‹ Origines de la grâce dans le droit pénal romain et français du Bas-Empire à la RenaissanceChapitre 22 sur 98 · LAS · texte numérisé non relu

LAS

une loi d'application pratique, au moins en partie, pour la Rhétie : ses dispositions eurent donc des conséquences directes ; tous les autres textes étaient des œuvres privées, ris leur influence fut grande et les souverains s’en inspirèrent. Dès 596 un des plus anciens édits mérovingiens, une decretio de Childebert II, faisait allusion à la grâce et à l'asile dans le même article : il interdisait aux grands d'intervenir auprès du roi pour obtenir la grâce des coupables de rapt (1). En 797, dans le second capitulaire de Saxe, Charlemagne voulut remédier à l'emploi abusif de la peine de mort dans la loi saxonne pour des cas qui n'étaient punis ailleurs que d’amendes ; de plus il voulait faire de cet acte un instrument de pacification ; il n’affirma cependant son droit de grâce qu'avec des restrictions et le subordonna au consentement des Saxons (2), car ce peuple, vaincu depuis peu et encore primitif, était peut-être opposé à cet empiètement du pouvoir royal, comme les Francs avant Clovis. Au début du ix° siècle les effets de la grâce étaient précisés par Charlemagne, après que l’empereur se fût réservé le droit de grâcier (3) ; suivant le capitulaire d'Aix, de 809 (4), le grâcié ne

(1) Pari conditione convenit Kalendas Martius omnibus nobis adunatis, ul admodo quicumque praesumpseril raptum factre, inde impiissimus vitius adcreverit, vitae périculium jferiatur : el nullus de optimatibus nostris praesumat pro ipso precare, sed unusquisque admodum, ininicum Dei perséguatur…. Et si ad ecclesiain confugium fecerit, reddèendus ab epistopo, absque ulla preCatione exinde sepa- TORTUTS BORETIUS, +: FD: 16 CAD. 7 Ch 4.

(2) De malefaftoribus qui vitae periculum SecCundum ea Suxrofui incurrere debent jplacuit omnitus [Karolo praecellentissimo reye… simulque congregatis Saxonibus\, ut aualiscumque ex ipsts aa regiam potestalem confugium fecerit, aut in ilius sit potestate utruim, interficiendum illis reddatlur, aut una cunt Consensu eorun habeat licentiam ipsum malefactorem cuni uxdre et f&inili& et ommnia sua foris patriom facere et infra sua regna aul in Marc, ui su4 fuerit voluntas collocare, et habeant ipsum quasi mortuum. Capituiare Saxonicum, art 10 ; BORETIUS, I, p. 72, cap. 27. — C}. HALPHIN, Etudes critiques, p. 197- 200. CLERCQ, 0p. eit., p. 193.

(2) Cf... infra, p. 53.

(4) Capilula quae domnus imperator Aquis palatio constitutt de üllis hominibus qui propter eorum culpas ad mortém dijudicati fuerint el poStea vita eis fuerit concessa, si ipsi justitiam ab aliis requisierint aut ab eis justitiam quaerere voluerit, qualiter inter eos

ag

pouvait devenir scabin, ni être admis à témoigner de son innocence par serment, mais devait recourir au jugement de Dieu. Charles le Chauve reprenait en 873, dans le capitulaire de Quierzy, les dispositions de son aïeul (1) ; il avait déjà fait une allusion à la grâce dans le capitulaire de Piste de 862

(2) ; ce sont les derniers capitulaires où ce droit se trouve mentionné. |

Parallèlement à ces textes généraux, des cas particuliers de grâce royale, sans intercession de l'Eglise, nous sont parvenus. Il y a peu d'exemple de grâce royale pure et simple sous les Mérovingiens ; vers 582 Chilpéric eut un fils après avoir perdu plusieurs enfants : dans sa joie il accorda une grâce qui semble avoir été générale à tous les prisonniers et

juditium terminetur. :1] Primum omnium de illis causis pro quibus judicatus fuit a mortem nuilam potest facere repetitionem, quia omnes res suae seCundum judicium Francorum in publico fuerunt vocatae, Et si aliquid in postmodum, postquam ei vita concCessa est, cum justilia adquirere potuerit, in sua libertate teneat et defendat secundum legem. In testimonio non susCipiatur nec inter scabinos legem judicandamt locCum non teneat. Et si ad sacramentum aliquid ei judicalum fuerit quod jurTare debeat, si aliquis ipsum sacramentum falsum dicere voluerit, cum arma contendat. [2] Si alicui post judicium scabinorum fuerit vita concessa, et ipse in postmodum aliqua mala perpetravit et jusStitiam reddere noluerit, dicendo quod Mmortuus sit... statuium est ut superiorem juditium sustineat quod antea sustinere debuitl. Et si aliquis adversus eum aliquid male fecerit, secundum aequitatis ordinem licentiam habeat suam justitiam requirendi de causis perpetratis postquam ad mortem judicatus est. Capitulare Aquigranense, BORETIUS, Cap. 61, 1, p. 148. AnsSegisi collectio, livre 3, no 47, 48, BORETIUS, I, p. 430. — Cf. Capitulare missorum Aquisgranense primum de 809, art. 28 : Ut postquam quisque ad mortem fuerit judicatus, neque judex fiat neque sCabinius neque testis neque ad sacramentum recipiatur ; sed unde alii jurare debent, ipse semper ad judicium Dei examinandus accedat. BORETIUS, Cap. 62, I, p. 151.

(1) De illis liberis hominibus, qui infames vel clamodici sunt de testeiis vel latrociniis et rapacitatibus et assalturis vel de infidelîitate nostra et cum furto non comprehenduntur, si eis jam vita perdonata est propter aliquod malefactum, fiat de illis, sicut in capitulari avi et patris nostri continetur in libro III, capitulo XLVII.. Capitulare CarisiacensSe, art. 3 ; BORETIUS, Cap. 278, II, p. 343.

(2) Ut unusquisque episcopus in sua Parochia et Missi in illorum missaticis et comites in illorum comitatibus... curam habeant, ut quicumqu$ raptores et depraedatores ibi sunt... ad rationem deducantur, ut secundum legem quae ibi male facta habent emendent aut solvant secundum legale placitum aut per indulgentiam sibi impetrent perdonari. Capitula Pistensia, art. 2 ; BORETIUS, cap. 272, IE, p. 306.

ee

débiteurs d'une amende fiscale (1). Le même roi, vers 587, remettait toute peine à un homme qui avait commis un meurtre dans l’état de légitime défense (2). À l’épogue carolingienne des cas plus nombreux nous sont parvenus, mais ils ne concernent guère que des crimes de lèse-majesté. Ainsi Tassilon, duc de Bavière, condamné à mort par l’assemblée des Francs, fut grâcié par Charlemagne en 794 (3). En 831 Louis le Pieux grâcia ceux qui, à l’instigation de ses fils, s'étaient révoltés l’année précédente contre lui, et qui avaient été condamnés à mort par l’assemblée du peuple (4). Pour consolider le régime de la fraternité les rois francs accordaient en 851 (5) et en 860 (6) des abolitions générales rendues

1) Dehinc Chilperico regi post multa funera filiorum fiîlius nascitur. Ex hoc jubet rex omnes custodias relaxare, vinctos absolvi conpositionesque neglegenti fisco debitas praecipit omnino non exegi. Grégoire DE TOURS, Histoire, 1. VI, 23 (POUPARDIN, p. 226).

(2) Cramsindus… ad regem petiit… dicems : « Vitam peto, o gioriose Tex, e0 quod occiderim omines, qui parentes meus chlam interfectis, res omnes diripuerunt »… Cramsindus vero iterum ad regem abiit ; judicalum est ei, ut convincerat super se eum interfecisse…. Grégoire DE TOURS, Histoire des Francs, 1. IX, ch. 19.

(3) Noxae convictus, uno omnium assensu ut Majestatis reus Capitali sententia damnatus est. Sed clementia regis licet morti addictum liberare curavit, Annales Laurissenses, a. 788. — His peractis de Tasiloni definitum est capitulum.. In medio sanctissimi adstetit concilüi, veniam Trogans pro commissis culpis…… Et idcirco domnus noster, misericordia motus, praefato TasSiloni gratuitu animo et culpas perpetratas indulsit et gratia pleniter concessit.… Unde tres breves ex hoc capitulo uno tenore conscriptas fieri praecepit : unum in palatio retinendum, alium praefato Tassiloni, ut secum haberet in monasterio, dandum, tertium vero in sacri palacii capella recondendum. BORETIUS, cap. 28, I, p. 74.

(4) Eosque, qui anno superiori propter seditionem.. domnum imperaiorem offenderant, venire jussit… Primumgque a filiis ejus, ac deinde a cunctlo.. populo fjudicatum est ut capitalem subirent sententiam. Tunc domnus imperator solita pietate vitam et membra illis indulsit..… Hi quoque, qui in exilium fuerant, adducti et absoluti, yratiamque domni imperatoris adepti sunt. Annales Bertiniani, a. 831.

(5) Hlothaïti, Hludowici et Karoli conventus apud Marsnam secundus. {1} Ut omnium preéleritorum malorum et contrarietatum et sUpplantationum ac malarum machinationum atque molitionum seu nocumentorum in invicem actorum abolitio… fiat. BORETIUS, cap. 207, NS ET LE

(6) Hludowici, Karoli et Hlotharii conventus apud Confluentes… {7} Ut illis hominibus, qui in talibus perturbationibus.. in Deum et

ot ——

nécessaires par les troubles et les révoltes des grands. En 856 Charles le Chauve, désireux de se concilier les Aquitains insoumis, accordait une amnistie très générale à tous ceux qui avaient quelque raison de craindre la justice royale (1).

Enfin la forme diplomatique de certaines grâces royales, la rédaction de l’acte, nous est conservée dans une formule du règne de Louis le Pieux, qui servait de modèle à la chancellerie ; cette formule se rattache aux grâces accordées au concile de Thionville en 821 en faveur de ceux qui s'étaient joints à la révolte de Bernard ; elle contient le rappel d'unexilé et la restitution de ses biens confisqués (2). Un autre formule, entre 814 et 825, est moins nette : elle a trait seulement aux biens d’un meurtrier, confisqués après son exécution, et restitués à son héritier (3).

in sanctam ecclesiam atque in nos peccaverunt, si se ex verilale recognoscentes petieérint et deinceps nobis veraciter fideles esse voluerint.…., rationabilis misericordia impendatur non solum in indulgentia commissorum... verum etiam in largitione honorum... BORE- TIUS CAD =-240 CII D:-190. Cj- "Cap. 2/0 tp: 299 (C0) 2:

(1) Haec.….. capiîtula misit domnus rex Karolus ad Francos et Aquitanos qui ab eo desciverant…, per fideles missos suos.. [4]. Mandat vobis [noster senior], quia, si aliquis est de vobis, qui non se confidit in sua consCientia, ut rectam rationem precare aut non valeal, aut non audeat, et se recognoscit et paenitet et misericordiam illius et indulgentiam petierit, quia illum, tantum ut inante, sicut debet, se caveat, voluntare unicuique, qui sic se recognoscit, misericordiam et indulgentiam donat. [5] Mandat vobis, ut ne aliquis de illo inante dubitet, qua ipsam rectam rationem, qui illam quaerit, simper illi vult conservare et illam misericordiam, quam modo illi concedit, similiter illam semper vult conservare…. BORETIUS, cap. 262, t. Il, p.

(2) Pièce just. n° 1. — Cf. les tres breves rédigés lors de la grâce de Tassilon, supra, p. 50, n. 3.

(3) Praeceptum de rebus reddendis. Notum igitur esse volumus omnium fidelium nostrorum, tam praesentium quam futurorum, sagacitati, quia quidam vasallus noster nomine Richardus ad nostram accedens clementiam, innotuit celsitudini nostre, dicens, quia, cum Fastrada regina.… ad Franconovurd veniret, avus suus nomine Hortlaicus casu accidente in praesentia ejus ipse interfectus, quia prius ipse idem hominem nomine Ruotmundum interfecerat, et hac occasione omne proprium ejus, quod habebat in pago il9... ad publicum revocatum fuisset…. Nos vero, Dei misericordia inspirante, deprecationem ejus. exaudientes, res proprias, quas praedicltus avus Richardi nomine Hortlaicus juste et legaliter es tempore, quo haec res contigit, possidebat et ad publicum revocatae fuerant, libera-

i859 LA GRACE NON ROYALE DU VI° AU IX° SIÈCLE.

Au Bas-Empire le droit de grâce appartenait exclusivement à l’empereur. Cependant il est probable que dès la fin du iv° siècle les rectores ou judices, administrateurs des civitates, même sans délégation expresse. de l’empereur, usaient plus ou moins régulièrement de cette prérogative : la faiblesse du pouvoir central, l’anarchie qui régnait et l’isolement des provinces ne devaient pas toujours permettre le recours à l’empereur. En tout cas au vi° siècle les judiîces ou comtes, successeurs des administrateurs romains, grâciaient d’une manière régulière.

C’est encore par l’intercession de saints que cette grâce est le mieux connue. Avant 550 saint Aubin suppliait le juge de la cité d'Angers de délivrer des condamnés enfermés dans une prison, et, sur son refus, il obtenait cette délivrance par un miracle (1) ; saint Germain agissait de même à son passage par Avallon avant 576 (2). Un peu avant 581 Eparchius, saint anachorète d'Angoulême, obtenait d’un juge la grâce d’un criminel condamné à la pendaison (3). Au vur siècle

litatis nostre numere per Ranc nostram auctoritaätem praedicto Rtchardo perpetualiter ad habendum reddere placuit.… Et ut haec auctoritas diuturnis temporisus inviolatam et inconvulsam obtineat firmitatem, anuli nostri impressione signare praecepimus. Formulae imperiales, no 49 ; ZEUMER, p. 323.

(1) Cum in civitate Andecava turris poOrtae cohäerens damnatis esset carcer effecta, praetereunte beato Albino fiebat insolentia de vocibus inclusorum. Tunc ad judicem precator accedit, ut eos pietatis causa de custodia relaxaäret. Quod cum ille aure surda differret, mox pontifexz ad Deéum.… convertens.. FORTUNAT, Vie de saint ch. XVI ; KRUSCH, p. 31.

(2) Castello Avallone iter agens ingredituT, ubi reorum multitudo tenebantur ergastulum. Hinc a Nicasio comite invitatus ad prandium vir Dei coepit de misericordia habere conloguium, ut datis fidejussorious relatarentur de vinculo et partem culpae cederet pietatis intuilu. Quod ille facere distulit obstinato spiritu. FORTUNAT, Vie ue saint Germain, ch. XXX ; KRUSCH, p. 17-18.

(3) Quodam vero tempore, dum pro furtum quis ad adpendendum . qui et in alia multa scelera, tam in furtis quam in homicidiis, accusabatur ab incolis criminosius, et haec ei [Eparchio] nuntiata fuissent, misit monachum suum ad deprecandum judici, ut scilicet culpabilis ille vitae concederetur. Sed insultante vulgo.…. dimitti non potuil. Interea….. patibuio condemnatur… Ille (Eparchius]

A7 Chers

les comtes pouvaient toujours grâcier, car dans les Formulae Salzburgenses, compilées sans doute avant 802, se trouve le texte d’une intercession d'évêque auprès d’un comte (1).

La grande réforme judiciaire de Charlemagne, l'établissement de scabini, juges permanents, paraît avoir enlevé aux comtes le droit de grâcier ; le capitulaire d’Aix-la-Chapelle, entre 802 et 813, interdit aux comtes et aux vicarü, de remettre la peine de mort après la sentence des scabini (2). Mais cette règle ne dura guère. Les comtes reprirent vite le droit de grâcier, dès Louis le Pieux sans doute. Deux lettres écrites par Eginhard avant 840, pour fléchir les comtes Poppon et Hatton, demandent des mesures de grâce à propos d’un délit de chasse et d’un mariage de serf sans autorisation (3).

prosternitur in oratione et tamdiu in lacrimis ad Deum fudit preces, quoadusque, disrumptum obice cum catenis, terrae restituere£ur adpensus.. Comitem accersiri jubét... At ille : « Libenter te audio, sancte saCerdos ; sed insurgente vulgo, aliud facere non potui, timens super me seditionem moveri ». Grégoire DE TOURS, Histoire, |. 6, Ch. 8 (POUPARDIN, p. 217). — Vitaque a judice obtenta, liber absCessit ; Grégoire DE TOURS, De gloria confessorum, ch. 101. — Cf. MURATORI, Op. cCit., t. I, p. 400 : Quibus ex verbis aperte intelligimus, non solum quae forent munia, sed etiam quanta auctoritas comilum, quanao vitam reis mortis donare poterant. — Cf. un cas plus douteux : Grégoire DE TOURS, De gloria confessorum, ch. 61.

(1) Formule 64, ad comitem (ZEUMER, p. 454) ; cf. sUpTa, p. 42.

(2) Ut vicarii munera ne accipiant pro illos latrones, qui ante comite judicati fuerint ad mortem ; quod si hoc pPerpelraverint, tale judicium sustineant, sicut et latro judicaius fuil ; quia postquam scabini eum dijudicaverint, non est licentia comitis vel vicarti ei vitam concedere. Art. 13 ; BORETIUS, t. I, cap. 77, p. 171-172. — Cf. CLERCQ, 0p. cil., p. 217-218. 1

(3) Lettre 7. Ad POpponem comiîtem. Duo paupêres homines confugerunt ad limina beatorum marlyrum.…. qui in pratsentia vesira convicti fuerunt de quodam furto.… furando feramina: in dominica foresta : cujus partem compositionis jam solverunt, et adhuc solvere deberent, sed... non habent unde solvere propter paupertatem suam.…; parcere dignemini. — Lettre 16. Ad Hationem comitem.…. Quidarn homo vester…. venîit ad limina… ; veniam postulans pro eo quoi conservam suam, ancCillam vestram, sibi in conjugium sociasset sine vestra jussione… Precamur a vobis indulgentiam…

Page 1