GABRIELLI
Sur une entrevue récente de Fënelon avec le Duc de Bourgogne. Conduite des adversaires de TarclieTéque de Cambrai dans rassemblée de 1700 j procédés du cardinal de Noailles et de l'évéqne de Chartres; détails sur le Télémaque.
(Vers le milieu de 170a.)
Jucundissimè legi y quœ vestra EoÛDeDtia ad noatrum archîprœsulem de me , singulari cum benigni* tate , scribere dignata esté Neque sanè uUis yocibus exprimere possem, quantum demlror banc vestram constantem erga me benevolentiam. Yerùm ut pro tenuitate mea gratum aoimum signifieem, et haie» quâ jam in antistitem inclinaris, amicitiu» novum incentiyum adjiciam , quae aptid nos «on ita prîdem eyenere , quàm breyissimè potero , expediani;*
Dux Burgundiae, Indolis egregiae, perspicacis inge* nîi, et sincerœ in Deum pietati^ princeps, magîstrum plurimi &cit, et constantissimè amat. Cùm autem profecturns esset in Belgium , Regem ayum exorayit» ut sibi liceret bunc in itinere yidere et allpqui* Annuit Rex suapte naturâ benignus , et solà adyersarioriHa instigatione malè aSectus in prœsulem. Sed timuit Princeps, ne antistes, in perlustrandis BUdB diœcèseos parocbiis jGrequens, tuiti temporis Cameraco forsan abesset. Neque frustra; pamque jamjam profi-
(j) La minute de cette lettre est toute entière de la main de Fénefen, avec des ratures et des corrections qui prouvent qu'il la rédigea lui'4néme.
LETTRK8 DtVlTRSCS. 45S
cisoebi^iiT. Subito Cameracutn adreûit ntmtitis » qtiem Princeps ex itinere jam încoepto veredariis celerritnè prsemiserat , ut epîstdlam proprià manu seriptam ad archiepiscopum ferret ^*^ Vetabat regius discipulus , ne prœsul yerecundiùs abscederet : asseverabat dul^cissimis-Yocibus se illîus videndi desiderio flagrare. Transiit, vidit> et allocutus est; sed parce, ac palàm, ne recrudescereot adversariorum irœ ^^\ Hoc uuntium longé latèque Epatsum jucundissimè audivit et Bel*f^um , et Lutetia, et Gallia omnis. Singuli quippe cordati homines id optimè factum praedicant, et summ^e Principîs laudi ducunt. Soli adyersarii hoc indigoo animo tulisse yidentur.
Nunc autem , eminentissime Domina , alia ex ordine narranda , et ab origine n^petenda puto. Nemo nescit eo usqae devenisse adTersariorum potentiam, et episcoporum obsequium, ut primum in plerisque provinbiarum conventibus, ac postea in generali Cleri Gallicani conventu , dictante Meldensi episcopo, dixe^^ rint Cameracenaem fUisse quidem amplexum damnatos erroresy sed tamen in eo laudandum, quod hos demisso animo tandem abjecerit. Apertè docuerunt, eam. esse naturam hominisy atnorigque esêentiatn, ut 9U0 objecta potiriy ae beari setnper velit ^*^ Quemlibet amorem repudiarunt , ut Quietisticse iilusionis fontem, nîsi essentiali beatitudinis motivo exstimuletur ad amandum. Nullus non est motus lapis,
(2) Geil la lettre 87 de la !**« section . Voyez tom. I, pag. i3o.
(3) Ou trouve quelques détails sur cette entrevue, dans les Lettres spi~ rituelles de Fënelon à la comtesse de Montberon , avril et mai 1702.
(4) Relation des actes et délibérations du clergé concernant le Bref qui coudauinc le livre des Maximes des Saints. Voyez OEuvr. de Bossuet, tom. XXX , pag. 462.
456 LETTHES DIVERSES. !
ut archiepLscopj apologetica cum libello Romae dam- î
Dato pariter damnata vulgô reputentur, et ascetica tôt sanctorum doctrina sordescat. Y erùm in hoc apertè secum pugnarunt 5 namque Cameracensis in apologetiçis quidem sexcenties, et postremô in provinciali conventUy expressissimè declaravit^ se nulli damnato errori unquam adhaesisse. Si in ea percelebri affir- ^
matione mentitus est ipsi Spiritui sancto 9 quare lau- j
datur? Subdola hjrpocrisis et obstinata superbia, j
opprobria, non laudes merentur. At contri, si de |
sua submissione verè laudandus est', ut prsédicarant, quare illum fraudis arguunt, dum affirmant ipsum credidisse, quod se unquam credidisse negat? Sed quo jure intimum ipsius sensum, ipso réclamante 9 sinistré detorquent? Sciuntne melius ipso, quid ipse intra se senserit? Nonne Deus solus estcordium scrutator? Quis enim hominum scity quœ sunt hominié y nisi gpiritus kominig , qui in ipso est ^^^? Hasecine est fraterna cbaritas, quse non cogitât malum? Si dixissent tantummodo vigihti très propositîones respective sumptas quid erroneum sonare , pontificio Brevi reverenti et moderato animo adhaesissent. Hoc ipse archipraesul docilis et ingenuus libentissimè praBstitit. NuUus horum fratrem de his qudestionibus disserentem unquam audiit. Imô omnes norunt fratrem ab exordio controyersiœ in apologeticis luculentissimè déclarasse , quantum studuerit slngulos errores damnatos confutare. Num decuisset fratres fratrem patri obsequentëm purgare, illique mentem caadidissimè aperienti fidem adhibere? Hinc laudant; illinc frau-
(a) 1 Cor. II. II.
dis arguunt. Plus secum, quàm cum ipso pugnant. Yerùm id non fuit nîsi ex industria factum. Si archiepiscopus Quietistieos errores nunquam amplexus est, imô. nunquam non impugnatos voluit , agitur tantùm de textu iibèlli , quem archiprœsal bono animo candidissimè scripserat, quem D. cardinali Noallio crediderat castigandum, quem theologi insignes, a D. cardinali delecti, purum et utilem judicayerànt , quam quinque doctissimi Ecclesiœ Romanse theologi (excepta unâ yoculâ additîtià involontaire, quam auctor a sao autographo prorsus alienam ab initio declarayerat) orthodoxum, et rectè sonantem arbitrati sunt. Num fuit indulgendum auctori , si de suo opusctdo cum tôt tantisque yiris benigniùs sensit? Num decuisset firatres hoc unum clam et pacifico animo a iratre petere, scilicet ut additiunculîs opus castigans, illud solummodo illustrare videretur? Qua de causa tantà asperitate in fratrem inyecti sunt? Itaque jam nihil est mirum, si ex propalata libelli censura , neque auctor apud bonos sapientesque tantillum yiluerit, neque adyersarii de sua acerbitate purgati fuerint. Sed quo plus innocent! et afiElicto antistiti laus omnium bonorum impenditur , eo plus exstimulatur adyersariorum indignatio.
Nuhc yerè conantur ipsum , modo tôt aerumnis fessum ad se trahere, modo inani quâdam pacis et honoris spe lactare, ut perspecta illorum benignitate, omnibus persuasum sit eos non nisi ex urgenti necessitate aspeâriùs egisse. Prœterea yellent ut ipse an* tistes tandem aliquando, quasi resipiscens eorum pa* trocinium et aulicum fayorem eaptare yideretur. Hinc D. cardinalis NoalUus non ita pridem denegavit abs-
458 LETTACI DlTBISISi
cedendi licentiam cuidam doctofi SoifbotiicOy qaem archiepiscopus noster, sais sumptibus, per totum stodiorum cuiriculum in Sorbonae exercitiis foverat, et in regendo clericomm seminario adjatoretn accke Voluit. Otiatur autem Pariaiis doctor ille^ qui Cameract peroecessarius esset. Id autem omn^s et industria factum putant ; scilicet ut arcbiprjefl^l negiitiim dootori exitum a D« cardinali petere cogeretur.
Postea verô Camotensis episcopus, qui imasenaâ pTae cseteris omnibus apud Regem gratià poilet, variis artibus antistitem nostrum pellexit, ut disciasa ioter iilos necessitudo resarciretur. Eo fine quidam utrius^ <jae amicus vivâ voce nihil intentatum reliquit^plurima commoda Gameracensi in eo negotio peragendo >clam ostentans. Quln etiam pastor Yeraalienâs , qw fidissîmo amico Carnotensis niitor, ad Cam^raceoaem afchiepiscopum bis ferè verbis iterum atque itemm scripsit. Sanc4;us prœsal jubet de hoc te pear me fieii çertiorem. Te impensissimè colit ^ ac reveretur 2 in- Ira. paucos dies id ipsum ad te sua manu scriptùrus est. Hoc unum scire yellem , nimirum an litterae , quo scripta essent anime , excipiendae sint. Summopere cupit , ut velis in pristinam nempe intimam amicitiam concurrere. Rescribe velim aliquîd tantp afiectu dignum, quod ipsi legendum prsebeam. Hœc yerô^ nec plura reposuit archiepiscopus : Si scribat ad me D« Carnotensis episcopus, de responso ne cures qaidqoam* Absit ut a fraterna concordia tantulum unquam re- «cesserim, aut sim alienus : meâ respbnsione^ uti spero^ contentus erit, ipsaque sedificationi vertetur. Haec pia et humanissiina responsio / Camotensi Tisa est^ ut opinor, nimis jejuna oratio* Captabat enim re-*
LETTRÉS Dl^tBBSZS. 4^
sponsum, quo yideri posset arohiepisGopus, iam fateri se tôt aspera non immerito tulisse, tum patronara emendicare ad îneundam aulse gratiam. Cùm autem id minime asseqaeretur , ^onticuit, oeque taato ap-^ paratu promiâsae litterœ hue adveoerunt. Profeçtô sentiunt adversarii, se ia lubrico positos*, dum priorem acerbitatem retine^t, unanimi omnium voce yituperantur. At verô si ad reconciliationem candide peragendam, fratrem, ut deceret, ultro accerserent, sibi metuerent haec duo incommoda. i^Optîini quique yiri, ut jam affecti sunt, inclamarent hos sibi malè conâcio9 facti tandem aliquando pœnitere : 2° oculos la^eret fulgpr aemuU ^ namque buic reduci plauderent populus atque proceres. Noster autem an^ listes, nuDC omnibus pils probisque charus, repente yilescerety si adyersariis turpissimè assentans, eorum adyersùm se gesta approbaxe, et aulicum fayarem aucupari yideretur. Quamobrem omnia sua dicta eft facta ita temperare studet , ut nuUam animi asgritodinem, imô firaternâm concordlam pro tempore et loea libentissimè demonstret, sed hos fines nusquam ex** cedat. In suo munere pastorali obeundo totus tranquille yiyit , quasi oblitus omnium quae jam sibi sunt extranea. Hœc autem simplex et humilis animi œquabilitas, quam superbiae arguunt, hos urit, ac misère torquet.
Adhuc supersunt pauca de Telemacho dicenda. Hoc opus autistes instar Uiados aut Odyssese, aut .Sneidos^ olim scripserat y ita ut poemati nihil praeter metrum déesse yideretur. Id autem yeluti carmen liiserat^ ut regil pueri aures .demulc^ns , sensim ioçtillanet ipjin rissima et grayissim^ de àdnoMnialratiQoe . regai prœ-
cepta. Absit ver^, ut poematis specie satiram scribere voluerit^^^
(5) La suite de cette lettre est perdue. Voyez la réponse du cardinal Gabrielli, Ch-après, lettre 78, pag. 478»
DU CARDINAL SACRIPANTE A FÉNELON
Il donne au prélat des témoignages de son estime, et lui offre ses bons oilices pour les bénéfices du diocèse de Cambrai dont la collation appartenoit au Pape.
Borna, i6ma^o 170a.
Il concetto che sempre hô avuto délia gran virtù e pietà di Y. S. illustrissima, palesato da me al signor abbate di Chanterac nel tempo cbe si tratteane in questa corte , ai è accrescîuto via più nell' animo mio per la di lei eroica rassegnazione a sentimeDti e decreti délia santa sede. Onde isiccome sono stato sempre dispostissimo a servire al merito di V. S. iïlustrissîma*, cosi nella congiuntura che s'è compiaciuta porgermene nella vacanza del canonicato di cotesta metropolitana , con raccomandare tre soggetti , hô adempite
Rome , 16 mai 170a.
La haute idée que j'ai toujours eue de votre grande vertu et de votre piétë , comme je Fai témoigne à M. l'abbé de Chanterac pendant son séjour à Rome , s'est accrue beaucoup dans mon esprit à cause de l'héroïque soumission que vous avez montrée pour les décrets du saint siège. Ayant donc toujours été très-disposé à rendre service à Votre Grandeur, j'ai saisi l'occasion qu'elle m'a donnée de le faire , en me recommandant trois sujets pour la nomination, à un canonicat vacant dans son église métropoU-
LETTRES DIVERSES. ^6t
le mie parti , con presentare la lettera stessa scrittami da lei a Nostro Signore , il quale hà destinato il canoKÛcato suddetto al sigaor Antonio Boulanger, nominato da lei in primo luogo , col decreto délia vaeazione dell' incompatibili : avendo Sua Santità in cio voluta manifestare la sua ciementissima propensione verso lei, distinguere la sua raccommandazione, e deferire ail' attestazione fatta délie qualità del soggetto preeletto tra vintidue concorrenti , che aspirayano al canonieato. Sono perô a portare a Y. S. illustrissima la notizia di tal proyista , che ho procurato farle peryenire anco per altra parte, non ayendola potutà communicare al suo agente, per non sapere chi sia; ma ne farô fare nuoye diligenze per trovarlo , aflinche si procuri che sia segnata la supplica da Nostro Signore. Intanto ella si compiacerà far palese questa proyista , secondo il solito che si pratica ne' beneficj , ne' quali
taine. J'ai présenté à Sa' Sainteté la lettre que vous m'avez écrite touchant cette affaire , et elle a destiné ce canonicat au sieur Antoine Boulanger, que vous avez mis le premier sur votre liste, en déclarant vacans les bénéfices incompatibles. Sa Sainteté a voulu par là montrer sa bienveillance envers vous; distinguer votre recommandation, en choisissant, parmi vingt-deux aspirans à ce canonicat, un sujet dont vous aviez attesté les bonnes qualités. J'ai cru devoir cependant donner avis à Votre Grandeur, qu'on avoit pourvu à ce canonicat, quoique je l'eusse déjà fait d'autre part, parce que je n'ai pu avertir son agent, ne le connoissant pas : mais je ferai de nouvelles recherches pour le trouver, afin qu'il obtienne la signature de la supplique par Sa Sainteté. Je vous prie de rendre publique cette . nomination , comme cela se pratique ordinairement
46a LETTBX5 DIVERSES*
eatrano II concordat! di Germania, hoti esseodo ancora spiittto, tutto ch' è vicino il termine del trimestre , per esoere la yacanza segoita nel mese di marzo, o ne* priml gioroi di esso.
Non si manco di stare avvertito alli soggetti che propone^ lo spedizioniere Thiery nelle yacanze che succedono^ ma per caminare con sicurezza maggiore , pariicolarmente in quelle di benefic) qualificati, se y. S. illustrissima ayerà la bontà di sîgnificare li soggetti piu meritevoli, li rappresentaro a Nostro Signore, dalquale i averanno in benigna considerazione , siccome da me si ayerà tatta l'atlenzione per la retta dlstribuzione di esti beneficj, secondo la sainta mente di Sua Beatitudine , e pio desiderio di Y. S« illustrissima. Baeiandoli in tanto le mani^ t\A.
G. Gard. SACRIPANTE.
pour les bënëfices qui entrent dans les concordats de Germanie , parce que le trimestre n'est point encore expire, quoiqu'il soit proche de son terme , la vacance ayant eu lieu dans le mois de mars , ou dans les premiers jours dudit mois.
Il ne faut pas manquer d'indiquer à l'expéditionnaire Thiery les sujets que vous proposez dans les vacances qui surviennent : mais afin de procéder plus sûrement, surtout par rappoii aux bénéfices qualifiés, si Yotre Grandeur a la bonté de me désigner les sujets les plus méritans , je les présenterai à Sa Sainteté, dont ils prouveront toutes sortes de bontés; comme de mon côté je serai attentif à ce que la distribution de ces bénéfices se fasse avec équité , selon les saintes intentions du souverain Pontife , et les pieux désirs de Yoti'e Grandeur. Je suis, etc.
J. Gard. SACRIPANTE.
LETTaES DtTEBSES. 4^5
T'llV> WVlWMVt l >^^'rt1'l '> ^1^^^'<^^11 <I VVMn<Wt* i ** i V'**' ******************** *******^****'*******'''**1**