem noctc el caliglue, quarto vos, qui poleril unquam insidere scicnUa, quâ noster anirnus débet suo lanquam sole el lumine collustrari?

Vultis, auditores, proponam vobis, oculisque vestris subjiciam illustre bujus cæeitaiis cxempluni? A gnose) te in uno codemque bomiue. quam sterklis slt atque irritus sine pietatis studio labor; quam v«rô idem fœcundus el eflù-HX, quum virluie innixus auctorem et dueem sequitur Deurn. Auguslinum intelligo, in cuju* laurfro boc lanlùm dicam. quo quidem uno cetera complecur omnia; fuisse hune cbrlstianæ religtouis, quam srnpifc illusiravit ac défendit suis, lungnlludine ac tnsjrstair dignuui; si lumen car le s lis prnrsus ac divin» religionb mujestati par esse quidquam in terris poiest. Vrrum, ut ail ipse de sc. Quid est homo sine te. boue Deus, niai dux in præceps?

Homo adolescens, egregià spe. feliei quum ad virlotem tum ad scienliaio indole, capaci rerum omnium uiuximaruiu ingenio, siugulari induslrii, judicio supra æbitem maturiore. omnibus denique nature muneribas ac præ>idUs paralisMinua atque inslruclissiiuus. accedii ad studia lillerarum. Audite, adolescentes, quos bue i udducil cupidiias discendi, audite quanti ad invesligtUonein doclrinæ, toliusque delnceps vilæ honcslalem iutcrsil a tencris ossuescere virluti. nec pravls vitiorum eltMitenlis el pesliferi disciplinâ imbui. Corruptus nimiâ in se parentum indulgcnllA, quæ prima solet esse in pueris causa inali; enervatus molliori cducslione, quar vires omîtes pariter mentis cl corporis frangil; otw segnitieque lotus dillliiens; inter perniciusa undique xquaiium eiempla coustilutus, rem lubricam ingenio ut dorili ad virtutem, sic ad prava facili, ccrcoque. ut ila dicam, flccli in vitiuru, quoque, in ulramvis partem sequeretur, nalum esset exccllere; feiix si sua rum forum,t applicuisscl ad bonos ! denique abreptus insauo æslu perversæ consuctudinis, præceps lu oiunia vitiorum généra rult, penilusque se Us iinmersii, quasi linicrel ab al Us improbilatc superari.

LcgUlis profeclù admirablles illos Augustin! libres, qui in omnium manibus vcrsanlur, in quibus velu U quidam in labelli præstanUssimus Illo vlr, et longé su*

pra laudeui mnneni pnsitus, imaginent lit» suæ uniter- . sam suà ipse utanu non adurubratam (éviter, scd ud \i- | v u ni ci pressa rn. rcliquit.

lo illis pueriliæ adolescentiæquc fluctibus. Deus im- I niurlalislqux teucbræ: qui errores! quai jactâtio! In tant violenlis turhiuibus ac procellU miserum juvcnem I repeutè delicil ingenii lux. Suü quasi sidéré dcstiluius, but el illuc fluctuai, omuique doctrinæ venlo circum- ' fcrtur. I.aboran» el æstuans inopià vcri i ipsiu* verba sunt ), incidit in bouiincs superbe délirantes ; quorum i doclripa tuerai nuga*. niera somnia, mers insanité Cæcos duces, cærus kpse sequitur : borum se discipline traciti applicatque lutmu ; borum pestiletilcm baurit | doc rtriuam ; borutu mendaciis et deiiranienlis iinplct ! pasc itgue nieiuem, avtdam illam quidetn ventalisel sa- | pienlue, sed nondum illaruui palientcm, propter vite sordes, el furdas iuiemperanlis anirni libidines. Similis homiui per obteuræ nodis a tram caliglucm eunti. passim titubai, uflTeudit, rukt. Fil crebra mutatio errons, non Ingenil. Placent omnia, ar subindédisplirent : probat. damuat; faslldit, apprtit : drniqué omnibus et sibkmet gravis, nec morbum ipsum nec niorbi rerne- | dium pati potesi llahcli*. audilores, Aiigustiniim sibi : relictum, aut potius babetis imaginent humante irnbe- I cillitatls.

Ex kilo errorum gurgite ctrnoque viilorum ex quo assurgere sæpr ronotus erat, sed vanis langtiidisque conattbus, quales soient esse somiiiantium ; tamlcrn 1 aliquando Ipsâ quasi Numinis manu extractus atque evulsus, lurent amiram rœpit intueri veritatis. Sic verô | immiitatus derepentè tutus est. ut in Augustino ipso Auguslinum quærercs. Mirari Ipae, obstupescere, vix ngnosi ere se. Respirons In mores suos et tenebras. quas, ut, Scripturæ verbls ular, faseinatio nugaeitalia Intueri hunisque vetuerat; vix inlciligebat qui poluissel ex lam horrendé nocte cl tenebris aliquando emcrgerc. ( Kxindc quasi diulurnæ cæcilatis resarclre damna properaret, sic exarsit studio veritatis, sic illam amplexus est, aie illk adhæsit tirniiler, nuUum ut unquam religio christiania habuerit acriorem sut defensoreiu ac viudirem.

Paulô ferlasse diutlus quam par oral in hoc exemplo ' immoratus sum; sed prsterquam quôd nlhil esse duxi 1 illo efUractus ad excltandos juvenes ad tirtulein, eosdemque à vitio Jeterrendos ; visum est III ud ctemplum esse ejus modi, quo uno mclius quam quibuslibel argumenlis, conlirmari posset allata bai- a me sententla Salonionis : in mulevotam animant non inlroibit sa~ pientia, me habitabit in corporê aubdito peccuiia.

Frustra igitur, audilores, ad sricnliant ingenio, labore , industrie nitimur, niai totius operis De uni I adhibeamus ducent. Instrumenta sunt ilia quittent et i subskdia doctrinæ; sed. quemadmodiim terra quamvis Ferillis . quamvis diligenter subarta et exrulta, nihil tainen fructùs dabit, nisi prælcrca rœlesli rore perfundatur ; sic ad ingenii bonitateni laborisque perlinariam, nisl accédai obsecundantis Numinis fat or, opérant perdimu«.

Undenam Geri pulatis , ut plcrique homincs tantâ conlentione, tantis ronalibus nihil aut certè parunt in litteris proficianl? Frustra scilicet horno plantai, frustra trrigat, niai det incremcutum De us. Sibi tamen

illi Intérim, qui cæcilale sunt. quasi suinmam doc- I ri n. t laudein ac gloriam as>cculis, superbe cuuGdcntorque gratulanlur. Sed quod de viris diviliurutu sacra Striplura, idem nos de illis jure diierimus : ih rmierunt tomnum, et nihil inventrunt viri te i eut arum in manibus suis *.

Ve ré dormicrunt soninum suuin. Quid enim aliud vita oninls illorum est, nisi perpetuus quidam sopor, quo uppressi limita se agere putaut; quurn tameu révéra vint otiosi. Ut avari nurumis, sic illi librb a&sidué incumbunt, impallescutit, immoriuntur : spceicm atque larvara doctrinæ, pro doclrinâ ipsit, pcrsequuntur anxlé, avidèque captant : ut appreheudant illam, continuu se labore torqueulel excruciant: liane quunt tenent, vanà sut opiniouc iuflali ac tumenlc*. sibi ipsis arroganter blandkuiitur , se solos eruditos ac sapientes putaut : ex ter os præ se despiciunl ac coutemnunt omîtes. En soporcm, en soutnum!

Al illc tandem repentino niurlis iucursu solvllur. Tum verô, quemadmodiim qui per nocleiu thesauris incubare se rogilat, excusso repente somrio, attonitus videt omnia evanuisse; suisque illico divktiis ciutus , ex nocturni opuleriliè reliqui babel omninô nihil, præter obscuram tristemque memoriam fugilivæ félicita lis, provenus aulem miser!* veræque paupertatis sensunt acriorem : ita quos iuani doctrine fuino pastos vauus error dits luserat, et quasi sopitos tenuerat, lunt deniùm aperlis oculis incipiunt agnoscere se pro veritale mendacium, pro corpore umbrnrn, pro luce tenebras esse amplexos : Et nihil invenerunl in manibus suis.

Dominus quip|ié dat snpicntiant, et ex ore ejus prudentia et srientia. Dcus srienliarum dominus. Neque est quod antiqiii illi homincs perse Ipsl . absque prvsidio Numinis, docli exslitisse dieanliir. In illorum quidem operihus cm iront scintilhc quælam veritatis : sive bas elicueril ipsa vis exrellentis ingenii, quod certè Del munus est; sive merces ilia quallsrumque fuerit eorum virtutis, fuit enim aliqua in nonnullis, lieèt hurnana ; sive denique cotuiii operà voluerit uti Deus ad propagandas arles latiùs posterisquo transmitlendas ; ut ut sic, fateamur oportel, hisce hominibus plurimûm debere nos. Sed qui in nonnullis rebus cerncbant acutlssimé, cæcutiebant lidern in aliis longé gravissimis, et, quod lurpissimum homiui sricnli est, in summâ îpsius Numinis ignorationc versabanlur. lia si qua lux veritatis iis offulsit, id quod negari lion potest, fuit ilia vcl nocturuorum instar igniunt qui viatures maligno fulgore deceptos in prxcipitiè diirunt, vel instar fulguris, ex cujus brevi et repentino splendore lencbræ exsistunt ntullô quàm unira denstoros.

Quæ quurn ita sint, adolescentes, ad vos enim hæc nostra mailmc pertinet oralio; quurn nec In medio cupiditatum tumultu versari possit srientia, quia placlda tranquillaque est; nec tenebras pâli, indiriduas comités perversarum libidinum, quia solis instar menti lucem affTerl; nec aliundc in nos quant abipso I)eo fluoré, quia cceleste ntunus est prorsùsque divinum : quid vobls ad egregiam doctrinæ laudem contendcntibus aliud agendum est, nisi ut quurn diligenter fugiatis villa omnia, quippc quæ non parùm obstent deskderio vestro, tum

» Ftal. ?5.

terô ipsam , sine quâ scicnlla haberi nulla potest , vlrlutem ac pleiatem omni studio amplectamini?

Virtutern ijuum dlco, adolescentes, non Intelllgo cam que horrida slt atque atrox, morosa et tristl*. Inlraclabills et dura; non cam que molli Involula et quasi sepuita ollo , lucem conspectumque fuglat, amet autem in tenebrls Ignota delitescere; non cam denique, que loti in specle poslU, loti simulaiione conslans. tempus terat coacervandis et obscurè mussitandis prolixloribus precum for mu Ils, In quarum multiloquio non deest plerumquc vamtas ; piisque nugis quàm nmbitiosc tam inaniter occupetur. lire abslt ut è vobis desiderem. Neque rursùs pielatis notnine Intelllgo necessum esse ul se quls abdat penilùs in claustra solltudinum, et tn illis quasi scpulcris vivum spiranlemque se rontumulet. [Quanquam relices, quos in bec a*) la sanctiiatis non inconsuitus et juvenilis ardor, non temerarius et preceps pietatis subltô effervescenlls impetus, non fuga laboris et ignave quietis amor, sed quos lerreslrium rerum constans faslidlum et contemptus, quos desiderium

ardeus collium eternorum, quos. ut olim in deserta Chrtstum , ipse Dei splritus agit atque impelllt. Verâm h \obis Isla non queruntur.]

Quenam sunt igitur vera germane solldeque pteutis ofUcia, que in studiorum eiercllatlone cbrUUanum »dolescentem decenl? Deum imprimi* ut amet ei «nimo, colat, veneretur; ul virtutis et oflicii tenax. pejusietho flagilium pulet; ut adjunclum conditioni sue laborem non tanquam Impositum ab bominibus aut rejiciat superbe. aul morosé cunctanierque subeat; sed ut ab ipso irnperatum Deo alacriter suscipiat, et impigré ei«quatur.

Hune si animum bodiè afTertls ad nos, eumdemque posteè consianter retinebltis, bené est, adolescentes. Polliccor, spondeo . in nie rccipio fore ut laboris vertri fructum raplatis uberrimum. Cure modd slt ChrUtum, quo ego et vos duce, preccptore ac magislro perlndè utemur, his crebrd Inter studla tompellare voribos, Bonitatem et disciplinant et scientiam doce nos.

ORATIUNCULÆ.

Oratiuncula habita in instauration » scholarum.

Affero ad vos ci ruslicà peregrinaiionc non longam oralkouem , audiiores; sed quod poilus duco. valctudinem Ûrmani alque intégrant. Ausus non ila pndcm, tcmerè inagis fui tasse quam prudcnlcr, facere pcriculum vlriuru mearuin in laudaudo regurn maiimo; jam lum sic cilslimavi, hanc laborls mercedcni a \obls niibl facile concessum iri, ul solemne laudum vcctlgal quod singulis annis regin» arlium cloquent!» a rhelore dcbclur, lu bac instauratlonc scholarum ei non perso) vcrem. Atque ila, quod nuuquam aniea pot u tram assequi, id raild tandem hoc anno contigil, ut importuno scribendi oncrc exsolulus , ci urbe rus evolarcm llbcro Iranquilloque animo. et feriarura letnpus. quantuluin- Clinique iilud est , visum est cnim per brève, tolum in refleiendis olio viribus collocarcm. Non igitur hodiè pro solito more conquerar, ferias parle sui maiirna cljucundlssltnà truncatas esse atque mutilaias. Apposuimus lucre pauculos istos dics, cosque otiando, ruslicaudo, ambulando, peregrinando belle consumpslmus.

Ea intérim vidiinus quorum supcrstcscogllalio, altéque Infixé menlibu* edmiratio, aninios nostros ctiamnum quàm suavissimé récréai. Conlemplali sumus avidé etoltosé stupendas illas moles quibus Ludovicus Magnus, ul hostlum sic nature Victor, per longa agrorum spatia . per aspera locorum . per monlium allitudines, per profunditales vallium , penè dicam per medium aerem , novo flurnini novam molitus est viam. N une quldem interrupta pendent opéra, propler repentinos belli apparatus. At fasit bel li pacisque summus arbiler Deus, ut restitué pare loti Europe, quam terror iste subitiis lalé consternât universam, brevl redcant incruentis manibus ad intermissum opus noslri milites, neque delnceps ullum aliud bellum quàm cum naturà gerant; nullos nisi ei cà triumpbos reportent; laurosquè suo tantum sudore liuctas colligent. Tune absoluto dcmùm opéré, quis non stupcbil. quum intuebiturregium amnemabortu suo ad Versallasusquevalles per milliaria arnpliùs quadraginia dcductum . modo equà planilie ferrl cicavato recèos alveo, modo veluti

terrâ repentè absorptum per occultos canales et subterrancos meatus. ex allis montlbus in Ima vallium pr«clpltem labl, et indc eodem tenorc non vi coactum, non artc adjutum . non protrusum machinis, sed proprio et naturali actu'n impetu, in aliorum juga monlium rursùs emergere; mox per arduum ponlem et stratus pulebro lapide vias evcctos allé, et, ut ila dicam, pensiles fluet us non sinequâdam superbii volvere; denlque post longum lier, admissum tandem In Versallam. adduclas è longinquoet quasi vectigalcs aquas ultrô otTcrrc domino locl, clin mille dcductum rivulos. In varias mutatum formas, hortum tolius mundi pulcherrimum pe~ regrinis quldem, sed valdé pretiosis fontibus irrigare ? H*c nos tantummudà ineboata vidimus; et tamen sic stupore deGii licrebamus, vix uloculis ipsimet nostrts possemus credere.

l'utabam ejusmodl spectaculo omnem omninô consumplam esse penltusque eibaustam admirationem. nec ad tantam rerum posse quidquam accedere. Fallebar, aud. tores Supereral aliud iu divers* parte longé Uluslrlus , longéque majori dignura admtratione speclaculum, Oceanus. Dicam cnim libéré quod senlio. II la operum magniüccnlia , immense moles munlllonum, aggerum. subslruclionurn; depressi montes, adæqualæ solo valles, atnnc* è suo alveo in alienum detorti; ista omnia , si cum Oceano comparentur, nul la sont. Ita est, auditorcs; ista omnia vel uno maris fluclu longé superantur, penltusque obruuntur. Hoc nernpé opus hominis est, iilud verè Dt\,qui facit mirabilia magna solus.

Ocrurrebant alla quldem benè multa, quas quum pulchritudlnesuà, tuin etiam, ut vulgôfit, novilate oculos in se nosiros converterenl, portés amplitudo, navium forma , eiegaotia , nilor ; projecli in mare aggeris Iongiludo : sed tamen littus maris, brulum licét et asperum, nos ad se continué rcvocabai; nec nlsl sgre poteram ab eo dlvclli. Amabain llluc iterura atque llerum revertl; usque et usque contempler! admirahllem lllam infinitatem aquarum, In quà tanquam in speculo præpolenlis Dei celsa majestés larn claré cernitur. Ac mihi quidem juxta littus erranti veniebat sæpé in mcniem Sciplonis et Lttlii , quos aiunt exutà senili gravitatc ultréque se-

Page 1