PRO

SANGUINIS CIRCULATIONE

Thefis I.

Quamvis perpétua fubftantiœ nollrœ corporeœ diflipatio perennem ex alimentis rellaurationem defiderat, ipfa tamen alimenta, nifi juftà préeparatione aliturse fuerint aptata & in partes alendas propulfa, continuam illam dilTipationem repararc nequeunt. Confiftit autem illa praeparatio (quEe vulgô Coclio dicitur), non in generatione aut corruptione alicujus formie fubflantialis, fed tantiim

in adaptatione particularum infenfibilium, ex quibus

8 Correspondance de Descartes.

alimenta conllant, ut ea conformationem humano corpori idoneam acquiranf.

Ea duplex eft : alla communis, quae fit in omnibus viis, per quas hse particulse tranfeunt; alia eft propria, eaque prsecipua, qus rurfum triplex : prima, quse fit in ventriculo & inteftinis ; lecunda, quae in hepate ; tertia, quae in corde. In ventriculo & inteftinis fit, cùm cibus ore mafticatus & dégluti tus, uti & potus, vi caloris à corde communicati & humoris ab arteriis eè impulfi, diflblvitur & in chylum convertitur. In hepate, cùm chylus in illud non per aliquam vira attradricem, fed folâ fuâ fluiditate & preflione vicinarum partium delatus, fanguinique reliquo mixtus, ibi fermentatur, & (ut chymicorum more loquar) digeritur, atque in chymum abit. In corde, cùm chymus, fanguini à reliquo corpore ad cor redeunti permixtus, & fimul cum eo in hepate praeparatus, in verum & perfedum fanguinem, per ebullitionem pulfificam, pe^mutatur^

Atque hîec tertia peculiaris pra;paiatio, qux eft vera fanguiticatio, duplex elt : prior & pofterior. Prior fanguilicatio fit in doxtro

' a. Voir t. III, p. 66, 1. 3i, à p. 67, 1. 3. Au lieu de adapîatione, Descartes proposait prœparalione. — Rien ne distingue, dans le texte imprimé, ces trois lignes de tout ce qui précL-de ou qui suit. Nous les imprimons ici en gros caractères, parce que c'est une addition ou correction proposée par Descartes.

b. îbid., p. 67. 1. 3-i8. La parenthèse : ut chymicorum more loquar, pour expliquer le mot digeritur, est aussi de Descartes, p. 68, 1. 5-6.

Supplément. 9

cordis ventriculo, ex fanguine è venà cavà in illum incidente. Pofterior fit in finiftro cordis thalamo, è fanguine qui ex dextro ventriculo per venam arteriofam in arteriam venofam antea propulfus, in finiftruni cordis ventriculum inlUliatur. Utriufque haec eft hiltoria. Vena cava, dcxtero cordis lateri adhœrens, très habet valvulas foris intrô fpeftuntcs; (iniftro verè cordis lateri inferitur arteri;i venofa, duabus valvulis foris apertis inltrucla ; cumque hœc vafa valde fint lata, & magnà fanguinis copia perpetuô abondent, hinc neceirariô, ubi cordis ventriculi fanguine non funt dillenti, duœ fatis magnfe guttit, una è venà cavà in dextrum finum, atque altéra ex arterià venofà in finiftrum ventriculum incidunt : quae, propter fuani ad dilatandum aptitudinem, cordifque calorem, & reliquias fanguinis ibi ardentes, mox accenduntur, & dilatantur; quo valvulae, per quas guttœ funt ingrelfœ, clauduntur, & cor diftenditur. Sed quoniam ob anguftiam finuum fanguis magis magifque rarefcens illic hœrere non poteft, idcircô, eodem penè momento, in dextro ventriculo très valvulas vena* arteriofie, intus foras fpedlantes, aperit, & porro à calore agitatus per venam arteriofam erumpit, camque cum omnibus fuis ramis diftendendo, fanguinemque contentum propellendo, pulfare facit. In finiitro verô finu, très valvulas arteriœ magnœ, intus foras fpedantes, pandit, per eafque in arteriam magnam erumpit, eamdemque dilatât, & proximum fanguinem, prioribus pulfibus calcfaclum & expulfum, in reliquas totius corporis artcrias propellit, eafque eo diftendit & vibrât. Quoniam autem, expulfo è cordis ventriculis fanguine, cor ex parte evacuatur, ipfeque fanguis in arteriis refrigcratur, hinc poftea cor & arteriaî detumefcunt & fubfidunt : quo contingit, ut denuô duabus aliis guttis detur in cor ingreffus ; quibus rurfus dilatatis & propulfis, nova fit cordis & artcriarum dilatatio & fubfidentia. Cumque hic fanguinis motus fit perpetuus, hinc fequitur iilos alternatos cordis pulfus, quamdiu animal vivit, etiam effe perennes. Quoniam autem fanguini, è venâ cavà & arterià venofà cordis ventricuios ingrcffuro, tranfeundum eft per auriculas qua; cordi ad fines diclorum vaforum funt adnexa;, idcirco cordis & auricularum contrarius eft motus : dum enim cor impletur, ha: deplentur; dumque illud depletur, hae replentur^.

a. C'est exactement le mécanisme de la circulation du sang dans le cœur, tel que Descartes l'avait explique : Discours de la Méthode, t. VI, p. 49-5o, et presque dans les mêmes termes.

CORRESPONOANCK. 2

lo Correspondance de Descartes.

Admirandus igitur ille cordis arteriarumque motus à quatuor perficitur caufis : primo, à fanguinis cor ingredientis ad dilatationem aptitudine; fecundo, à cordis calore; tertio, à parte fanguinis quœ, poft fmguios pulfus ardens, aut tanquam fermentum, in coi de remanet; quarto, à cordis vaforumque ipfius curiformationc : non autem à pecuHari facuitate pulfificà cordi infità & arteriarum tunicis ab ipfo communicatâ. Ad hanc fententiam accedit Aimstoteles lib. de Refpir. Cap. 20 his verbis ; Piil/alio cordis ebullUioiii Jimilis ejî ; ebullitio enimjit cùm hunior injîatur à calido, proplerca quod amplior tune ejus fiat violes. In corde autem, humoris perpelub ab alimentis accedentis & extimam cordis tunicam attollcntis per calorein dilatatio facit pulfiim ; & hocjitfemper & continue: affluit eiiiin femper humor, ex quo Jit fanguinis natura. Rcfilitio igitur Jire fubftdenlia ejl repulfto à condenfationc vi frigorisfaâd. Piilfatio autem eji humidi calefaâi injlatio '^.

Utrique cordis fanguificationi cornes efl; pulfus, minillra vero fanguinis circulatio. Pulfus eft motus, quo cor &. arteriœ ab ebulliente & protrufo per vices fanguine, alternatim dilatantur & contrahuntur. Ejus partes duas funt : Diajlole & Siftole. Diaftole eft pars pulfus, quà cor à fanguine ex venà cavà in dextrum vcntriculum & ex arterià venofà in finirtruni incidente, ibidemque rarefcente & ebuUiente; arteriœ verô à rarefado in corde fanguine atque in illas erumpentc, reliquuraquc arteriarum l'anguinem propellente, & illum ac tunicas earum concutiente, eodem momento dilatantur. Syflole eft pars pulfùs, quà cor, propter expulfam ebullientis fanguinis partem, detumefcit; & fimul arteriœ, ob refri;^erationem fanguinis impulfi, fubfidunt. Itaque fanguinis è corde in arterias protrufio fit in utrorumque Diaftole, quas codem tempore in utrifque contingit, non in cordis Syftolc : quod evidentiilime probatur vulneribus qu£e cordi & arteriis infliguntur, in quibus,

a. Ce texte d'Aristote avait été rappelé par Plempius dès la fin de iCj/ (t. I, p. 497, I. 5-1 5), et Descartes s'en souviendra plus tard, dans sa Description du corps humain, en 1648 (t. XI, p. 24$, 1. 1-6).

Supplément. i i

in utrorumque Diaftole, ad oculum videre eil, fimul cor & .nrterias intumefceie, vLilnera & ventriculos dilatari, ianguinemque fubfultim effluere.

Saiiguhtis circulatio eft motus que fanguis è corde per arterias perpétué expellitur in venas, quae arteriis funt continua;, & è venis porro repellitur in ipfum cor. Cùm enim cor àb unà parte habeat arcerimn magnam, ab altéra venam cavam, quarum rami in capillaria vafa attenuati fine ullà interruptione inter fe continuantur : languinis itaque aliquantâ parte vi fervoris è cordis thalamis in arterias propuUa, neceffariô tantundem in venas & confequenter rurfus ad cordis ventriculos propellitur. NuUà itaque opus elt cordi facultate attraiftrice : prœlertim cùm nulla attraétio in rerum naturà detur, nifi cùm attrahens rei attrahendse eft affixum.

Haec ita dic^a eft, quod tota fanguinis moles hoc itu & reditu circulum quendam fpatio viginti quatuor horarum compluries faciat, qui languificationi quammaximè eft neceffarius. Sanguis enim non une per cor tranfitu, fed quamplurimis coquitur reciprocationibus, in quibus 'modo hae, modo illœ fanguinis particule corpori alendo evadunt apt«. Et nifi fanguis circulum illum percurreret, quoniam identidem major fanguinis quantitas in cor infunditur, quàm ab alimentis fuppeditatur, copiofiorque fanguis in venam arteriofam & arteriam magnam c corde expellitur, quàm ad partes alendas eft neceffarius, aut in alituram, ob plerarumque fanguinis artcriofi partium craftitiem, abire polTit : hinc omnibus venis exhauftis, arteriifque à nimià fanguinis copia vel difruptis vel adeo repletis, ut venienti fanguini locus dari nequiret, neceffariô cordis fanguificatio fifterctur, homoque mox interiret.

Hanc fanguinis circulationem quoque confirmât ocularis fanguinis in manu vel brachio &c. afcendentis infpedio.

Atque etiam quotidiana Chirurgorum experientia, qui vinculo in partem aliquam injedo, eoque moderatè aftriéto, animadvertunt, non citra, fed ultra vinculum, venas intumefcere ; atque, illis ibidem incifis, fanguinem maximo cum impetu effîuere ".

a. Voir t. VI, p. 5i, 1. 1-21.

12 Correspondance de Descartes.

Idem probant Anatomici, qui ligatà arteriù magnà prope cor, eàque intra ligamentum & cordis parenchyma amputatâ, totum ferè animalis fanguinem per cor breviffimo temporis fpatio exhauriunt ".

Eadem eft manifefta ex modo quo cor extrêmes corporis anus calore fuo perfundit, qui frigore neceffariô enecarentur, etiamfi cor inftar ferri candentis effet ignitum, nifi circulaiione hac incalefcerent •>.

Uti etiam ex valvulis, qufe in venis inveniuntur : hœ enim impediunt, quo minus fanguis in pedes defcendere vel in caput afcendere queat '^.

Hanc veriiTimam Viri Nobiliflimi & Incomparabilis D. Renaïi DES Cartes fententiam nuper litteris familiaribus labefadare conatus eft Plempius in Lovanienfi Academiâ Mcdicinœ ProJ'effor. Quamvis autem folidiflimè ad argumenta, quœ propofuit, ipfi fit refponfum, & plus quàm fatisfadum : placuit tamen ipfi rem privatim adam, infcio Renato, publicam facere Dodorumquc circule arbitrandam fubjicere. Ut itaque Difputationis hujus Modcrator etiam fuum hîc interponat arbitrium, videtur non tahtùni per compendium (uti ipfe ait), fed cum veritatis difpendio, nec fatis bonâ fide, res ab ipfo, in libro quem Medicinœ Fundamenta appellat, fuiffe enarrata : Refponfiones enim ad objcftiones & inftantias, partim mutilavit & pervertit, partim artificio quodam praeteriit; quod jam diu iis confiât, in quorum manibus litterje iftas, biennio ante editum Plempii librum à compluribus defcriptae, verfantur, & porrô cuivis (ut equidem exiftimo) fiet manifeftum, ubi in publico hoc examine argumenta ejus ventilabuntur ^.

Vin.

Pofteriori fanguificationi, quam in fmiftro cordis ventriculo perfici antea diximus, infervit Re/piratio. Quœ eft thoracis alterna dila-

a. Voir t. VI, p. 5i, 1. 17, à p. 52, I. 2.

b. Ibid., p. 52, 1. 29, à p. 53, 1. 7.

c. Ibid., p. Si, 1. 21-27.

d. Voir comment, pour tout cet alinéa, Regius et son disciple Haymann ont tenu compte de l'observation de Descartes, t. III, p. 68, 1. i5-20. Les lettres échangées entre Plempius et le philosophe se trouvent aux t. I et II de cette édition, de sept. lôSy à mars i638. Le livre de Plempius, Fundamenta Medicince, parut en t638 (t. I, p. 52i et 534-536).

Supplément. i)

tatio & contradio, quà aër modo in pulmones impellitur ad fanguinein qui in vafis pulmonum exiftit, refrigerandum, modo ex iifdem rurfùm cum vaporibus & fuliginibus expellitur. Nifi enim fanguis, per venam arteriofam c dcxtro cordis finu egrelTus, ab aëre infpirato refrigeretur, & antequam fmiftrum cordis thalamum ingrediatur, rurfus è vapore in verum fanguinem condenfetur, non poterit ignem, qui in fmiftro ventricule ardet, novo fomite confervare & nutrire : quemadmodum oleum in vaporem attenuatum elychnii flammam alere nequit*.

Hic verus ejus ufus primùm ex eo patet, quod animalia, quibus tantùm unus eft cordis fmus, etiam pulmonibus careant''; &

deinde quod fœtus in utero exiftens, ubi ifto refpirationis ufu privatur, duos meatus habeat, qui fpontè clauduntur in lucem editis : unum (qui canaliculi inftar eft), per quem pars fanguinis in dextro cordis finu rarefadi in aortam tranfmittitur, parte altéra in pulmones abeunte; & alium, per quem pars fanguinis, in finiftro cordis finu rarefaciendi, è venâ cavâ defluit, & parti alteri ex pulmonibus venienti mifcetur^

Refpiraiiouis partes duae funt : Infpiratio & Exfpiralio. Infpiratio eft pars refpirationis, quâ thorax vi mufculorum infpiratoriorum dilatatus, aërem per os & nares in pulmones impellit, & fanguinem in pulmonibus exiftentem réfrigérât. Exfpiratio eft pars refpirationis, quâ thorax vi mufculorum exfpiratoriorum contradus, aërem calidiorem & fuliginofos vapores per os & nares expellit. Aër itaque in infpiratione pedus ingreditur, non propter fugam

a. Tome VI, p. 53, 1. 8-i5.

b. Ibid., 1. 15-17.

c. Ceci est le propre texte que Descartes proposait dans sa lettre du 24 mai 1640, t. III, p. 6S, 1. 21-28. Quelques mots à peine sont changés : deinde (pro fecundà, 1. i), in lucem editis (pro adultis, 1. 3), mifcetur (pro permifcetur, 1. 8-9). La même raison se trouvait indiquée déjà dans le Discours de la Méthode, t. VI, p. 53, 1. 17-23. On retrouve encore les mêmes idées, quelque peu modifiées, dans la Description du Corps humain, t. XI, p. 237-238.

14 Correspondance de Descartes.

vacui attraftus, cùm attradio ob illius fugam nulla detur nec dari poffit, fed quia thoracis dilatatione vicinus aër, cujus particul£e tam craflae funt, ut poros pedoris penetrare non poflint, de loco deturbatur ; qui porrô aiium loco movet; & cùm omnia corporibus plena fint, nec vel minimum fit vacuum in totâ rerum univerfitate, neceffariô aër, à pedore & aiio aëre fie pulfus, in thoracem dilatatum per afperam arteriam adigitur, ubi fpatium eodem tempore fit, ad aërem qui loco deturbatur recipiendum : eodem modo, ut, in follis ventilatione, aëris impulfum quotidiè fieri videmus =■.

Rcjpiratio alia voluntaria eft, alia uaturalis. Voluntaria eft, quâ anima, nobis volentibus & cogitantibus, principia nervorum, infpiratoriis mufculis infertorum, alternatim aperit; quo fpiritus animales in mufculos influentes eos fecundùm latitudinem diftendunt, pedufque vicifiim dilatant & contrahunt. Refpiratio naturalis eft illa, quœ fit, nobis animum non advertentibus (ut e. g. in fommo), à certâ conformatione meatuum qui funt in partibus cerebri, à quibus thoracis nervi oriuntur; quâ, nobis non cogitantibus, fpiritus animales copiofius influunt, modo in mufculos infpiratorios, modo in exfpiratorios. Nec mira fit illa reciprocatio fpiritus per vices ab uno movente contingens, cùm mille modis videamus alternas reciprocationes fieri poffe in automatis, ab unâ aliquâ vi perpétué & eodem modo opérante. Quemadmodum fpiritus à corde in cerebri ventriculos continué & ferè eodem modo influunt : fie in horologio particula illa, quîe vulgô iiiquies^ dicitur, ob folam partium ipfius Machinae conformationem, reciprocam patitur agitationem, etfi fpira ferrea, vel appenfum pondus, femper eodem tenore rotulas moveat.

Atque hase jam tradita dodrina dogmaticam Medicinam non (ut quidam perperam credunt) evertit ; fed plurimùm firmat atque illuftrat, necnon innumera Naturœ arcana detegit.