‹ Origines du culte chrétienChapitre 20 sur 52 · COLLECTIO SEQUITUR · texte numérisé non relu

COLLECTIO SEQUITUR

Deus , qui divcs es in' misericordia , qua mortuos nos pecca^. tis convivificasti Christo Filio tuo, ut formam servi acciperet qui c^ n^ nia formavit, ut qui erat in deitate generaretur in carne, ut inv^o/veretur in pannis qui adorabatur in stellis, ut iaceret in praese pio qui regnabat in caelo ; invocantibus nobis aurem maiestatis tnjae' propitiatus adcommoda, donans hoc per inefiabiiem tuae miser/' cordiae carrtatem, ut qui exultavimus de nativitate Filii tui, qui vel ex virgine natus vei ex'Spirhu sancto regeneratus est, parea*-' mus praeceptis eins quibus nos edocuit ad salutem. Praesta, per^ dominum nostrum lesum Ghristum Fiiium tuum , qui tecum, etc.

Dans les liturgies ambrosienne et mozarabique, ces formules sont précédées d'un salut (1). Saint Isidore les présente comme les deux premières oraisons dé la messe. En réalité, il n'y a qu'une oraison et ce n'est pas la première ; mais saint Isidore ne fait commencer la messe qu'après les chants de l'ofFertoire (2). A Milan , cette première prière porte le nom d^Ch^atio super sindonem ; elle n'a pas de nom spécial dans les autres liturgies gallicanes. C'est évidemment l'analogue de l'oraison super oblata ou Secrète , de la liturgie romaine. Dans la liturgie mozarabique, l'invitatoire

(1) C'est ici qu'avait lieu autrefois, à Milan, la cérémonie du baiser de paix. Le diacre en donnait le signal par les mots Pacem h&bete! n disait ensuite : Erigite vos ad orationem ! A quoi l'on répondait : Ad te domine. Cf. le Sol, Kupie, réponse fréquente dans les liturgies grecques. Dans les livres actuels, les mots- Erigite vos ad orationem ayant été supprimés, la réponse Ad te Dom,ine n'offre' plus un sensi auftsi naturel.

(2) De eccL off, , 1 , 15 : « Ordo autem missae et orationum quibua oblata Deo sacrificia consecrantur primum a sancto Petro est institutus, cuius celebrationem uno eodemque modo universus peragit orbis (ceci doit être interprété). Prima earumdem oratio admonitionis est erg^a populum , ut excitentur ad' exorandum Deum ; secundiir invocationis ad Deum est, ut ciementer suscipiat preces fi<l6liiiitf ^oblmtioneNiqne eorum. u

•est séparé de Toraison ainsi qu'il suit : le prêtre dit -Oremus^ le chœur chante le trisagion : ^'Ayw;, ^Ytoç? «Sf^toç, Domine Dev/S^ rex aeterne^ tihi laudes et grattas/ Puis le prêtre reprend : Ecclesiam sanctam catholicam in orationibus in mente habeamus ; ut eam Dominus fide et spe et caritate propitius ampliare dignetur; omnes lap' SOS , captivas , infirmas atque peregrinos in mente habeor fmtô, ut eos Dominus propitius redimere, sanare et confortare dignetur. Le chœur répond : Praesta, aeterne^ omnipotens Deusf L'oraison vient ensuite.

10* Lecture des diptyques.

Germain : Nomina defunctorum ideo'hora illa recitantur qua pallium tollitur , quia tune erit resurrectio mortuorum quando adveniente Christo caelum, sicut li^ ber plicabibur.

Une formule de diptyques s'est conservée dans la liturgie mozarabique :

Offerunt Deo Domino oblationem sacerdotes nostri (I) , papa Romensis et reliqui, pro se et pro omni clero ac plebibus ccclesiae sibimet consignatis vel pro universa fraternitate.

Item ofiferunt universi presbyteri, diaconi , clerici ac populi circumastantes» in honorem sanctorum, pro se et pro suis.

1^. Offerunt pro se et pro universa fraternitate.

Facientes commemorationem beatissimorum apostolorum et martyrum, gloriosae (2) sanctae Mariae virginis , Zachariae, lohannis, Infanturn» Pétri, Pauli, lohannis, lacobi, Andreae, Philippin Tbomae , Bartholbmaei , Matthei^ lacobi, Simonis et ludae , Matthiae , Marci et Lucae. — i^. Et omnium martyrum.

Item pro spiritibus pausantium, Hilarii, Athanasii, Martini, Am-

(1) Les évéques d'Espagne. — Le pape devait toujours être nommé. Concile de Vaison (529), c. 4 : « Et hoc nobis iustum visum est ut nomen domni Papae quicumque sedi apostolicae praefuerit, in nostris ecclesiis recitetur. »

(2) Les mots gloriosaie-infantum doivent être une adjonction postérieure. Ils ne sont pas prévus dans la formule qui précède : apo«jtolorum et m&rtyrum. Les noms des martyrs ont dispara.

brosii, Augustini, Fulgentii, Lcandri, Isidori, etc. — i^. Et omnium pansantium (1).

Je citerai aussi une formule de diptyques à Tusage d'une é^dise irlandaise. Elle se trouve dans le missel de Stowe, iiiton:alée au milieu du Mémento des morts de la messe romaine (2).

Cum (3) omnibus in toto mundo offerentibus sacrificium spiritaie Deo Patri et Filio et Spiritui sancto sanctis ac venerabilibus sacerdotibus. oflort senior noster N. presbytcr, pro se et pro sais et pro totius ecclesiae coetu cathoticae, et pro commemoraûdo anuthletico ^n.idu vonerabilium patriarcharum, prophetaruin, apostolorum et martyrum et omnium quoque sanctorum, ut pro nobis dominum Denrn nostrumexorare dignentur : Abïis (4), Zetb, Enoe, Noe, Melchsedecf^, Abrache, Isac, lacob, loseph , lob, Mosi, Essu (5), Samuolis, David, Heliae, Helessiae, Essaiae, Heremiae, Ezechelis, Danielis, Hestre (6), Osse, lobel, Amos, Abdiae, lonae, Michiae, Nauum , Ambacue, Sopboniae, Agiae, Sachariae, Malachiae, Tobiae, Ananiae, Azariae, Misahelis, Machabeorum;

item Infantium (7), lohannis Baptiste et virginis Mariae, P^tri, Pauliy Andriae, lacobi , lohannis, Piiipi, Barthalomae , Tomae, Mathei, lacobi , Simonis, Tathei, Madiani (8), Marci, Lucae, 8tefani, Gorniii, Gi[)nani et ceterorum martirum ;

(1) Cette formule, très peu développée, doit être loin de sa rédaction primitive. Elle a pourtant conservé des vestiges d'antiquité, notamment le groupement des saints confesseurs avec les défunts ordinaires. Mabillon en rapproche la formule de commémoration qui figure à la fin de la règle d'Aurélien , évéque d'Arles , du sixième siècle (Migne, P. L., t. LXVIII, p. 395).

(2) Warren , loc. cit, , p. 237-240. La formule est coupée par une litanie et une oraison dont il n'y a pas à tenir compte. Ces pièces , en effet, occupent deux feuillets (29, 30) intercalés (Warren, p. 200), d'une écriture postérieure. Les noms de la litanie , latins ou irlan* dais, sont tous au vocatif, précédés du mot sancte et suivis de Tinvocation Ora pro nobis. Dans la liste primitive, la seule que je donne ici, les noms latins et irlandais sont tous isolés et au génitif, comme l'exige la construction de la phrase.

(3) Je rétablis l'orthographe usuelle pour le texte ordinaire , mais pas pour les noms propres.

(4) Abelis.

(5) Icsu = Josué.

(6) Esdrae.

(7) Les saints Innocents.

(8) Matthias ; son nom est répété deux fois, par erreur.

LA MESSE GALLICANE. 20t

Pauli, Antoni, et ceterorum patrum heremi Sciti (1) ;

item episcoporum : Martini, Grigori, Maximi, Felicis, Patrici, Patrici, Secundini, Auxili, Isernini, Cerbani, Erci, Catheri, Ibori, Ailbi, Conlai, Maicnissae, Moinenn, Senani, Finbarri, /////////ni , Ck)lmani, Cuani, Declach, Laurenti, Melleti, Iusti(2), Aedo, Dagani, Tigernicb , Muchti, Ciannani, Buiti , Eogeni, Declani, Cartbain, Maileruen (3) ;

item et sacerdotum : Vinniani, Ciarani, Oengusso, Endi , Giide, Brendini, Brendini , Cainnichi, Coiumbe, Columbe, Golmani , Gomgelii , Goemgeni ;

et omnium pausantium, qui nos in dominica pace praecesserunt ab Adam usque in bodiernum diem , quorum Deus nomina novit (4).

La récitation des diptyques était suivie de Toraison post nomina :

Page 1