AUTRES GRACES
Pendant longtemps la peine de mort ne fut remise qu’après un recours à l’asile ; quelquefois d’ailleurs l’asile personnel ressemblait à une grâce ; ainsi d’après les Fors de Bigorre, de la fin du xi° siècle ou du début du xx, la per-
(1) Itèm si quis bajulus noster et quicumque fuerit bajulus noster pro arbitrio taliter mutabit, remittet et transiget, seu donabit de emendis nostris…. praedicta volumus valere. RIVIÈRE, op. cût., t. IE, p. 263-264.
(&) Sententia a judice Albiensi lata contra Mancipium et Berengarium de Galliaco, eorumque socios, qui, inter se rixantes, in media dictae civitatis platea manus conseruerant : ..Ideo ego dictus judex... prenominatos XXVI singulariter condepno in M. soltdis Catur- Censibus.… Retineo tamen ego, dictus qudex, in prenominata cententia sive condempnatione, voluntatem domini mei senescalli Tholose, ita quod ad voluntatem suam et ad beneplacitum possit ENTER superius mitigare.- TEULET, no 4026, t. III, p. 167.
(3) En 1275. Visis actis et processibus habilis COntra homines Castri Novi de Arrio, super colligacione quam fecisse'dicebantur, dictum fuit quod confederacio facta ab ipsis est confederacio prohibita, et quod sententia lata propter Roc contra ipsos fuil juste et rite lata. Verumpiamen, ex gracia, fuit dicta sentencia moderata, adgn quod quilibet solvet tantummodo terciam partem summe in qua fuit condempnatus ; Olim, t. IX, p. 64. — En 1277. Nicholaus de PasSu, tunc ballivus Altissiodorensis, pro eodem delicto, super quo fuit Culpabilis, solvet ducentas libras Turonenses, et per dominum regem parcientur, secundum quod viderit bonum esse inter capitulum AltisSiodorense et. clericum domini regis ; ibidem, p. 102. — En 1279. Emenda quingentarum librarum Turon. in quibus abbas de Daurato et quidam clerici condempnati fuerunt.… quia al clerici sint pauperes.. moderata fuit et minorala ad centum libras Turon ; ibidem, p. 141.
be
sonne qui se réfugiait auprès d’une religieuse était sauve (1). Si les coutumes de Barcelone semblent faire allusion dès 1068 à une grâce de la peine de mort (2), il faut attendre le milieu du xnr siècle pour en avoir des exemples certains. Les Etablissements de Montpellier de 1258 reconnaissaient au seigneur de la ville le droit de grâcier Îles condamnés à mort, mais dans les cas de meurtre, ou autres cas graves, ce droit restait subordonné au consentement de la partie lésée (3). En 1290 seulement on peut citer un cas précis de grâce royale avant une condamnation à mort, pour un faussaire qui avait avoué (4) ; mais ce genre de grâce était encore rare, et Beaumanoiïir par exemple n’en parle pas.
L’emprisonnement n'était pas une peine régulière au Moyen-Age ; de plus, lorsqu'il n’avait pas un caractère préventif, la durée en était incertaine en général ; aussi ne peut-on parler sûrement de grâces à propos de certaines libérations qui en offrent cependant quelques caractères dès le milieu du xur° siècle (5). Il faut faire une exception pour les
(1) ART. 9. — Omni tempore pax leneatur Clericis ordinatis, monachis et dominabus et earum comitibus : ita quod si quis ad dominam confugerit, restituto dampno quod fecerit, persona salvetur ; éd. FOURGOUS et BEZIN. Cf. TIMBAL, p. 27. 6
DEC Upra pe 6ln,-2;
(3) Empero pueys que à mort o à pena alcuna corporal o ad issih alcuns seran condampnastz, nada sentencia, al bayle revocar non leza ni mudar senes noStre autreyamen o de nostre luoctement ; mauys si alcunas de las penas desus dichas donadas seran per homicidi o per nafru Oo per alCun greu causa, neguna remission Oo mandamen non sia fags de pena senes autreyamen daquel que la enjuria aura suffertada o de son heres. Le petit Thalamus, p. 110.
(4) Quia Bertrandus de Manata, falsarius, per Consiliarios domini regis clericos captus fuit, pro suspicione dicte falsitatis, placuit domino reyi qauod non condempnetur ad mortem, licet falsitas Probata fuerit contra eum et de ea convictus fuerit et confessus. Olim, t. IT, D:=919. :
(5) En 1260. Universis présentes litteras inspecturis, major, juratt et commune consilium Baionense, salutem in Domino. Noveritis quod, cum dominus Alfonsus, illustris comes Pictavie et Tholose, Arnaldum de Grestede, qui de civitate nostra traxit originem, in su0 carcere pro suis maleficiis detineret, dictus comes nobis dictum Arnaldum, ad preces nostras et instanciam, liberavit, videlicet sub tali pacto, quod nos eidem domino comiti promisimus… quod dictus Arnaldus nullum dampnum inferet de cetero….. hominibus terre comitis.. Datum Baîone.… Arch. Nat. J 310, dans TEULET (III), n° 4578 2? —
D, nee
tribunaux d'église qui employaient largement cette peine : aussi en 1247 Innocent IV accordait-il commutation de peine à tous les hérétiques du comté de Toulouse condamnés au mur qui prendraient la croix (1).
Enfin la confiscation des biens, peine Hd accessoire, était aussi l’objet de grâces. Le rappel de ban entrainait parfois la restitution des biens (2), et parfois n'avait pas cet effet (3). Si la confiscation avait été la seule peine appliquée, la restitution pouvait avoir lieu indépendamment de toute autre grâce (4).
En 1266. Universis presentes litteras inspecturis Guido AymaTdi, miles, salutem. Noverilis quod, cum ex parte domini regis Francie, ratione quorundam delictorum que michi imponebantur, captus fuissem Parisius, et ob delicta hujusmodi idem dominus Tex me fecisset longo tempore in suo carcere detineri, tandem îipse dominus rez, misericordia motus, a predicto carcere me jussit penitus liberari, Et ego juravi.…. quod ego nullo unquam tempore….. forisfaciam in aliguo ipsi domino regi Francie.. Actum Parisius….. Arch. Nat. J 620, dans TEULET (IV) n°%5234. — Cf. R. GRAND, art. cit.
(1) Innocentius.… archiepiscopo Auxitanensi….. Cum, sicut accepimus, nonnulli in terris dominio dilecti filii nobilis viri comitis Tholosani Subjectis, agentes injunctam ad tempus eis pro heresi pentitentiam muro clausi existant... nos paternilati tue presentium tenore committimus, ut si tales voluerint signum crucis assumere, ac in Terre Sancte subsidium personaliter proficisci, possis hujusSmodi eorum penitentias in dictum subsidium commutare. Datum Lugdunt... Arch. Nat. J 430, dans TEULET (III), no 3625.
(2) Cf. BEAUMANOIR, Supra, p. 70, n. 1.
(3) Cf. Très ancien couitumier de Normandie, pièce just. no 8, art. 7.
(4) En 1247. Significat discretioni vestre Sicardus de Podio Tericho, dyocesis Carcassonensis, et Guillelmus Sigarii, fratreS.… quod tempore illo quo Johannes de Bello Monte venit cum suo exercitu…., et où timorem ipsius domini Johannis tota terra aufugeret, ipsi fratres aufugerunt timore moTtis inducti, et in terram domini comitis Tholose se receptaverunt,..… tunc senescallus Carcassone saizivit et occupavit omnia bona et jura et possessiones diciorum fratrum. Unde supplicant dicti fratres, petunt et requirunt regie celsitudini, tanquam pauperes et orphani, ut dominus rex, Deum habens pre oculis, et motus pietate et misericordia, restituat eisdem dicta bona et jura. Arch. Nat. J 318, dans TEULET (III) n° 3627 5.