CAPOT II
De line et scopo prædicantis.
Finis rerum omnium rausa princeps est. Is ngentem, ut agat, ipse agit: omne quippé agrus propter et serundùm fniem agit. Idem materix et forma: meiisuram ponit. Juxtà decretum magnam parvamque excitaudi œdem, materia præparatur, opusque disponilur.
Quis igitùr prædicanti in prxdioando finis? Non alius is sit oportet , quàm faeere quod Uominus in hune imindum venit ut faceret. De quo
(I) 1t. Cor. un, 3.— (S) Joan. îx. — (S) Ps. xux.
(4) I. Cor. ix.
en quid Ipse dicat : Ego veni ut vitam habeant, et abtmdattliùs habeant (1). Finis ergù prædicatoris est, ut peccatores tnortui in iniquitale in justifia rivant ; et Justi qui vitam spiritalcm liabent abundantiùs eam habeant , magis magisque se perfieiendo; ac, ut dielum est Jeremix (2), lit evcllas et destruas vitia et peecata, et œdiftees et plantes virtules et perfectiones. Cùm igitùr præ- (licator catbedram conscendit, dicat in corde suo : Ego veni ut isli vitam habeant , et abundantiùs habeant.
Quam rem ut exequatur, duo faeere illi est neresse, doeere et movcrc : docere virtutes et vitia j illas quidem , ut eas amari, in deliciis haberi , et prarticari facial : litre verô, ut ad eonim detestalionem, impugnationem et fugatn addneat; in suminà, ut intellectum illustrcl, et inflammet voluntatem. Quapropter Deus apostoiis in Pcntecostc, qux dies consecralionis illorum episeo|ialis fuit, cùm saccrdotalem in die coenx accepissent, iingiias ignras misit, ut nùsscntper lingiiain épis ropi illiimiiiarc auditores debere, et iucenderc eorutn voluntates.
Scio plures pro tertio addere , ut prxdicans delcctarc studeat. Verùm me! quidem sententià distiiigiicndum est. Et delectalio qux doctriuam et molionein consequitur. Hxc quamam est anima adeô insensibilis , quam non delectel pluritnùtn doceri hciiè et sauctè tiam eœli, quam non capiat cousolatio somma divini amoris. Atque ad liane delcctalionciu quod atlinet, onuiitio procumida est; sed ea à docendo et movendo'non differt.
Aliud Ycro delectationis genus est, quod ex iis non priidet; sed seorsim suas babet parles, sæpitisque doctriuæ et motioni impedimento est. Ea est aurium quxdain titillatio, proveniens ex certâ elegantià seculari , mundanà et profanà, in rebus curiosis, verborum ac vocum plialeris; verùm, j quæ tota pendet ex artificio. Et de hàc nego pernegoque ecclesiastæ esse eogitandum. Oratoribus seculi ilia rclinquenda est , histrionibue item et adulatoribus, quorum hoc oliosum est uegotium. Isti non Jesum Cbristum crucifixum, ut nos, sed seipsos prxdicant. Non sectamur lenocinia rhetorum, sed veritates piscatorum.
Detestatur Apostolus auditores prurienlcs au ribus, adeoque et prædicautes qui iliis placere stiidcnt. Ineptum id est, ac, ut vocainus, pædagogicum. In concionis egressu uoliin equidem dici : Quantus ille est orator! quanta: mémorisa!
. quàm doctus! quàm béni: dicit! Sed audire velim :
: O quàm pulchra est pienitentia ! quàm iiecessaria ! ISone Deus! quàm tu bonus! quàm justus es! et
| (I) Joan. x. — (2) C, I.
DE LA PRÉDICATION
bis similia ; vel certè ut auditor , corde plenè roiisternato, aliter de præslantià prcdicautis teatari uou valent, quâtn cmeudatioue vitæ suæ. Ut citant hait-on /, et abiuidtvtliùs haie ont.
CAPÜT III.
Quid coocionalor prædicare debeat.
Divus Paiilus dicit Timotheo suo , P rat tira verbum ( 1), Dei niniirûm. Et magnus ille Franciscus , eu jus hodiè festivilas agitur , P radicale, inquit, Evangelium. Idque explicat, inandans fra tribus suis, ut prædiceut virtutes et vitia, intVrnum et paradisum. Abundè suppetit in sacré Scripturis undè ista petantur ; uec opus est aliis.
At igitùr uteiiduin non erit doctoribus chris- * tiauis , et libris sanctionna? Ità proreùs. Sed quid aliud est doctriua SS. Patruiu , quàm Evangelium explication , quàm Scriptural sanctæ elucidatæ ? Plus inter ea non est discriminé quàmnuccin inter solidam , eamdemque confractam , è qué quilibet nucleum edere valet ; aut certè quàm inter panent integmm et cumdem divisum et distribuant. E contrario igitur , vel iis ideù uteudum est, qnôd organa quædain fuere , per quæ Dcus verum verbi sui sensutn nobis coromunicatum . voluit.
Ast historié sanctorum nonne uti licet? Bouc j De us ! quid ne liceat? An aliquid tam utile , aut tnm pulchnim? Quid vero aliud quoqoe est sanctorum vita quàm Evangelium ad praxim reductum? Ainpliùsrursûs inter ista uoniiilerest, quàm inter musicam notis descriptam, et eamdem cantu j ex pressant.
Nunc ai item quid de profanis historiis? Bonn* sunt ; at sic utendæ , quemadmodùm fungi reu boleti, parce admodùm, et ad proritandam orexim duntaxat ; et quidera tûin benè adhûc [trie para tas et conditas esse oportet : illisque faciendum , ut S. Hieronymus notât , quod mulieribus captivis , quas uxores ducere cupiebant Hæltræi ; sccundi iis ungues , radendique rapilli ; id est, ut Evangelio virtutique Christian? prorata deserviant , reserandum ab illis quidquid reprehensione dignunt in actionibus gentilibus et profanis se offert; atque it^, quod sacra vox monct, separandum 1 prtlinsum à vili (2). In fortiludine , verbi gralià, j Caii Cæsaris, secernanda et notanda ainbilio ; in ! bellicâ Alexandri virtute , vanitas ejusdem , ferocia , fastus; in castitate Lucreliæ , non probanda violentia quam sibi insanà manuintulit.
Et quid de fabulé poetarum ? O , illarum nihil
(l) Epiât. Il, îv. — (2) Jerem. xv. ,
nisi tam parum , tamque appositè , et ié eum circuinstantiis , antidoti in nmdum , ut quisque videat nos talia non profiteri; denique tam breviter, ut nibil suprà.
Versus tamen eorum pcnitiles sunt. Antiqui religiosi, quautvis illis interduin uti rcligioni sibi non duxerunt; ne Bernardus quidem , qui nesrio ubi cos addidicéset. Primus ipse Paul us apostolus Aratuni et Menandnmt citavit.
Vcrùm ad fabulas quod atinet , in nuHo eas veteruni sermone offendi , unicâ excepté de Ulysse et Sirenibus , quà Ambrosius in uno suonim est u sus. Quaproptcr dico , vix aut ne vlx quidem Us utendum esse. Non est idolum Dagon curn arcà fü’dei is eollocandum.
Denique quantum ad historias naturales , nihil mclius. Mundus hic aspectahilé Y erbo Dei factus idem adhûc Verbum omni ex parte redolet. Nul la est ejtis pars, quæ laudem artifiois non decanlet. Liber est continens Dei verbum, sed eà lingué quam non omnes intelligunt. Qui inedi tatioué ope iutelligunt, rectc co utuntur magni Antonii exernplo, eui alia non erat librorum suppcllcx. Invisililia Dei , fier ea quæ facta sunt , i ni dire ta crmspu i un tu r (1). Et David , Cœli tnarranl g/oriam Dei (2). Liber hic pro simili tudinibus . compara tionibus à minori ad majus , et sexcenté aliisusibus , appositus est. Veteres iis redundant, ipsaque sacra pagina mille locis : Vadc ad formicam (3) ; Quemadmoditm ÿallina congregat pu/lossuos (4) ; Qucmadmodiim desiderat cervus (5) ; Quasi stru thio in deserto (6); Videtc lilite agri (7) ; aliaque id genus millena.
Verum imprimé caveat prædicator narrare miracula falsa , liistorias ridiculas (ut visiones quasdam exequioris nota* auctoribus petitas ; , et minime deceutes , quibusque fiat ut vituperctur ministerium nostrum.
En meo quidem judicio quæ ad materiam concioué generalem spectant. Superest speciatim dire re de ejusdem parti bus.
Primant h arum faciunt loea S. Scripturæ, quæ vert* primas in ea obtinent, suntque totius æditicii ftmdamentum. Quippè verbum prædicamus , nostraque doctrina in auctoritatc sita est. Ipse dixit : Hœc dicit Dominus . vox erat omnium prophelarum. Et Dotniuus ipse salvator , Doctrina men , inquit , non est mea , sed ejus qui misil me (8). Vcrùm loca hæc appositè dilucidèque iuterpretari uecesse est. Cæterùm quadruplex est ea interpre* tandi ratio , quam veteres annoteront :
(I) Rom. i. —(2) Ps. xviu.
(3) Pro. vi. — (4) Matlh. xxm.
(5) Ps. xu. — (6) Tbren. iv.
(7) Matlh. vi.— (8) Joan. vu.
TRAITÉ
l.iltera facta doeel ; quid credas, allégorie ;
Quid speres , anagoge ; quid agas, tropologia ’ .
Metrum quidam sibi in his vcrsibus non constat , sed consonantia , ac imprimis recta ratio.
Seitsus littéral» é dortomm commentariis ltauriendus est. Aliundè héc de re dici non potest. Prædicautis tamcn est verbis apposité uti, pondus eorum , proprietatem , etnphasimque expendere ; ut , exotnpli gralié , bcri in hoc pago exposai præceptum, Diliges Dominum Deum tuum ex loto cordc tuo , ex totà anima . ex totà mente. Sic existiinavi cum S. nostro Bernardo : Ex loto corde , id est, auimose , fortiter , (erventer ; cCun animi fervor ad cor pertineat. Ex totà anima , id est , aflectuosé; quia anima , ut anima est , allectuum passionumque origo est. Ex totà mente , id est , ingeuiosè , discrète ; quippè mens intellectus est , parsque animi euperior, ad quam pertinct discretio et judicium, utzelus habeatur secundùm scienliam cl tliscrct/ionem.
Ità et verbum diligere expendendum est , quia venit ab e//go; appositèque sensum litteralem exhibet, hune nimirùtn, ut cor nustrum, anima et mens eligat prelcratque Deum inter omnia , qui est vents amor appretiativus , de quo thcologi hæc verba exponunt.
Si opiniones varient inter pastores et doctores, non sunt allcgandat lia: , quasi refutare oporteat non enim in suggestum consccndimus , ut disputcntus adversùs patres etdoctorcs catholicos; neque revelanda infirinitas patrum nostrorum , aut ea quæ ipsis, aut hominibus, cxcidcrunt, ut sciant génies quoniam homines sunt.
Plures tamen interpretationcs afferri possunt , laudendo cas , et aliain post aliam ad usum itnpendendo , ut præterilâ quadragesimi feci sex opinionibus, patrumque expositionibus , in haie verba : Vicile, quia servi inutiles sumus (i); item super ista , iYo/t est meum dure vobis (g). .Nam, si meministi , ex eamm singulis consequentias elicuioptimas, ornissé tamen eéquæ eratS. Hilarii; aut si secits feci, erravi , cùm facere deberem , quia probabilis non erat.
Pro sensu allegorico quatuor aut quinque puncta observe! oportet prædicator.
1. Ne allegoriain producat nimitim contortam et coaetam, ut faciunt qui nibil non allegorissant. Apposité itâque ducta sit, et quæ de litteré quasi sponté surgat ; quemadmodtim Apnstolusah Esaû et Jacob ad populum judaïeum et gcnlilem , à
* Autrement, et dans te même sens :
Littcra gesta docet ; quid credas, allcgoria. Moralls, quid agas; quft tendas, anagogia.
(I) l.uc. xvtt.— (S) Matlli. xx.
Sion item aut Jentsalem ad Ecclesiam ducit allegoriam.
2. Ubi non adtnodûm sit verisimile rem unam alterius esse figuram, loca tractanda non sunt, quasi figura foret; verùm simpliciter comparalio 1 nisin modum , veluti, exempli causé , junit>erus sttb qué obdormivi t præ angustié Elias é pluribus allegoricé crux esse exponitur. At sic ego mallem dicerc : quemadmodtim sub junipero obdormivit Elias , ità nobis sub cruce Domini per somnttm méditation» quiesccndum ; non autem ité, Eliam significare Christianum , jnnipertim crucem. Nolim equidem asserore alterum altéra veré significari, sed alterum potitis alteri cotuparari velim ; sic enim discursus firœior erit, minùsque reprehensioni obnoxius.
S. Allegoriain quoque honestam ac decentem ‘ esse oportet , qpé in reprehendendi sunt plures allegorisantcs prohibitionem in Scripturé factam tnulieri : Si habuerint inter se jurgium viri duo, et unus contra alterum rixari ne périt ; votensque uxor alterius erucre virum suum de manu fortiori*, miscritquc manum, et apprehenderit verenda ejus ; abscides manum illius , nec Jlecteris super cam ullà misericordià (1). Dicunt nempé mulierem banc repræsentarc synagogam malunique ejus, dùm Gentilibus origincm suant exprobrat, et quôd non fuerint fitii Abrahæ : sanr ut apparent» in hoc sit , non est dccentia , cù quùd prohibitio ista imagiiiationem menti auditoris ingérât pericuiusam.
4. Allegoriæ ut magnæ longæque non sint oportet ; perdant enim héc longitudine gratiatn suant, atque ad afiectationem tendere videntur.
5. Deniqué applicatio dilucidé magnoque cum jtidieio facienda, lit dextré (tartes partibus conferantur.
Eædetn penè regulæ pro sensu anagogico et tropologico observandæ : è quibus attagogicus bistoriam Scripturarum ad ilia rcferl quæ itt vité futuré expectantur, tropologicus ad id <[uod mine geritur in animé et conscienlié. Exemplum ponant quod ad omnes istos sensus quatuor usa venit.
Verba hæc Dei loquentis de Esaû et Jacob , l)uœ génies sunt in utero tuo, et duo poputi ex ventre tuo dividentur ; populusque populum superabit, et major servie t minori (Si), lilteraliter intelliguntur de duobus pnpulis ex Jacob et Esaii camaliter oriuudis, ldumæorum videlicet et Israelitarum ; é quibus minor qui Israelitarum erat, majorent et pritnogenitum , qui Idumæorutu fuit, David» tempore superavit.
Allegoricé Esaû populum judaïeum signilicat,
I (t) Deuter. xxv.— (S) Gènes. xxv.
.Qle
DK LA PRÉDICATION.
qui primogenitus fuit in cognitione salutis : Judxis ci lim primùm est prxdicalutn. Jacob Gentlles désignât , qui secundo geniti fuérc, atquc intérim tandem Judxos supcrérunt.
Anagogicê Esaü corpus repræsentat , <|Uod primogeniti instar , sive in Adain , sive in nobis . factum est, priusquàmanima crcarctur. Jacob spiritum , qui secundo genitus est , significat. In al- 1 te ni v it.1 spiritus corpus superabit , illique domi- ; ujbilur, quùd animæ plené et sine coutradictione 1 obtemperabit.
Tropologicè Esaü est atnor noster proprius, Jacob amor Dei in nobis. Proprius primogenitus est, genitus quippè nobiscum; divinus junior, quia per sacramenta et pouitenliam paratur. Oporlel nibilominùs ut divinus sit superior ; et dùtn hic animæ inest, proprius iuferior est et servit.
Cæterùm quatuor hi sensus magnant, nobilem, bonamqtte maleriam prædicationi subministrant, ac utirunt in modum faciuntad doctrine intellectum : quapropter plané iis utendum est , sed iis conditionibus , quas ad usum allegorici neccssa rias esse dixi,
Post sacra: Scripturæ sententias , patrum et conciliorum sententiæ secundum obtinentlocum. Atque ad bas quod attinet,soliun dieu quod, præterquam beue rarô, brèves cas diligere o|torleat, acutas et fortes. Kccicsiastæ qui longiorcs ailegant, fervorem earum iufringunt , atque atiditorum maximâ ex [tarte attentionem réfrigérant; præterquam quod se discriiuiui committunt , ne memoria eos destituât. Brèves fortesque scnlentiæ suit ; ut bæ S. Augustini : Qui fecit le sine le, mm salvabil le sine le ; et : Qui peenitentibus veniam promisit , lempus pœnitendi non promisit-, atiæque siuiiles. In S. vcslro Bcruardo milieux sont taies. Verùtn |tostquàin latine citât. T fuerint , vcrnaculé etiam referre necesse est, id- <[uc nervosè et cfficaciler, neenon pondus iis addendo , vivaciter illas paraphrasis in modum exponendo ac diduccndo. •
Sequuntur rationcs quas natura bella, bonumque ingenium probe iinpendere valet ; et lias apud auctores, imprimés S. Tliomam, iuvenirc erit. Sanè belle (leduclæ , maleriam efliciunl admoditm bouatu. De virtute quépiatn diclurus es? Adi indicem S. Tbomæ : vide ubi de e.l agat , observa quid dicat; plures ratioues, quæ tibi [tro materié esse poterunt. Verùtn post hæc, materié isté utendum non est, nisi facilitas sit tibi, ut vaille dilucidé te intelligi facias audiloribus ad minimum mediocribus.
Exempta vim habent admirandain, condiuntque | sermoncm in modum non vulgarem Opus duntaxat , ut apposita sinl, benè proposita, et adhùc !
meliùsexpoaita. Historiée deligendæiuntpulctiræ et illustres. Ifæ ililucidO et distincte propouendæ, applicandx vivaciter, SS. Patrum iu morem , dùm exemplo Abrabæ immolentis fllium sinon ostendunt nulli nos rei parcere oportere, ut volutitati Dei faciamus salis : niliil enira omittunt eorum quæ obedientiam Abrahx comtnendent.
Abraham, inquiunt, ille senex, Abraham qui fllium non habebat , nisi hune tam speciosum , tam sapientem et virtuosum , tam denique atnabilem , nihilominùs niliil reponens , murmurans liæsitansve, eutn ducit iu montem, ipse eum suis manibits iinmolaturus. Tinii vert» applicationem ad hue faciunt vividiureni : At tu, Christiane, tain parti in [iromptus es ut immoles , non dico fllium , aut flliatn , botta tua , aut eorutn honam partern, sed vel philippicum (1) unum Dei causé in subsidium pauperum, horam unam remissionis tuai ad Deo serviendum, alfectiuueulam unam , etc.
Abstinendum tamen à descriptionibus vanis frigidisque, quales tironibus familières esse soient ; qui , pro eo ut historiam germané et ad mores accommodait: proponaut, ad hoc diüluuut, ut speciem Isaac , gladium acutum Abrahx , formant ipsam loci sacrifie»! destinati, aliaque id genus parerga dcscribunt. Non etiam tam succinctum esse opportet, ut excinpluin non penetret ; ueque difTustim adeù, ut tædiuiu alferal.
Dialogorum quoque introductioncs evitandæ inter persouas quæ ad historiam adducuutur, nisi aut Scripturé ipsé , aut magna saltem verisimilitudine fulciantur. ltà in e.ldeni historié, qui Isaac super altare lamentaiitem , [latrisque compassiouem , ut inortem evadat , imploraulem ; patrem verù etiam secum disputantem, seque plangentem induxerit, perperém certè fecerit. Itaque qui per meditalionem dialogos assecuti sunt, duas régulas observent necesse est : primam , ut discipiant nùm hi in apparenti probabilitate seu verisiinilitudbie sinl futidati ; alteram, ne fusiùs pro pnuantur, quod et prxdicanti et audieuli frigus adducit.
Porrô sanctorum exempla iiiirifica esse soient, at imprimis corum qui de cédem, in qué prxdicatur, sunt proviucié,puté S. Bernard! apud Divionense.
Superest de similitudinibus verbum. Incredi bili sunt efflcaciéad illustrandam meutetu, et pro movendam voluntatein.
Ab actiunibus lmmams ducantur , ab aliis ad alias tratiseundo ; ut ab iis quæ paslores ovinin faciunt, ad ea quæ cpiscopis et [lastoribus sunt fa
(t) Un philippe, connue ou dit ru fran(ois un louis d'or.
TRAITÉ
cienda ; uti llomimis noster in parabolà ipv! ovis ■ perdit* ipse facit.
Al) historiis item natuniibus , lierbis , planlis , animalibus , è philosophià , deniipie e nullâ non repelinitur.
Similitudines etiam rerum triviaiium , si modo subtiliter applirentur, præstantiasiin* sont; veluti idem Dominus facit in parabolà semiuis.
Ex naturalihus petit* historiés , si et historia bella sit, cl polchra applicatio, duplex decus liabebunt , uti ilia ex Scripturà de renovatione juventutis in aquilà , pro nostrâ pienitentià.
Oterùm arcanum hic est |>ermagn* pradicantibus utilitalis. Est autem , ut simililudincs ex iis •S. Scriptur* locis petantur, ubi pauci eas observai* valeant ; et hoc verliorum meditatione efficitur. Exempli causa , David , de homine mundano ioipiens , ait : Pcriit mcmoria eorum cttm snnitu (1). Duas ergà simililudincs peto ab bis rebus.
Cùm vitrum frangitur, sonando périt : ità mali modico cum frcmitu pereunt. Quia cum sonitu pereunt , in morte eorum de illis fit sermo. Sed veluti vitrum fraetum inutile prorstis inanet, ità et hi miseri sine spe salutis pcrditi manent in æterntlm.
Item cùm quispiam appritné dites inoritur, omnes pulsantur campan*. spleudida illi adornatur pompa funebrls : sed ex quo eampanæ ecssàrint , quls illi henedicit, aut omnino de ipso loquitur? ! uemo profectô.
S. l’aulus , de eo loquens qui , charitatem non liabens, opéra qu*piain bona facit, Factus est, , inqnit , sicut ac t siuuins , aut cymbatum tin • 1
nie ne (2).
Ducitur similitude à campanA, qu* alios ad ecrlesiam convncat , ipsaque nunqtiàm eamdcm subit. Ità enim et is qui absque charitate opéra facit, alios ædificat, et ad paradisum excitât, quem ipse neqnaquàm ingreditur.
Ut autem h* simililudincs invenientur , verba expendenda sunt , an non siut metapborica. Si namque talia fuerint, jam nuric similitudo inest , si quis modo eatn detegere noverit. Verbi gratià, ] Finm mnnilnlorum tuorum cucurri , cùm dila- i tasti cor meum (5).
Verbum istud dilalasli expendendum est, item et cucurri: nam metaphora subest. Tune vert) dispiciendum est , qu* res velociùs procédant ex liilatationis causA; et nonnull* ejusmodi invenieutur, ut naves , cùm venti vêla earutn distendunt. Naves igitur qu* in portu feriantur, sitnùl ac ventus secundus vêla eorum ocenpaverit , iliaque implcverit ac inflaverit , portu pro-
(I) Ps. ix.— (S) I Cor. xni.— (r>) Ps. civiii.
vehuntur. Hune et in iiiodum cùm ventus Spiritùs Sancti secundus cor nostrum ingreditur, cur rit anima nostra, exultansque fertur in mare inandatomtn.
Et sanè qui hæe observaverit, fructuosé sùnilitudines militas |Hilcburrimas officiel , in quibus décorum observetur necesse est, ut ne quid vile dicatur, abjectum aut spurium.
Tandem te monituin velim, etiam per aceoinmodatiouetn perquàm féliciter Scripturam usurpari posse , etsi s*pé tpiod intlé petitur minime sit verus ejus sensus ; quemadinoduin S. Franciscus eleemosyuas diccbat / lancm esse aiigelorum, eo quùd angeli cas itispirationibus suis procurent, applicans ità locum Pantm ange/orurn mantlucavit Homo. Sed in hàc re discretus et sobrius esse oportet.
